Świadkowie Jehowy w województwie łódzkim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Świadkowie Jehowy w województwie łódzkim – wspólnota religijna ok. 8078 głosicieli Świadków Jehowy (stan w 2011)[1] w województwie łódzkim, należących do 80 zborów (w tym zboru angielskojęzycznego, zboru i dwóch grup języka migowego, zboru i dwóch grup ukraińskojęzycznych, grupy chińskojęzycznej, ormiańskojęzycznej, dwóch grup rosyjskojęzycznych, grupy hiszpańskojęzycznej i polskojęzycznej grupy na oddaleniu) (stan w grudniu 2018 roku)[2][a].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Około roku 1910 istniały w Łodzi i Pabianicach małe grupy wyznawców, w roku 1912 w Chojnach, w 1922 w Zduńskiej Woli, a w 1924 w Zawadach i Bałuczu. W roku 1911 zbór w Pabianicach liczył 20 osób. W 1911 roku Hipolit Oleszyński w trakcie wizyty w Polsce odwiedził zbory m.in. w Łodzi i Pabianicach. W 1913 roku w Łodzi było wiele osób, które interesowały się studiowaniem Biblii, w urządzaniu ich spotkań przeszkadzała carska policja, która we wszystkim dopatrywała się sposobności do przygotowań zbrojnego powstania. Krótko przed wybuchem I wojny światowej przedstawiciel Towarzystwa Strażnica, Joseph Franklin Rutherford, odbył podróż służbową do kilku krajów. Odwiedził również Polskę, gdzie w Łodzi spotkał się z Badaczem Pisma Świętego o nazwisku Dojczman. W wyniku tego spotkania rodzina Dojczmanów wyruszyła w podróż ewangelizacyjną do Rosji[3]. W wyniku I wojny światowej grupa zbierająca się w Łodzi uległa częściowemu rozproszeniu. Wciąż jednak pojawiały się nowe osoby zainteresowane wierzeniami Badaczy Pisma Świętego.

W tym łódzkim budynku (ul. Piotrkowska 108) w latach 20 i 30 XX w. odbywały się zebrania i zgromadzenia

W okresie międzywojennym Łódź stanowiła centrum działalności polskich Świadków Jehowy. W 1922 roku na pogrzeb wyznawczyni Emilii Mandowej w Łodzi – ochrzczonej w Sopocie w 1919 roku – przybyło około tysiąca osób, chcących się czegoś dowiedzieć o tym wyznaniu. Mandowa była właścicielką składów obuwia, a w jej domu przy ul. Piotrkowskiej 108 odbywały się zebrania. Odczyty biblijne odbywały się także w Teatrze Skała i w Filharmonii Łódzkiej[4], a później także przy ul. Piotrkowskiej 243[5]. Łódzką grupę wyznawców umacniali współwyznawcy z Gdańska, którzy wygłaszali wykłady biblijne. Wśród nich był Wilhelm Ruhnau, w którego domu zbierał się gdański zbór.

W 1922 roku na dorocznej Pamiątce śmierci Jezusa Chrystusa w Łodzi zebrało się – 25[6], w 1923 – 30 osób[7], a w 1924 roku – 92 osoby. Wówczas byłą łódzką halę fabryczną przystosowano, by zorganizować w niej pierwszą konwencję (zgromadzenie) z udziałem około 200 obecnych[8]. W roku 1924 na Wieczerzy Pańskiej w Pabianicach były obecne 44 osoby[9]. Wacław Wnorowski, przedstawiciel Towarzystwa Strażnica, wygłosił w Łodzi wykład „Nieunikniona katastrofa nad światem". W każdą niedzielę urządzano spotkania w największych salach łódzkich teatrów[10].

W Łodzi i okolicach oprócz polskojęzycznych wyznawców działały również grupy wyznawców niemieckojęzycznych oraz pochodzenia żydowskiego. Pod koniec lat 20. XX wieku zbór łódzki przodował w działalności kaznodziejskiej w kraju[11].

Fotodrama stworzenia wyświetlana była w Łodzi od roku 1927

W roku 1925 zebrania w łódzkim zborze odbywały się m.in. w kinie przy ul. Zachodniej, odbyła się także kolejna konwencja. Wiosną 1926 roku w sali przy ul. Piotrkowskiej 108 w Łodzi odbyło się kolejne zgromadzenie. Natomiast latem 1926 roku trzej głosiciele z Łodzi przez około trzy miesiące prowadzili działalność kaznodziejską w Piotrkowie Trybunalskim, Radomsku oraz w ich okolicach. W czerwcu 1927 roku w Filharmonii Łódzkiej zorganizowano pokazy filmu Fotodrama stworzenia, a ponieważ trwał on aż osiem godzin, więc wyświetlano go w czterech częściach po dwie godziny. W kwietniu 1928 roku w Łodzi odbyła się konwencja. Rozpoczęto także regularną działalność kaznodziejską w okolicach Wieruszowa, Wielunia i Sieradza. Konwencja w roku 1929 odbyła się przy ul. Wólczańskiej 5 w Łodzi[5].

Na początku lat 30. XX wieku oprócz dużego zboru łódzkiego zbory działały w następujących miastach: Konstantynów Łódzki, Łowicz, Pabianice, Skierniewice, Wieluń i Zduńska Wola. W 1930 roku do Łodzi przeniesiono biuro Towarzystwa Strażnica – siedzibę zarządu głównego i ośrodek koordynujący działalność Towarzystwa Strażnica w Polsce. W tym celu zakupiono budynek przy ulicy Rzgowskiej 24. Przez 2 lata (1930–1932) Betel mieściło się w budynku sali zborowej przy ul. Piotrkowskiej 108. Ośrodkiem kierował Wilhelm Scheider[12].

Biuro Oddziału w Łodzi przy ul. Rzgowskiej 24 (zdjęcie z roku 1948)

6 kwietnia 1931 w łódzkim hotelu Manteuffel odbył się zjazd delegatów z 71 zborów z całej Polski oraz z Wolnego Miasta Gdańska, którzy przyjęli statut organizacyjny. Zgodnie z przyjętym statutem siedziba związku mieściła się w Łodzi, a obszar jego działania objął całą Polskę wraz z Wolnym Miastem Gdańsk[13]. W lipcu 1931 roku w Columbus w stanie Ohio zorganizowano międzynarodowe zgromadzenie, którego część była transmitowana rozgłośnię radiową WBBR oraz 450 stacji radiowych w Ameryce Północnej, Australii i Europie. Na zgromadzeniu tym Badacze Pisma Świętego związani z Towarzystwem Strażnica przyjęli nazwę Świadkowie Jehowy[14]. W Polsce program kongresowy poprzez Magdeburg retransmitowano na zgromadzeniu w Łodzi[15].

W roku 1933 zaczęto wydawać w Łodzi czasopismo „Złoty Wiek” (obecnie „Przebudźcie się!”); wcześniej wydawano je w Szwajcarii. W roku 1936, po licznych konfiskatach zarządzonych przez urząd cenzury, zakazano publikowania tego czasopisma. Wniesiono apelację i dalej je wydawano do czasu, gdy nieodwołalnie im tego zabroniono, a Augustyna Raczka, redaktora odpowiedzialnego, skazano na rok więzienia. W tym okresie biskup łódzki – Włodzimierz Jasiński przy poparciu Akcji Katolickiej zorganizował Instytut do walki z mniejszościami religijnymi, który planowo obsadzał „swoimi ludźmi" ważniejsze stanowiska w urzędach. Jednym z jego celów było konfiskowanie wszelkich publikacji tego wyznania. Pomimo tego Świadkowie Jehowy w Łodzi wydali jeszcze dwie nowe broszury. Z braku podstaw do oskarżenia o łamanie praw świeckich powoływano się na katolickie prawo kanoniczne.

W roku 1936 kolejne zgromadzenie odbyło się w Grabiszewie, w międzyczasie prowadzono działalność kaznodziejską w Uniejowie[5] i Łasku[16]. W 1938 roku obłożono zakazem działalność tego wyznania w Polsce. Władze opieczętowały magazyny biura w Łodzi – rozpoczął się okres działalności konspiracyjnej.

Okres II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

W czasie II wojny światowej wielu tutejszych Świadków Jehowy zginęło w hitlerowskich obozach koncentracyjnych, m.in. w Groß-Rosen, Stutthof (KL) oraz Auschwitz-Birkenau do którego duży transport więzionych z Łodzi dotarł w listopadzie 1942 roku. Wśród uwięzionych byli m.in. Else Abt, Martha Friedrich, Alma Jakobi, Eugenia Jauer, Marta Lange, Linda Matz, Getrud Ott, Marta Roppe, Olga Rabose, Wilhelm Rosner, Wiktor Schnell i inni, głównie z Łodzi, Aleksandrowa Łódzkiego, Konstantynowa Łódzkiego, Zduńskiej Woli, Poddębic i Kalisza.

Heinrich Himmler osobiście nakłaniał Świadków Jehowy w 1941 do podpisania oświadczenia o wyrzeczeniu się wiary, jednak nikt tego nie uczynił[17][18][19]. Niektóre dzieci Świadków Jehowy z okolic Wisły odebrano rodzicom i umieszczono w obozie dla nieletnich w Łodzi. W roku 1945 wszystkie powróciły do domu[20]. Zimą 1940 roku chrzest przyjęło małżeństwo z Budzynka[21].

Okres powojenny, prześladowania[edytuj | edytuj kod]

Publikacje Świadków Jehowy wydawane w czasie zakazu działalności w podziemiu – na zdjęciu „Nasza Służba Królestwa

Po zakończeniu wojny Świadkowie Jehowy organizowali większe zgromadzenia w Łodzi (m.in. w roku 1946 w wynajętej sali przy ul. Piotrkowskiej 146[22] i 1 maja 1948[5]) i w Piotrkowie Trybunalskim[23]. Wiosną 1945 roku na nowo przejęto w użytkowanie budynek położony w Łodzi przy ulicy Rzgowskiej 24. Krajowe biuro w Łodzi wznowiło działalność. W lutym 1946 roku władze dokonały najścia na łódzkie biuro. Aresztowano wszystkich mężczyzn. W tym samym miesiącu przedstawiciel Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa w Łodzi usiłował nakłonić Świadków Jehowy do współpracy przeciw Kościołowi katolickiemu, ale spotkał się z odmową. W grudniu 1947 roku na terenie województwa łódzkiego działało 31 zborów; 10 w powiecie łódzkim, po 5 w powiatach łaskim, opoczyński, piotrkowskim i wieluńskim oraz po jednym w powiatach brzezińskim, łęczyckim, radomszczańskim i skierniewickim. Sale Królestwa dla czterech łódzkich zborów mieściły się przy ulicach Rzgowskiej 24, Piotrkowskiej 164, Dzwonowej i pl. Wolności 9 oraz w Pabianicach, Konstantynowie Łódzkim i Zduńskiej Woli[24][25].

Od roku 1947 do Łodzi zapraszano pionierów na specjalne dwutygodniowe kursy. Jak informuje Rocznik Świadków Jehowy (1994), „5 września 1948 roku podczas zgromadzenia obwodowego w Piotrkowie Trybunalskim byli na nim obecni obaj misjonarze, bracia Behunick i Muhaluk. Przed godziną 17 w pobliżu zaczął się zbierać wrogo nastrojony tłum, który czekał na koniec programu. Wychodzących z sali zaatakował kilkusetosobowy motłoch. Szereg osób, w tym obu misjonarzy, pobito do utraty przytomności. Poszkodowani zostali odwiezieni do Szpitala św. Trójcy, gdzie jedynie ich opatrzono, ale nie przyjęto na leczenie. Na taką decyzję personelu miały wpływ pracujące tam zakonnice. Początkowo prasa nie wspomniała nic o tym wydarzeniu. Niemniej wkrótce sprawa nabrała rozgłosu, bowiem opis całego zajścia otrzymała Ambasada Amerykańska w Warszawie i środki przekazu w USA zaczęły informować o tej akcji motłochu.

W Biurze Oddziału w roku 1949 było 45 wolontariuszy. 21 kwietnia 1950 roku w nocy kilkudziesięcioosobowa grupa funkcjonariuszy UB wtargnęła przez okno do tego biura. Postawiono zarzut, że pracownicy Betel są szpiegami na rzecz Stanów Zjednoczonych i usiłują zmienić przemocą ustrój Polski Ludowej. Bezskutecznie szukano czegokolwiek, co mogłoby ten zarzut potwierdzić. Nazajutrz aresztowano członków zarządu polskiego Biura Oddziału. Pozostali wolontariusze wydrukowali i rozesłali do zborów ok. 20 ton literatury oraz zabezpieczyli powielacze, maszyny do pisania i archiwum. Pracowników Biura wywabiano na ulice, skąd kilku uprowadzono. W nocy z 20 na 21 czerwca owego roku ponownie wtargnięto do budynku i aresztowano pozostałych wolontariuszy. Aresztowano około 30 osób, które zostały osadzone w areszcie WUBP w Łodzi, przy ul. Anstadta. Nad wszystkimi zatrzymanymi funkcjonariusze WUPB w Łodzi podczas przesłuchań znęcali się zarówno fizycznie, jak i psychicznie. Doprowadziło to w niektórych przypadkach do pozbawienia życia zatrzymanych Świadków. Łącznie w czerwcu 1950 w Łodzi i na terenie województwa zatrzymano 107 Świadków Jehowy[26][27]. W rezultacie pięciodniowego procesu, który rozpoczął się 10 marca 1955 roku po dwóch latach przygotowań, wydano najsurowsze wyroki — trzech członków komitetu krajowego: Jan Lorek, Tadeusz Chodara i Władysław Szklarzewicz, zostało skazanych na 12 lat więzienia.

W 1953 w mieszkaniu kierownika ruchu PKP Łódź Chojny, mieszczącego się w budynku stacyjnym, funkcjonariusze UB aresztowali 11 wyznawców uczestniczących w spotkaniu religijnym. 9 osób oskarżono o to, że od lipca 1950 roku do 9 lipca 1953 należały w Łodzi do związku pod nazwą „Świadkowie Jehowy”, którego istnienie miało być utrzymane w tajemnicy przed władzami państwa. Sąd Wojewódzki skazał oskarżonych na kary od sześciu miesięcy do roku więzienia. Sąd Najwyższy w rewizji wniesionej przez prokuratora generalnego podwyższył Tadeuszowi Kaczmarkowi karę więzienia do półtora roku. Odkryto, że Kaczmarek był już wcześniej skazany za odmowę służby wojskowej. Poza tym w czasie rewizji znaleziono w jego mieszkaniu skrytkę z kilkuset egzemplarzami Ewangelii według św. Marka i św. Łukasza. Po całonocnej rewizji UB w 1958 roku poroniła Helena Kozikowska[28].

W latach 1950–1955 masowych aresztowań wyznawców dokonywano m.in. w Łodzi, Sieradzu, Pabianicach, Piotrkowie Trybunalskim, Konstantynowie Łódzkim, Wieruszowie i innych mniejszych miejscowościach. W notatkach UB informowano o dużym wzroście członków wyznania w powiatach wieruszowskim, łowickim, sieradzki i brzezińskim. Kolejne aresztowania Świadków Jehowy dokonane przez UB miały miejsce 13 września 1957 roku i 12 marca 1959 roku w Łodzi oraz 22 sierpnia 1959 roku w Zgierzu. Tajne drukarnie znajdowały się głównie w stolicy województwa oraz w Zgierzu. Szczególnie od roku 1955 wielu wyznawców za działalność religijną oraz za odmowę służby wojskowej było skazywanych na kary więzienia w zakładach karnych m.in. w Łodzi i Łęczycy[29].

W czasie zakazu (od początku lat 50. do końca lat 80. XX wieku) organizowano potajemne zgromadzenia tzw. konwencje leśne. Pod koniec lat 70. XX wieku Daniel Sydlik z Ciała Kierowniczego spotkał się z niektórymi wyznawcami na terenie obecnego województwa. Szczególnie od lat 70. XX wieku głosiciele w lecie prowadzą grupową wyjazdową działalność kaznodziejską na terenach, gdzie jest mniej wyznawców (wcześniejsze nazwy: grupy pionierskie, ośrodki pionierskie, obozy pionierskie). Pod koniec lat 70. XX wieku niektórym wyznawcom udało się wyjechać na kongresy poza granice Polski — najpierw do Lille we Francji, potem do Kopenhagi w Danii, w roku 1980 i 1981 do Wiednia, a w latach 90. XX wieku i na początku XXI wieku, delegacje z tutejszych zborów były obecne na kongresach międzynarodowych w Niemczech, Austrii, Danii, Ekwadorze, Francji, Rosji, Czechach, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, na Węgrzech i na Ukrainie. W latach 80. XX wieku powstały nieoficjalne Sale Królestwa, 8 w Łodzi oraz w Wiśniowej Górze (1984), Zduńskiej Woli, Zelowie, Konstantynowie Łódzkim, Pabianicach, Piotrkowie Trybunalskim, Tuszynie, Głownie, Zgierzu, Brzezinach i innych miejscowościach[30].

Rozwój działalności[edytuj | edytuj kod]

Od początku lat 80. XX wieku w Łodzi ponownie organizowane są oficjalne kongresy. W latach 1982–1984 ponad 4400 osób zgromadzało się w Hali Sportowej w Łodzi. W latach 1986–2005 i w 2009 kongresy odbywały się na Stadionie Startu Łódź, w latach 2006–2008 na Stadionie Widzewa Łódź. Obecnie kongresy regionalne dla wyznawców z województwa odbywają się w łódzkiej Atlas Arenie[31][b]. Pod koniec lat 90. XX wieku działało na terenie Łodzi 40 zborów w kilkunastu Salach Królestwa[32]. W dniach 9 do 11 sierpnia 1996 roku odbył się w Łodzi kongres międzynarodowy „Posłańcy pokoju Bożego”. Brało w nim udział prawie 12 000 osób.

Wnętrze Sali Zgromadzeń w Łodzi

Obecnie w Łodzi przy ul. Chocimskiej 4 znajduje się także Sala Zgromadzeń, czyli miejsce corocznych zgromadzeń obwodowych dla Świadków Jehowy z województwa łódzkiego, zachodnich krańców województwa wielkopolskiego (Kalisz, Konin) oraz z okolic Płocka. Na parceli o powierzchni ponad 12 tys. m² zaadaptowano halę naprawy samochodów oraz stojący obok budynek socjalny. Obiekt został oddany do użytku 19 czerwca 1999 roku. W kompleksie znajdują się: sala główna, dwie Sale Królestwa oraz pokoje gościnne. Odbywały się tutaj także kongresy i zgromadzenia obwodowe i specjalne dla głuchoniemych Świadków Jehowy z całego kraju, na którym program przedstawiano w języku migowym. Było także miejscem kongresów angielskojęzycznych. Obecnie odbywają się one w Warszawie.

W 1999 roku na XIII Międzynarodowym Zjeździe Polskiego Towarzystwa Anestezjologii i Intensywnej Terapii w Łodzi Świadkowie Jehowy ze Służby Informacji o Szpitalach przedstawili ekspozycję na temat bezkrwawej chirurgii[33]. W placówkach medycznych województwa łódzkiego (w tym m.in. w Instytucie Centrum Zdrowia Matki Polki w Łodzi) zespoły medyczne operują Świadków Jehowy bez krwi[34].

W lutym 2010 roku oddana została do użytku nowa Sala Królestwa w Piotrkowie Trybunalskim[35]. W 2012 roku nastąpiła reorganizacja zborów. W roku 2013 rozpoczęto specjalne świadczenie publiczne na terenie wielkomiejskim obejmujące Łódź. Wdrożono też program świadczenia publicznego na terenie poszczególnych zborów za pomocą wózków z literaturą biblijną. 8 listopada 2014 roku oddana została do użytku nowa Sala Królestwa w Opocznie, dzień później w Sali Zgromadzeń w Łodzi zakończyła naukę 5 klasa Kursu Biblijnego dla Małżeństw[36]. 14 lutego 2015 roku oddana została do użytku nowa Sala Królestwa w Przedborzu[37], w styczniu 2016 roku w Tomaszowie Mazowieckim, a w czerwcu 2019 roku w Wieruszowie[38]. Wiosną 2016 roku w Łodzi zakończyła naukę 7 klasa Kursu dla Ewangelizatorów Królestwa.

Zbory[2][edytuj | edytuj kod]

Na terenie miast na prawach powiatu[c]
  • Łódź: 29 zborów: Angielski (w tym grupa chińskojęzyczna oraz grupa hiszpańskojęzyczna), Centrum, Chojny–Północ, Chojny–Południe, Dąbrowa–Południe, Dąbrowa–Północ, Doły, Górniak, Karolew, Klonowa, Manufaktura (w tym grupa rosyjskojęzyczna), Marysin, Migowy, Nawrot (w tym grupa ormiańskojęzyczna), Olechów, Pojezierska, Radiostacja, Radogoszcz, Retkinia–Centrum, Retkinia–Zachód, Rokicie, Ruda–Południe, Ruda–Wschód, Śródmieście, Teofilów, Ukraiński, Widzew, Zarzew, Zdrowie
  • Piotrków Trybunalski: 4 zbory: Południe (oraz polskojęzyczna grupa na oddaleniu: Zakład Karny), Północ, Wschód (w tym grupa polskiego języka migowego), Zachód (w tym grupy ukraińskojęzycznej)
  • Skierniewice: 1 zbór: Skierniewice
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Łódź
Łódź
Piotrków Trybunalski
Piotrków Trybunalski
Skierniewice
Skierniewice
Bełchatów
Bełchatów
Brzeziny
Brzeziny
Kutno
Kutno
Żychlin
Żychlin
Łask
Łask
Zelów
Zelów
Łęczyca
Łęczyca
Łowicz
Łowicz
Koluszki
Koluszki
Tuszyn
Tuszyn
Wiśniowa Góra
Wiśniowa Góra
Opoczno
Opoczno
Konstynów
Konstynów
Pabianice
Pabianice
Pajęczno
Pajęczno
Poddębice
Poddębice
Przedbórz
Przedbórz
Radomsko
Radomsko
Rawa Maz.
Rawa Maz.
Błaszki
Błaszki
Sieradz
Sieradz
Warta
Warta
Tomaszów
Tomaszów
Wieluń
Wieluń
Walichnowy
Walichnowy
Wieru- szów
Wieru-
szów
Zduńska Wola
Zduńska Wola
Aleksandrów Łódzki
Aleksandrów Łódzki
Głowno
Głowno
Ozorków
Ozorków
Zgierz
Zgierz
Geographylogo.svg
Miejscowości w województwie łódzkim, w których są zbory Świadków Jehowy[2]. Na żółto zaznaczono zbory zgromadzające się w Sali Królestwa sąsiedniego zboru. Na niebiesko zaznaczono położenie Sali Zgromadzeń w Łodzi.
Jedna z Sal Królestwa Świadków Jehowy w Tomaszowie Mazowieckim (ul. Jagiellońska 1)
Na terenie powiatów

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Obwody polskojęzyczne: Łódź-Centrum, Łódź-Polesie, Łódź-Widzew, Piotrków-Tomaszów; polskiego języka migowego: Piotrków-Tomaszów (część); angielski (część); rosyjski (część); ukraiński (część).
  2. Kongresy dla zborów z południowej części województwa (Przedbórz, Radomsko, Wieluń) odbywają się w Hali Sportowej Częstochowa lub w Centrum Kongresowym Świadków Jehowy w Sosnowcu. W 2019 roku większość zborów z województwa łódzkiego uczestniczyła w kongresie międzynarodowym „Miłość nigdy nie zawodzi!” w Warszawie.
  3. W nazwach zborów na terenie miast na prawach powiatu pominięto pierwszy człon ich nazwy, którym jest nazwa miasta, na terenie którego zgromadza się zbór (nie dotyczy Skierniewic, gdzie jest jeden zbór).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS: Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011
  2. a b c Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2019-10-03].
  3. Watchtower: Rocznik Świadków Jehowy: 2008. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2008, s. 75.
  4. M. Budziarek Łódzki bedeker wyznaniowy, Łódź 1998, s. 70
  5. a b c d Krzysztof Biliński Hiobowie XX wieku Wydawnictwo A Propos, 2012, ss. 13, 23–35, 105 ​ISBN 978-83-63306-15-1
  6. C.T. Russell. Memorial Reports for 1922. „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, s. 201, 5 lipca 1922. Towarzystwo Strażnica (ang.). 
  7. C.T. Russell. Memorial Report. „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, s. 218, 223, 15 czerwca 1923. Towarzystwo Strażnica (ang.). 
  8. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 186; wydawca Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe
  9. C.T. Russell. Memorial Report for 1924. „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, s. 218, 15 lipca 1924. Towarzystwo Strażnica (ang.). 
  10. Julian Grzesik: Historia Badaczy Pisma Świętego (tom IV). Lublin: 2017, s. 114.
  11. Witold Kaszewski Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim Wydawnictwo A Propos, 2011, s. 20 ​ISBN 978-83-917339-8-1
  12. Rocznik Świadków Jehowy 2004, ss. 185, 192, 208; wydawca Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe
  13. Stanisław Ufniarski: Międzynarodowe Stowarzyszenie Badaczy Pisma Św. (Świadkowie Jehowy). Kraków: Wydawnictwo Mariackie, 1947, s. 40.
  14. Królestwo Boże panuje!. Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 2014, s. 73.
  15. Watchtower. The Columbus Convention Will Have Its Closing Sessions Next Friday, Saturday and Sunday in 166 Cities in Every Parth of the Earth. „Messenger”, s. 2, 25 lipca 1931. Towarzystwo Strażnica (ang.). 
  16. Watchtower: Kongresy międzynarodowe 2019. jw2018.org, 2018-08-08. [dostęp 2018-08-08].
  17. Teresa Wontor-Cichy: Więzieni za wiarę: Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003
  18. Wiesław Jan Wysocki: Bóg na nieludzkiej ziemi, s. 178, Warszawa 1978
  19. J. Niedźwiadek, A jednak ocalałam, „Wieści”, nr 16, 1985
  20. Aleksandra Matelska „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, ss. 76, 101–105, 131–147, 158–161, 179, 196–198, 265–272, Wydawnictwo A Propos, wyd. II, Wrocław 2010, ​ISBN 978-83-61387-19-0
  21. Witold Kaszewski Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim Wydawnictwo A Propos, 2011, s. 47, ​ISBN 978-83-917339-8-1
  22. Aleksandra Matelska „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, ss. 51, 52, Wydawnictwo A Propos, wyd. II, Wrocław 2010, ​ISBN 978-83-61387-19-0
  23. 1949 Yearbook of Jehovah's Witnesses. Watchtower, 1949, s. 213–216. (ang.)
  24. K. Urban, Mniejszości religijne w Polsce 1945 – 1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994, ss. 20, 277
  25. Witold Kaszewski Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim Wydawnictwo A Propos, 2011, ss. 74-78, 87 ​ISBN 978-83-917339-8-1
  26. Instytut Pamięci Narodowej: Śledztwa w biegu. Zbrodnie komunistyczne par. 3. ipn.gov.pl, sierpień 2013. [dostęp 2013-11-26].
  27. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy1 sierpnia 2005 ss. 16–20 Jehowa hojnie nagradza tych, którzy trzymają się Jego dróg
  28. Rzeczpospolita”, 27.04.2001
  29. Witold Kaszewski Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim Wydawnictwo A Propos, 2011, ss. 85–135, 149–162, ​ISBN 978-83-917339-8-1
  30. Witold Kaszewski Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim Wydawnictwo A Propos, 2011, ss. 205, 206, ​ISBN 978-83-917339-8-1
  31. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2015-01-05].
  32. Marek Budziarek: Łódzki bedeker wyznaniowy. Łódź: Muzeum Historii Miasta Łodzi, 1998, s. 99. ISBN 83-87434-05-1., s. 72
  33. Przyszłość bezkrwawej chirurgii w Polsce. „Przebudźcie się!”, s. 16–19, 8 kwietnia 2000. 
  34. Agnieszka Jędrzejczak: W szpitalu Matki Polki w Łodzi operują bez transfuzji krwi u świadków Jehowy. dzienniklodzki.pl, 2015-11-12. [dostęp 2017-05-15].
  35. Świadkowie Jehowy mają Salę. epiotrkow.pl, 2010-02-15. [dostęp 2017-05-30].
  36. Ogłoszenia. „Nasza Służba Królestwa”, s. 8, marzec 2015. 
  37. Ogłoszenia. „Nasza Służba Królestwa”, s. 4, lipiec 2015. 
  38. Wieruszów: Sala Królestwa już gotowa. radiosud.pl, 2019-06-18. [dostęp 2019-08-06].