Świadkowie Jehowy w województwie małopolskim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Świadkowie Jehowy w województwie małopolskim – wspólnota religijna Świadków Jehowy działająca na terenie województwa małopolskiego. Liczba głosicieli na terenie województwa wynosi ok. 7245 (stan w 2011)[1]. W czerwcu 2019 roku na terenie województwa znajdowały się miejsca zgromadzeń 75 zborów[2][a] (w tym zbór anglojęzyczny, zbór hiszpańskojęzyczny, zbór i cztery grupy języka migowego, zbór rosyjskojęzyczny, zbór ukraińskojęzyczny, grupa chińskojęzyczna, portugalskojęzyczna, grupa posługująca się językiem hindi oraz polskojęzyczna grupa na oddaleniu), dysponujących 44 Salami Królestwa (w tym 3 kompleksami Sal)[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

W 1891 roku Kraków odwiedził Charles Taze Russell[3][4]. W 1911 roku Hipolit Oleszyński ze Stanów Zjednoczonych odwiedził zbór w Krakowie. W marcu 1911 roku w trakcie posługi skierowanej do Żydów C.T. Russell odwiedził Kraków z zamiarem wygłoszenia wykładu „Syjonizm w proroctwie”. W Krakowie z powodu restrykcji rządowych zabraniających organizowania wystąpień publicznych nie doszło do jego publicznego przemówienia, niemniej jednak Russell przeprowadził kilkanaście indywidualnych rozmów, po czym udał się do Lwowa[5].

W roku 1920 do Krakowa powrócił ze Stanów Zjednoczonych Jan Kusina, pochodzący z powiatu mieleckiego, który szybko zorganizował w tym mieście grupkę Badaczy Pisma Świętego. Przyjezdni wyznawcy ze Stanów Zjednoczonych rozpoczęli działalność kaznodziejską.

W lipcu 1920 roku z inicjatywy F. Turka, F. Skrzypca i W. Magiery, przybyłych ze Stanów Zjednoczonych, powstał 13-osobowy zbór w Inwałdzie k. Andrychowa. Zebrania organizowano w domu małżeństwa F. i R. Turków. 23 września tego samego roku został aresztowany A. Bogacz „za bluźnierstwa przeciw kościołowi katolickiemu”. Otrzymał wyrok trzech miesięcy aresztu.

Współwyznawcy z okolic Dąbrowy Górniczej prowadzili działalność w rejonie miejscowości Podlipie, Olkusz, Bydlin, Wolbrom i Miechów[6].

Fotodrama stworzenia wyświetlana była w Krakowie na początku lat 20. XX w.

W 1921 roku powstał zbór krakowski. Małżeństwo Katarzyny i Zygmunta Jaworskich, przybyłych z Francji zamieszkało w Krakowie, w suterenach w domu na ul. Bonerowskiej 3. W wyniku donosów policja krakowska przerywała zebrania organizowane w małej sali w tym lokalu. Uczestniczyło w nich początkowo około 25 osób, a w ciągu kilku miesięcy liczba ta wzrosła do ponad 40. Chrztu udzielano w Wiśle, a w porze zimowej w wielkim basenie łaźni parowej hotelu Krakowskiego przy ul. Dunajewskiego 5. Przy jednej z takich okazji – w grudniu 1921 roku – na teren basenu wkroczyła policja, przerywając uroczystość, której przewodził Jan Kusina, a chrztu udzielał Czesław Kasprzykowski[7]. Początkowo latem spotykano się nad Wisłą lub na Skałkach Twardowskiego. W tym czasie Józef Krett, pielgrzym ze Stanów Zjednoczonych złożył wizytę w krakowskim zborze. Z emigracji powrócił również Badacz Pisma Świętego nazwiskiem Winiarz pochodzący z Mielca, który zakupił w Krakowie dom na salę zebrań. Zbór miał swoją siedzibę przy ul. Kącik 5, w Podgórzu. W sali Domu Robotniczego przy ul. Dunajewskiego 5 regularnie wyświetlano Fotodramę stworzenia. 26 kwietnia 1921 roku Jan Kusina w czasie działalności kaznodziejskiej w Krakowie został aresztowany, pobity i oskarżony o herezję i bolszewizm. 11 sierpnia tego samego roku został uniewinniony przez Sąd Okręgowy[8]. W Krakowie zorganizowana została ogólnokrajowa konwencja z udziałem 50 osób.

W 1921 roku do Woli Batorskiej w powiecie Bochnia powrócił Franciszek Puchała, który od 1913 roku przebywał na emigracji w Stanach Zjednoczonych, a Badaczem Pisma Świętego został w roku 1918. Zamierzał on wydać świadectwo swojej rodzinie i znajomym. Gdy rozeszła się wieść, że „Puchała przywiózł z Ameryki nową wiarę”, niektórzy przychodzili do niego na dyskusje i na wykłady biblijne. Natomiast miejscowy ksiądz, wójt, komendant policji oraz kierownik szkoły zaczęli na różne sposoby nękać Puchałę oraz próbowali nie dopuszczać do organizowania wykładów w jego domu[b]. Gdy to nękanie nie przynosiło rezultatów, wójt za namową księdza i kierownika szkoły rozpoczął zbieranie podpisów, by Puchałę wysiedlić ze wsi, co jednak ze względu na małą ilość podpisów się nie udało. W tej sytuacji w 1922 roku Puchała wydał na swój koszt ulotkę, zawierającą krytykę 13 doktryn katolickich. Ulotkę tą Puchała przygotował w oparciu o książkę ks. Antoniego Wapplera „Historya Kościoła Katolickiego”. Obiecał w niej, że za udowodnienie ich biblijnego pochodzenia zapłaci po 10 000 marek polskich. Strona kościelna próbowała namówić Puchałę do odwołania zawartych w ulotce twierdzeń, on jednak zażądał publicznej dyskusji. Strona kościelna na dyskusję nie chciała się zgodzić, natomiast podjęła z Puchałą polemikę w prasie. Ponieważ po otrzymaniu i opublikowaniu listu od Puchały jego oponenci zaczęli drwić z wierzeń Badaczy Pisma Świętego, Puchała zaniechał dalszego pisania do redakcji i kategorycznie zażądał dyskusji. Jezuici przystali na to, lecz pod warunkiem, że odbędzie się ona bez udziału publiczności, przy drzwiach zamkniętych[9].

Dyskusja ta odbyła się 10 sierpnia 1922 roku w sali krakowskiego zboru (przy ul. Kącik 5) między Franciszkiem Puchałą, Czesławem Kasprzykowskim i Wacławem Narodowiczem, a teologami katolickimi, jezuitami Janem Rostworowskim, Józefem Gliwą, Stanisławem Chodoleńskim, którym towarzyszył prawnik Adam Konopka. Do dyskusji teolodzy katoliccy wybrali tylko punkt, dotyczący nieśmiertelności duszy i nie zgodzili się na omówienie innych w świetle Biblii. Treść dyskusji podjętej i przegranej przez teologów jezuickich została wydana w formie broszury „Bitwa na niebie” w nakładzie 10 000 egzemplarzy, nie licząc dodruków[10]. Między innymi dzięki temu w 1923 roku na uroczystości Wieczerzy Pańskiej zebrało się w Krakowie 69 osób. W sierpniu tego samego roku w Woli Batorskiej odbyła się konwencja z udziałem około 100 osób. Wzięły w niej udział osoby z różnych stron kraju: Poznania, Warszawy, Krakowa (m.in. Serek, Jaworski, Pilch, Wiczeński, Mucha, Hałastra), Częstochowy, Jaworzna i wielu innych miejscowości. Z czasem władze kościelne wywierały coraz większą presję na władze świeckie, nakłaniając je do aresztowania Badaczy Pisma Świętego. Franciszek Puchała pozostał Świadkiem Jehowy do śmierci w roku 1968[9]. Na Pamiątce śmierci Jezusa Chrystusa (Wieczerzy Pańskiej) w marcu tego samego roku były w Inwałdzie obecne 22 osoby.

Zbór Badaczy Pisma Świętego w Andrychowie powstał w 1920 roku. Niektórzy sympatycy zwracali się do księży, aby ci wyjaśnili nieścisłości w nauce katolickiej. Ci jednak nie dość, że nic nie wyjaśnili, to jeszcze zganili te osoby, czym przyczynili się do zerwania przez nie z Kościołem katolickim.

W roku 1921 powstał 14-osobowy zbór w Chrzanowie. Należeli do niego głosiciele z Chrzanowa i z Kątów (obecnie osiedle Chrzanowa). Na początku zebrania Badaczy Pisma Świętego odbywały się w mieszkaniu Olszewskiej przy ulicy Oświęcimskiej w Chrzanowie.

W 1922 roku na uroczystości Wieczerzy Pańskiej zebrało się w Krakowie – 81, w Pisarzowej – 30 osób, a w Kątach – 22 osoby[11].

W roku 1923 powstała również grupa 7 głosicieli w Roczynach koło Andrychowa. W lutym 1924 roku policja przeprowadziła rewizję w domu Turków w Inwałdzie i skonfiskowała ich publikacje. W roku 1923 największe skupiska wyznawców i zainteresowanych były (według liczby obecnych na Pamiątce) w Krakowie – 69, Inwałdzie – 35, Gaju i Jugowicach – 34 i Pisarzowej – 26 osób[12], a w roku 1924 w Krakowie – 70, w Gaju i Jugowicach – 43, w Inwałdzie – 35 oraz w Kątach – 20 osób[13]. Konwencja z udziałem ok. 350 osób odbyła się w dniach 1–3 listopada 1924 roku w Domu Górnika w Jaworznie–Borach. Na niej zbór odłączył się od Towarzystwa Strażnica.

W roku 1925 istniała grupa w Opatkowicach (obecnie w obszarze Krakowa). Należeli do niej także głosiciele z Gaja, Jugowic, Lusiny i Swoszowic. Niektórzy z nich zgłosili się do Starostwa Podgórskiego o urzędowe potwierdzenie wystąpienie z kościoła katolickiego[14]. W sierpniu 1925 roku na konwencji w Inwałdzie, członkowie tamtejszego zboru zostali Wolnymi Badaczami Pisma Świętego, odłączając się od Towarzystwa Strażnica, podobnie uczyniły grupy z Roczyn i Andrychowa[15].

Po roku 1925 nastąpił także podział krakowskiego zboru, niektórzy – w tym Jaworscy – odłączyli się od Towarzystwa Strażnica, by w roku 1927 założyć osobny zbór Wolnych Badaczy. Podobna sytuacja miała miejsce w Myślachowicach koło Trzebini. Od początku lat 20. XX w. do tego zboru należeli głosiciele z Gaju, Gór Luszowskich, Płoków, Lgoty i Psar.

W roku 1927 w różnych częściach kraju działalność jako kolporterzy rozpoczęli Stefan i Augustyn Raczkowie z Pisarzowej koło Limanowej[c][9]. Regularną działalność rozpoczęto też w Nowym Sączu i wkrótce powstał tam zbór. Przedstawicielem zboru był m.in. W. Kamiński. W 1927 roku na uroczystości Wieczerzy Pańskiej w zborze w Wawrzeńczycach obecnych było 25 osób, później zbór ten odłączył się od Towarzystwa Strażnica i został przejęty przez Wolnych Badaczy[9].

W roku 1930 Świadkowie Jehowy wytoczyli proces redaktorowi „Ilustrowanego Kuriera Codziennego”, który pisał, że Świadkowie Jehowy to w rzeczywistości zakonspirowani komuniści, śpiewają pieśni bolszewickie, a szkoleni są na terenie Związku Radzieckiego i stamtąd są opłacani. Redaktor naczelny pisma został ukarany sądownie. Puchała działał również w podkrakowskich miejscowościach na wschód od miasta. Powstała wówczas m.in. grupa w Wawrzeńczycach i okolicach[16] oraz 27-osobowy zbór w Woli Batorskiej, któremu przewodniczył Franciszek Puchała. Powstał również zbór w Nowym Sączu. W roku 1932 powstała grupa wyznawców w Olkuszu[6].

W 1932 roku działalność kaznodziejską rozpoczęło dwóch pionierów: Stanisław Czerniak oraz Stanisław Oryż. Natomiast w 1935 roku dalsi pionierzy: Stanisław Mleczak, Jacek Jankowski, Bolesław Zawadzki, Jan Tałaj, Józef Makowski oraz Józef Czerniak i Jan Świder (którzy później przeszli do Wolnych Badaczy). Pionierzy działali w województwie krakowskim, a później także w kieleckim, rzeszowskim, katowickim, częstochowskim. Co parę dni przyjeżdżali na kwaterę do domu Puchały w Woli Batorskiej. Publikacje biblijne z Biura w Łodzi przychodziła na pocztę w Niepołomicach, z której zabierano ją w teren[9].

W roku 1935 władze francuskie zarządziły deportację górników polskiego pochodzenia, wskutek czego kilkunastu współwyznawców z Francji, a potem również z Belgii, powróciło do zachodniej części obecnego województwa (okolice Trzebini i Bukowna). Wyznawcy ze Strzemieszyc (obecnie dzielnica Dąbrowy Górniczej) kontynuowali działalność kaznodziejską, której efektem było pojawienie się nowych wyznawców w Podlipiu, Krze, Starczynowie (obecne Bukowno). Powstał zbór w Olkuszu. W roku 1936 Sala Królestwa 15–osobowego zboru krakowskiego znajdowała się przy ul. Brackiej 5[9]. Pod tym adresem mieściła się też filia administracji czasopisma „Złoty Wiek[17].

Okres II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Uwięzieni w Auschwitz-Birkenau[edytuj | edytuj kod]

Hitlerowskie oświadczenie o wyrzeczeniu się wiary, którego podpisania odmawiali Świadkowie Jehowy w Auschwitz-Birkenau

W latach 1939–1945 w trakcie trwania II wojny światowej w znajdującym się na terenie Małopolski hitlerowskim obozie koncentracyjny Auschwitz-Birkenau osadzono co najmniej 404 Świadków Jehowy. Wśród nich było: 193 Polaków, 126 Niemców, 21 Austriaków, 20 Holendrów, 4 Czechów, 4 Jugosłowian (głównie ze Słowenii), 3 Ukraińców, 2 Rosjan, 1 Węgier, 1 Luksemburczyk, 1 osoba z terenów byłego ZSRR oraz 28 osób o nieustalonej narodowości. Ponad 35% osadzonych w nim Świadków Jehowy straciło życie[18]. Pomimo grożących konsekwencji w obozie organizowano nielegalnie spotkania religijne, także dla więźniów zainteresowanych poznawaniem Biblii. Zdarzały się pojedyncze przypadki, w których więźniowie różnych narodowości właśnie w obozach zostali Świadkami Jehowy. W jednym czasie w KL Auschwitz mogło przebywać przynajmniej kilkudziesięciu więźniów Świadków Jehowy, naziści starali się jednak, aby w jednym bloku nie trzymać więcej niż 2–3 Świadków. W 1941 roku Heinrich Himmler osobiście nakłaniał wyznawców do podpisania oświadczenia o wyrzeczeniu się wiary, jednak nikt tego nie uczynił[19][20]. Spośród 404 Świadków Jehowy uwięzionych w Auschwitz-Birkenau 194 osoby wywieziono do kolejnych obozów koncentracyjnych, 146 osób zmarło w obozie, 10 osób zwolniono z obozu, 7 doczekało wyzwolenia, 2 zmarły w transporcie ewakuacyjnym, 1 zmarła zaraz po wyzwoleniu, a dla 44 osób nie udało się ustalić ich dalszych losów. Prof. Christine King, napisała: „Im bardziej byli uciskani, tym mocniej zwierali szeregi, a ich opór nabierał twardości diamentu”[21].

Grupę z obecnego województwa, stanowili przede wszystkim wyznawcy z okolic Bukowna i Olkusza. Wśród pierwszych osadzonych – 26 maja 1941 – byli m.in.: Bolesław Cebo ze Starego Bukowna, Roman Dąbek, Mieczysław Kaleciński, Jan Kasperkiewicz, Antoni Trzcionkowski – wszyscy z Bukowna-Starczynowa, Jan Dąbek z Podlipia, Jan Szyguła ze Starego Ujkowa, Stanisław Uliniarz z Olkusza-Słowików, Ignacy Imielski z Osieka, a także wyznawcy z okolic Dąbrowy Górniczej.

W czasie II wojny światowej wielu Świadków Jehowy zostało osadzonych w hitlerowskich obozach koncentracyjnych i nosiło znak fioletowego trójkąta

Wśród pierwszych transportów, które w czerwcu 1940 roku dotarły do Auschwitz, byli Świadkowie Jehowy aresztowani na terenie rejencji katowickiej oraz osadzeni z więzienia w Sosnowcu. W roku 1942 w obozie osadzono dużą grupę Świadków Jehowy z rejonu Wisły, Ustronia i Cieszyna, a potem z Łodzi i innych miast. Od końca kwietnia 1942 roku rozpoczęto osadzanie współwyznawców z okolic Lublina, a także z Niemiec, Holandii i innych krajów. Od tego też roku wielu uwięzionych Świadków Jehowy przenoszono do innych obozów[21][22][23][24][25][26]. M. Kaleciński, który został aresztowany wraz z kilkoma innymi współwyznawcami na początku wojny w Bukownie za odmowę pracy na rzecz Trzeciej Rzeszy, wspominał: „Niemcy zamierzali wcielić nas do straży ogniowej, która wówczas była służbą paramilitarną. Kazali podpisać oświadczenie, że nie jesteśmy Żydami i że będziemy sumiennie wykonywali wszelkie zadania na rzecz hitlerowskiego państwa. Nie mogliśmy na to przystać, zgodnie bowiem z regułami naszej wiary, nie możemy być żołnierzami ani pracować na rzecz wojska.” Za karę Kaleciński wraz z Cebą trafili do obozu przejściowego w Mysłowicach. Tam próbowano wcielić ich do grupy zajmującej się łapaniem zbiegłych więźniów. Odmówili, choć sam landrat straszył ich, że „pójdą do nieba przez komin”. Czekał ich wieloletni koszmarny szlak: Jaworzno II, Birkenau, w końcu obóz śmierci w Mauthausen-Gusen. Tam próbowano zatrudnić ich w fabryce uzbrojenia. Odmówili. „Gestapowcy bili nas dwójkami, jakby zabawiali się w jakąś potworną grę. W ruch szły pięści, pałki i obcasy. To cud, że niektórzy z nas przeżyli” – wspomina Cebo[27]. Świadkowie Jehowy byli również osadzeni w tarnowskim więzieniu, skąd przewieziono ich do Auschwitz (m.in. Stanisław Zając z Borysławia). 19 stycznia 1943 roku transportem z Krakowa przewieziono Annę Orłowską[21]. 17 marca tego samego roku po 6 tygodniach okrutnego uwięzienia w Cieszynie został wywieziony do Auschwitz Andrzej Szalbot z Wisły[18]. Wkrótce potem, w kwietniu zostali tam wywiezieni inni członkowie rodziny Szalbotów oraz Cienciałów. 3 grudnia w wyniku śledztwa osadzono tam także Pawła Szalbota.

Działalność poza obozem[edytuj | edytuj kod]

W roku 1943 powstał zbór w Bydlinie (na północno-zachodnim krańcu obecnego województwa). Powstały też grupy m.in. w Ujkowie Nowym, Małobądzu i Bolesławiu. Pod koniec wojny, na polach racławickich pod Miechowem, za odmowę kopania okopów zastrzelono młode małżeństwo Świadków Jehowy.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

25 i 26 maja 1947 roku w Krakowie w hali Sokół na kongresie „Chwalcie Jehowę wszystkie narody” obecnych było około 7000 Świadków Jehowy, którzy nosili plakietki kongresowe w kształcie fioletowego trójkąta, a 476 osób zostało ochrzczonych w rzece Wiśle[4]. Na terenie ówczesnego województwa krakowskiego działały 22 zbory – m.in. w Krakowie, Nowym Sączu, Bydlinie, Olkuszu, Starczynowie, Podlipiu i Trzebini[28][29].

W latach 1948–1950 zgromadzenia odbyły się w Chrzanowie, Nowym Targu, Olkuszu (18–20 lutego 1949), Starczynowie (Bukownie), Raszówku, Poznachowicach, Tarnowie i Zakopanem. Liczący ponad 60 głosicieli zbór krakowski na zebrania wynajmował sale kinowe[9]. Wyznawcy pojawili się w Racławicach (m.in. Andrzej Wadowski) i Zawadzie koło Olkusza. W drugiej połowie lat 40. XX wieku głosiciele z Trzebini rozpoczęli regularną wyjazdową działalność kaznodziejską w okolicach Andrychowa i Krzeszowic[30]. Z Trzebini działalność rozpowszechniła się na tereny zachodnie obecnego powiatu krakowskiego – okolice Krzeszowic – powstały grupy wyznawców w okolicach Nowej Góry, Tenczynka i Racławic. W budynku poczty w Bukownie oraz w remizie w Laskach odbywały się odczyty biblijne, a w Wolbromiu powstała grupa wyznawców[31].

Prześladowania[edytuj | edytuj kod]

22 maja 1949 roku dowódca placówki wojskowej w Czarnym Dunajcu samowolnie przerwał i zakończył konwencję odbywającą się w tej wsi pod groźbą rozstrzelania tych, którzy nie podporządkują się jego rozkazowi oraz aresztował jej organizatorów: Floriana Bisagę i Stanisława Mleczarza. Notatka służbowa sporządzona przez Krzysztofa Srokowskiego, kierownika Sekcji 5 Wydziału V WUBP w Krakowie, wskazuje, iż podejrzewał on, że kapitan Wojska Polskiego wykonał polecenie miejscowego proboszcza rzymskokatolickiego, ks. Konstantego Łabędzia, który „w tym dniu zorganizował również po ulicach Czarnego Dunajca bojówki złożone z ludności wiejskiej”. W czerwcu 1949 roku na 2 lata więzienia skazano funkcjonariusza MO w Krakowie Józefa Ptaka, który miał przekazywać informacje o planowanych działaniach podejmowanych wobec Świadków Jehowy. W sierpniu 1949 roku na 2 lata więzienia skazano krakowskiego Świadka Jehowy, Antoniego Bistę, za rzekome „rozsiewanie wrogiej propagandy antypaństwowej oraz wrogie wypowiedzi przeciwko ZSRR i krajom Demokracji Ludowej”. Zbliżał się czas delegalizacji wyznania przez władze komunistyczne[32].

22 marca 1951 roku Władysław Sukiennik z Krakowa w procesie warszawskim został wraz z 7 innymi współwyznawcami skazany za prowadzenie działalności religijnej[9]. W roku 1951 w Olkuszu odbyło się zgromadzenie obwodowe. Jesienią tego samego roku, już po wprowadzeniu zakazu działalności w Polsce, w Zalesiu Golczowskim koło Olkusza odbyło się tajne spotkanie Komitetu Kraju[33].

Publikacje Świadków Jehowy („Nasza Służba Królestwa” z lat 50. XX w.) drukowano potajemnie w okresie zakazu działalności również na terenie województwa małopolskiego

W roku 1953 zostali ochrzczeni pierwsi Świadkowie Jehowy z Sułkowic k. Andrychowa (m.in. Karczowie, Obozowie, Szczurkowie). Działalność wydawnicza ich publikacji była prowadzona konspiracyjnie w kilku ukrytych ośrodkach drukarskich na terenie województwa, w marcu 1953 roku – według doniesień prasowych – w ręce UB wpadła jedna z nich w Podlesiu koło Olkusza[34]. W roku 1954 ochrzczono pierwszych Świadków Jehowy z Krzeszowic oraz kolejnych z Tenczynka.

Alojzy Prostak, nadzorca podróżujący z Krakowa został aresztowany w Szczecinie w maju 1952 roku, następnie przetrzymywany dwa lata w warszawskim i łódzkim areszcie, był tak brutalnie przesłuchiwany przez funkcjonariuszy UB, że znalazł się w szpitalu więziennym. Po prośbie żony złożonej za namową adwokata został zwolniony, lecz tydzień później 11 września 1954 roku zmarł. W jego pogrzebie w Krakowie wzięło udział około 2000 osób. Nad grobem wygłoszono przemówienie, dobitnie potępiające sadystyczne metody śledztwa stosowane przez UB[35][36][37].

Druga rozprawa pokazowa odbyła się w dniach od 10 do 14 marca 1955 roku w Łodzi. Na ławie oskarżonych znaleźli się Mieczysław Cyrański i Władysław Sklarzewicz (z Krakowa) oraz Jan Lorek, Tadeusz Chodara i Stanisław Nabiałczyk, uznani przez władze za kierownictwo Świadków Jehowy. Lorek, Sklarzewicz i Chodara zostali skazani na 12 lat więzienia, Cyrański na 8 lat, a Nabiałczyk na 6 lat więzienia[38][39].

Szczególnie od roku 1955 wielu Świadków za działalność religijną oraz za odmowę służby wojskowej skazywano na kary więzienia w zakładach karnych w Krakowie, Tarnowie, Nowym Sączu, Nowym Wiśniczu, Wadowicach i Trzebini.

W roku 1956 udało się zdobyć najpierw jeden, a potem kilka następnych niewielkich powielaczy offsetowych marki Rotaprint. Życzliwie usposobiony kierownik niedużej drukarni w Krakowie pokazał Świadkom, jak się obsługuje takie maszyny i przygotowuje matryce aluminiowe.

W latach 1945–1965 działalność kaznodziejska rozpowszechniła się z Trzebini na tereny zachodnie obecnego powiatu krakowskiego oraz tereny obecnego powiatu oświęcimskiego i wadowickiego. Powstały następne grupy wyznawców w okolicach Krzeszowic (Krzeszowice, Rudawa (pierwsza osoba ochrzczona w 1960 r.), Rudno, Tenczynek, Wola Filipowska (pierwsza osoba ochrzczona w 1953 r.), Filipowice (pierwsza osoba ochrzczona w 1956 r.), Nowa Góra (pierwsza osoba ochrzczona w 1951 r.)[30], Skawiny i Słomnik oraz w niektórych miejscowościach wokół Krakowa. W następnych latach rozrastały się liczebnie, powstawały nowe zbory, m.in. w Chrzanowie i Libiążu, w budowanej Nowej Hucie, w Opatkowicach[14]. Potem w okolicach Wadowic i Spytkowic. Na terenie powiatu wadowickiego Świadkowie Jehowy mieszkali w miejscowościach: Sułkowice, Targanice – około 30 osób, Radocza – 6, Tomice – 5, Wadowice – 15, Spytkowice – 10, Mucharz – 8, Stryszów – 5, Chocznia – 6, Andrychów – 3, Roczyny – 5 i Rzyki – 6 osób[40].

Służba Bezpieczeństwa usiłowała aresztować Mariana Brodaczewskiego na cmentarzu Rakowickim w Krakowie, w trakcie pogrzebu teściowej. Zatrzymano go na ulicy i przewieziono do krakowskiej komendy Milicji Obywatelskiej. Agent Służby Bezpieczeństwa doniósł, że „Brodaczewski jest członkiem trzyosobowego Komitetu Krajowego i sługą okręgu II obejmującego teren województwa krakowskiego oraz część województw kieleckiego i rzeszowskiego” i jest odpowiedzialny za łączność ze współwyznawcami z ZSRR z zachodniej Ukrainy. Zakład Kryminalistyki Komendy Głównej Milicji Obywatelskiej nakazał przeprowadzenie rewizji u członków wyznania. W trakcie jednej z nich w Krakowie, znaleziono różne arkusze papieru listowego, kratkowanego i bloczki kieszonkowe. Specjaliści mieli przeprowadzić ekspertyzę grafologiczną, mającą dowieść, że wszystko zostało nakreślone tą samą ręką – Brodaczewskiego. „Grafolodzy jednak się ociągali, stale domagali się nowych próbek pisma. Ale Brodaczewski okazał się niewdzięcznym aresztantem, bo nie dość, że odmawiał jakichkolwiek zeznań kapitanowi Stefanowi Pabisiakowi z SB w Warszawie, to nie chciał nawet tej odmowy potwierdzić własnym podpisem[41].

We wrześniu 1959 roku Służba Bezpieczeństwa odkryła nielegalną drukarnię w Zakopanem[42].

16 kwietnia 1960 roku w Giebułtowie, aresztowano sługę (nadzorcę) kraju Wilhelma Scheidera, ukrywającego się w domu współwyznawców[43].

Konwencja leśna pod hasłem „Boskie zwycięstwo” w okolicach Krzeszowic (1973)

W roku 1964 rozpoczęto organizowanie tzw. konwencji leśnych na polanach w lasach w okolicach Trzebini (Myślachowice, Lgota (1981)), Krzeszowic (Gwoździec (19691970; 1972–1979), Dębnik (1971), Rudawa (1980)), Andrychowa, Bukowna, Wadowic (Mucharz), Dobrej, Krynicy-Zdroju i Krakowa (Skała Kmity) lub w ogrodach – np. jedna z pierwszych w Krakowie odbyła się w ogrodzie współwyznawców[44].

W latach 1965–1969 grupy wyznawców rozrastały się liczebnie, powstawały nowe zbory, m.in. w Chrzanowie, Krzeszowicach (1969), Nowej Górze–Łanach, w budowanej Nowej Hucie oraz Andrychowie. Rozrastające się zbory dzielono na mniejsze, które po przekroczeniu 120–150 głosicieli znowu dzielono. Szczególnie od lat 60. XX wieku głosiciele w lecie prowadzą grupową wyjazdową działalność kaznodziejską na terenach gdzie jest mniej wyznawców (dawne nazwy: grupy pionierskie, ośrodki pionierskie, obozy pionierskie).

Czas „odwilży”[edytuj | edytuj kod]

W roku 1977 Daniel Sydlik z Ciała Kierowniczego spotkał się z niektórymi wyznawcami w kilku mieszkaniach prywatnych na terenie obecnego województwa. Latem 1978 roku kilku Świadkom udało się wyjechać na kongres pod hasłem „Zwycięska wiara” do Kopenhagi w Danii oraz do Lille we Francji. Powstał zbór w Wadowicach i w Spytkowicach.

W roku 1980 spośród 2 tys. delegatów z Polski uczestniczących w kongresie pod hasłem „Miłość Boża” w Wiedniu, kilkudziesięciu pochodziło z terenu obecnego województwa małopolskiego. W 1981 roku na kolejny kongres pod hasłem „Lojalność wobec Królestwa” do Wiednia pojechała z tego terenu jeszcze liczniejsza grupa Świadków Jehowy. W hali w Skawinie dla wyznawców z okolic miasta i z Krakowa odbyło się jednodniowe zgromadzenie. Inne odbyło się w lipcu w małej sali w Oświęcimiu. Konwencje leśne miały miejsce – tak jak w poprzednich latach – w różnych częściach regionu.

Od 1982 roku na zgromadzenia pod hasłem „Prawda o Królestwie” rozpoczęto ponownie wynajmować hale sportowe, m.in. w Krakowie oraz Chrzanowie.

13 sierpnia 1983 roku na stadionie Korony w Krakowie odbyło się zgromadzenie okręgowe pod hasłem „Jedność dzięki Królestwu” m.in. z udziałem delegacji Świadków Jehowy z Czechosłowacji (gdzie działalność podlegała ograniczeniom prawnym), Francji, RFN[45]. Od tego czasu letnie kongresy odbywały się na krakowskich stadionach. Przez kilka lat Świadkowie z Krakowa wynajmowali różne sale na swoje zebrania. Podobnie czynili członkowie zborów z Andrychowa (sala Urzędu Miasta), okolic Bukowna (sale domów kultury, domu działkowca, remizy), Oświęcimia[46] i Krzeszowic (sale: RSZiZ, KOK, Ogrodu Działkowego „Kolejarz”)[47].

29 lipca 1984 roku na stadionie Korony odbyło się zgromadzenie okręgowe pod hasłem „Rozwój Królestwa”, m.in. z udziałem delegacji Świadków Jehowy ze Słowacji, gdzie działalność podlegała ograniczeniom prawnym.

W 1984 roku Klinika Kardiochirurgii w Krakowskim Szpitalu Specjalistycznym im. Jana Pawła II pod przewodnictwem prof. Antoniego Dziatkowiaka zainicjowała program Sojusz dla ratowania życia bez użycia krwi, adresowany do osób chcących przejść operację bez użycia krwi – głównie dla Świadków Jehowy[48][49][50]. W programie tym operowali też inni kardiochirurdzy, m.in. Jerzy Sadowski[51]. W późniejszym czasie specjalny program operacji bez transfuzji krwi dla dzieci Świadków Jehowy opracował Janusz Skalski z Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Krakowie[52].

Zgromadzenie okręgowe pod hasłem „Sprawiedliwość Boża” na stadionie Hutnika Kraków w 1988 roku

W dniach od 23 do 25 sierpnia 1985 roku Świadkowie Jehowy z tego terenu uczestniczyli w pierwszym w Polsce kongresie międzynarodowym pod hasłem „Lud zachowujący prawość” na Stadionie Śląskim w Chorzowie[53].

26 lutego 1986 roku odbył się specjalny program z okazji chrztu w krakowskiej hali Korony. W dniach od 25 do 27 lipca tego roku kongres okręgowy pod hasłem „Pokój Boży” odbył się na stadionie Korony w Krakowie. W latach 1986–1995 krzeszowicki zbór korzystał z zebrań w tymczasowej sali budynku prywatnego.

W kwietniu 1987 roku odbył się też kolejny specjalny program z okazji chrztu w krakowskiej hali Korony. W dniach od 25 do 27 lipca kongres pod hasłem „Zaufaj Jehowie” odbył się ponownie na krakowskim stadionie Korony. Dla zboru Ostrężnica powstała nieoficjalna Sala Królestwa w Łanach koło Krzeszowic[54].

W marcu 1988 roku odbył się też kolejny specjalny program z okazji chrztu w krakowskiej hali Korony. W dniach od 5 do 7 sierpnia kongres pod hasłem „Sprawiedliwość Boża” odbył się na krakowskim Stadionie Hutnika[d][55][56].

Odzyskanie rejestracji prawnej i rozwój działalności[edytuj | edytuj kod]

W dniach od 4 do 6 sierpnia 1989 roku w Chorzowie odbył się kongres międzynarodowy pod hasłem „Prawdziwa pobożność[57][53][58], na który głosiciele z Krakowa i okolic Krzeszowic przez 3 dni dojeżdżali specjalnym pociągiem. Z rozrastających się zborów w Krakowie utworzono nowe.

W roku 1990 w kongresie międzynarodowym pod hasłem „Czysta mowa”, który odbył się w dniach od 24 do 27 lipca w Berlinie, uczestniczyła delegacja z terenu województwa. W kwietniu odbyły się trzy zgromadzenia obwodowe, a w październiku i listopadzie – trzy zgromadzenia specjalne – wszystkie w krakowskiej hali Wisły. Oprócz tego, takie same zgromadzenia odbyły się w chrzanowskiej hali oraz w kwietniu zgromadzenie obwodowe w Tarnowie. Kongres okręgowy pod hasłem „Czysta mowa” odbył się od 26 do 29 lipca na stadionie Korony w Krakowie. Od tego samego roku, specjalnie przygotowani kaznodzieje odwiedzają zakłady karne (w Krakowie, Nowym Sączu, Nowym Wiśniczu, Tarnowie, Trzebini i Wadowicach), aby prowadzić tam działalność kaznodziejską[59][60]. Od tego roku również powstawały nowe Sale Królestwa, m.in. w: Oświęcimiu, Andrychowie, Wadowicach, Trzebini, oraz w Rudnie[54]. Sale Królestwa powstały również w Skawinie, Czechach k. Słomnik i Igołomi, a później w Olkuszu, Zakopanem, Nowym Sączu, Myślenicach, Wiśniowej, Majkowicach, Wieliczce, Niepołomicach, Brzeszczach, Nowym Sączu, Powroźniku, Suchej Beskidzkiej, Miechowie, Bydlinie, Wolbromiu, Bochni i w kilku miejscach w Krakowie.

W dniach od 16 do 18 sierpnia 1991 roku na stadionie Korony w Krakowie odbył się kongres okręgowy pod hasłem „Lud miłujący wolność”. Natomiast na kongresy międzynarodowe w Pradze i w Budapeszcie pojechały delegacje z terenu województwa. W kwietniu odbyły się w hali Wisły w Krakowie trzy zgromadzenia obwodowe, a w Chrzanowie kolejne[61]. W październiku i listopadzie miały miejsce trzy zgromadzenia specjalnie – również w hali Wisły, a w Chrzanowie ponownie jedno[62].

W lutym 1992 roku w skawińskiej Hali Widowiskowo-Sportowej odbył się Kurs Służby Królestwa dla starszych zborów i sług pomocniczych z całego ówczesnego okręgu krakowskiego. W kwietniu odbyły się w hali Wisły w Krakowie trzy zgromadzenia obwodowe, a w Chrzanowie jedno. W październiku i listopadzie miały miejsce dwa zgromadzenia specjalne również w hali Wisły, a w grudniu w ponownie jedno w Chrzanowie[63][64]. W kongresie międzynarodowym w Petersburgu uczestniczyła ok. 15-osobowa delegacja. Od 31 lipca do 2 sierpnia na stadionie Korony w Krakowie miał miejsce kongres okręgowy pod hasłem „Nosiciele światła”. 7 listopada w hali w Olkuszu odbyło się zgromadzenie specjalne dla Świadków Jehowy z terenu Olkusza, Wolbromia, Bydlina, Klucz, Krzeszowic oraz zachodniej części Krakowa.

Od 15 do 18 lipca 1993 roku w Krakowie na stadionie Cracovii odbył się kongres okręgowy pod hasłem „Pouczani przez Boga[65][66][e]. W krakowskiej hali Wisły odbyły się zgromadzenia: w kwietniu trzy obwodowe, w październiku i listopadzie trzy specjalne. Jedno zgromadzenie specjalne i obwodowe zorganizowano w hali w Chrzanowie[67]. W dniach od 5 do 8 sierpnia w międzynarodowym kongresie pod hasłem „Pouczani przez Boga” w Kijowie uczestniczyła liczna delegacja głosicieli z województwa małopolskiego.

W lutym 1994 roku w Zakopanem odbyło się zgromadzenie obwodowe[68]. W kwietniu odbyły się dwa zgromadzenia specjalne, a w październiku i listopadzie – trzy zgromadzenia obwodowe – wszystkie w krakowskiej hali Wisły. Zgromadzenia obwodowe i specjalne odbyły się również w Chrzanowie[69][70]. 30 i 31 grudnia w hali Wisły w Krakowie odbył się Kurs Służby Królestwa (dla starszych zboru). Kongres okręgowy pod hasłem „Bojaźń Boża” miał miejsce od 29 do 31 lipca na krakowskim stadionie Cracovii, uczestniczyło w nim przeszło 7500 osób, a 236 ochrzczono[71].

1 stycznia 1995 roku w krakowskiej hali Wisły przeprowadzono Kurs Służby Królestwa (dla sług pomocniczych). Zgromadzenia obwodowe oraz specjalne odbyły się (w kwietniu i październiku) w halach w Tarnowie, Libiążu[72] oraz po trzy w krakowskiej hali Wisły. W czerwcu powstała nowa Sala Królestwa w Krzeszowicach. Od 30 czerwca do 2 lipca na stadionie Cracovii w Krakowie odbył się kongres okręgowy pod hasłem „Rozradowani chwalcy Boga”[73].

W roku 1996 trzy zgromadzenia obwodowe i specjalne odbyły się w krakowskiej hali Wisły i po jednym w Chrzanowie[74]. Kongres okręgowy pod hasłem „Posłańcy pokoju Bożego” odbył się na stadionie Cracovii w Krakowie od 19 do 21 lipca, udział w nim wzięło przeszło 6000 osób, a 177 zostało ochrzczonych[75]. Powstała nowa Sala Królestwa w Tarnowie.

Od 1999 roku małopolscy Świadkowie Jehowy korzystają ze zgromadzeń w Centrum Kongresowym w Sosnowcu

W roku 1997 po trzy zgromadzenia obwodowe[76] oraz specjalne odbyły się w krakowskiej hali Wisły[77] oraz po jednym w Chrzanowie. Kongres okręgowy pod hasłem „Wiara w słowo Boże” odbył się na stadionie Cracovii w Krakowie od 4 do 6 lipca[f].

23 i 24 stycznia 1998 roku Kurs Służby Królestwa (dla starszych) oraz 25 stycznia (dla sług pomocniczych) miał miejsce w hali dawnego nowohuckiego kina Świt w Krakowie. Po trzy zgromadzenia obwodowe oraz specjalne odbyły się w krakowskiej hali Wisły oraz po jednym w Chrzanowie. Kongres okręgowy pod hasłem „Boża droga życia” odbył się na stadionie Cracovii w Krakowie od 10 do 12 lipca[f]. Delegacje z terenu województwa były obecne na kongresach międzynarodowych w Kanadzie i w Niemczech.

W marcu 1999 roku trzy zgromadzenia specjalne odbyły się w hali Wisły w Krakowie, a jedno w hali w Chrzanowie. Od czerwca tego samego roku małopolscy Świadkowie Jehowy korzystają z Centrum Kongresowego w Sosnowcu, w którym odbywają się zgromadzenia obwodowe i kongresy regionalne, a ci ze wschodnich krańców województwa korzystają z Hali Podpromie w Rzeszowie.

W latach 2000–2003 powstały trzy kompleksy Sal Królestwa – dwie w Krakowie (ul. Kobierzyńska; ul. Fatimska) oraz w Krążku (wrzesień 2001), a nowe Sale Królestwa w Kluczach, Zakopanem, Korczynie (działająca do 2012), Targowisku (działająca do 2012), Charsznicy (działająca do 2012), Uściu Gorlickim oraz nowe zbory w Krakowie i Nowym Sączu.

W dniach od 2 do 4 lipca 1999 roku Świadkowie Jehowy z województwa uczestniczyli w kongresie pod hasłem „Prorocze słowo Boże”, od 30 czerwca do 2 lipca 2000 roku w kongresie pod hasłem „Wykonawcy słowa Bożego”, od 6 do 8 lipca 2001 roku – w kongresie pod hasłem „Nauczyciele słowa Bożego”, od 12 do 14 lipca 2002 roku – w kongresie pod hasłem „Gorliwi głosiciele Królestwa”, a od 11 do 13 lipca 2003 roku – w kongresie pod hasłem „Oddajcie chwałę Bogu”. Wszystkie te kongresy odbyły się w Centrum Kongresowym w Sosnowcu[f]. W sierpniu 2003 roku delegacje z terenu województwa uczestniczyły w kongresie międzynarodowym pod hasłem „Oddajcie chwałę Bogu” we Lwowie.

21 stycznia 2004 roku w krakowskim Centrum Kultury Żydowskiej odbyła się polska premiera filmu Niezłomni w obliczu prześladowań – Świadkowie Jehowy a hitleryzm i wystawa pod tym samym tytułem z udziałem przedstawicieli Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau[78]. W dniach od 21 września do 21 listopada 2004 roku w byłym hitlerowskim obozie koncentracyjnym Auschwitz-Birkenau była prezentowana wystawa „Więzieni za wiarę – Świadkowie Jehowy a hitleryzm”, poświęcona zdecydowanej neutralności i martyrologii Świadków Jehowy w okresie narodowego socjalizmu. Zwiedziło ją 142 095 osób z 71 krajów świata[79]. Skrótowa wystawa prezentowana była też w Olkuszu[80].

Od 2 do 4 lipca 2004 roku Świadkowie Jehowy z województwa uczestniczyli w kongresie pod hasłem „Chodź z Bogiem”, a od 22 lipca do 24 lipca 2005 roku w kongresie pod hasłem „Posłuszni Bogu”. Kongresy te odbyły się w Centrum Kongresowym w Sosnowcu[f].

Tablica informacyjna kongresu okręgowego w Krakowie w 2011 roku
Kongres okręgowy pod hasłem „Niech przyjdzie Królestwo Boże!” na stadionie Cracovii w 2011 roku

Na przełomie lipca i sierpnia 2006 roku w związku z kongresem międzynarodowym pod hasłem „Wyzwolenie jest blisko!” (4–6 sierpnia w Chorzowie) na terenie województwa małopolskiego – głównie w Krakowie – byli zakwaterowani delegaci z około 20 krajów[81]. 1 września tego samego roku powstał zbór j. migowego oraz zbór angielskojęzyczny w Krakowie.

Od 22 do 24 lipca 2007 roku Świadkowie Jehowy z województwa uczestniczyli w kongresie pod hasłem „Naśladuj Chrystusa!”, który odbył się w Centrum Kongresowym w Sosnowcu[82][f]. 21 października 2007 roku Świadek Jehowy – Stanisław Osika z Kuchar – został odznaczony medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata za pomoc w ocaleniu życia sześciu osobom pochodzenia żydowskiego w latach 1943–1945.

W roku 2008 otoczenie Sali Królestwa w Krzeszowicach było prezentowane w miesięczniku „Twój Ogrodnik” jako wyjątkowy przykład zadbanego ogrodu. Świadkowie Jehowy z terenu województwa uczestniczyli w kongresie pod hasłem „Kierowani duchem Bożym”, który odbył się w dniach od 27 do 29 czerwca w Centrum Kongresowym w Sosnowcu[f].

W lipcu 2009 roku delegacje z terenu województwa uczestniczyły w kongresach międzynarodowych pod hasłem „Czuwajcie!” w Berlinie i Paryżu. Świadkowie Jehowy z terenu województwa uczestniczyli w kongresie, który odbył się w dniach od 24 do 26 lipca w Centrum Kongresowym w Sosnowcu[83][f].

Wiosną 2010 roku zorganizowano pomoc dla współwyznawców, poszkodowanych przez powódź głównie z południowo-wschodniej części województwa. Wyremontowano wówczas 20 domów i 4 Sale Królestwa, zabezpieczono 5 posesji zagrożonych osuwiskami ziemi, powstałymi po długotrwałych opadach deszczu[84]. Utworzony został zbór Długołęka (w 2012 roku został zreorganizowany do sąsiednich zborów) oraz otwarto nową Salę Królestwa w Rzepienniku Marciszewskim koło Tuchowa. Świadkowie Jehowy z terenu województwa uczestniczyli w kongresie pod hasłem „Trwaj przy Jehowie!”, który odbył się w dniach od 9 do 11 lipca w Centrum Kongresowym w Sosnowcu[f].

Wiosną 2011 roku w Krakowie powstała grupa rosyjskojęzyczna (w 2014 przekształcona w zbór). Otwarto również nową Salę Królestwa w Krościenku nad Dunajcem. W dniach od 15 do 17 lipca kongres okręgowy pod hasłem „Niech przyjdzie Królestwo Boże!” ponownie odbył się na stadionie Cracovii[f][85]. 17 października w „Dzienniku Polskim” ukazał się artykuł o wyznawcach z brzeskiego zboru[86].

Jesienią 2011 roku rozpoczęto regularną działalność kaznodziejską na parkingach przy autostradzie. W jednym z takich miejsc głosiciele są przygotowani, by na miejscu udostępnić podróżnym publikacje biblijne w jednym z ponad 130 języków.

W pierwszej połowie roku 2012 mniejsze zbory scalono w większe – ze 105 zborów powstało 79 większych. 20 maja po raz pierwszy zgromadzenie specjalne dla wyznawców z rejonów Tarnowa, Dąbrowy Tarnowskiej, Krynicy, Nowego Sącza, Biecza, Tuchowa i Gorlic odbyło się w hali widowiskowo-sportowej w Krynicy-Zdroju. Od 6 do 8 lipca kongres pod hasłem „Strzeż swego serca!” odbył się także na krakowskim stadionie Cracovii[f]. Przez 3 tygodnie przed terminem głosiciele brali udział w kolejnej ogólnoświatowej kampanii osobistego zapraszania wszystkich mieszkańców na ten kongres[87]. Od września 2012 do sierpnia 2014 roku, kiedy zlikwidowano podział na okręgi, zbory na terenie województwa należały do okręgu katowickiego, do którego przyłączono część zachodnią dotychczasowego okręgu krakowskiego (pozostałą wschodnią część tego okręgu – teren województwa podkarpackiego – do okręgu lubelskiego).

14 czerwca 2013 w Oświęcimiu w czasie „IV Ogólnopolskiej Konferencji Auschwitz i Holokaust na tle zbrodni ludobójstwa w XX wieku. Słowa w służbie nienawiści” został wygłoszony wykład pt. „Świadkowie Jehowy w propagandzie sowieckiej”[88]. Świadkowie Jehowy z terenu województwa uczestniczyli w kongresie pod hasłem „Słowo Boże jest prawdą!”, który odbył się w dniach od 26 do 28 lipca 2013 roku w Centrum Kongresowym w Sosnowcu[f][89][90]. 24 listopada 2013 roku w Krakowie zakończyła naukę 2 klasa Kursu Biblijnego dla Małżeństw[91]. Rozpoczęto specjalne świadczenie publiczne na terenie wielkomiejskim obejmujące Kraków (dwa punkty w centrum miasta). Wdrożono też program świadczenia publicznego na terenie poszczególnych zborów z pomocą wózków z literaturą biblijną.

Kongres regionalny pod hasłem „Naśladujmy Jezusa!” na Stadionie Miejskim w Krakowie (2015)
Kongres regionalny pod hasłem „Lojalnie trwajmy przy Jehowie!” na Stadionie Cracovii w Krakowie (2016)
Stoisko Świadków Jehowy na „20. Międzynarodowych Targach Książki w Krakowie” (2016)
Kongres regionalny pod hasłem „Bądź odważny!” na Tauron Arena Kraków (2018)

Wiosną 2014 roku w Krakowie powstał zbór rosyjskojęzyczny oraz grupa hiszpańskojęzyczna (początkowo jako grupa pilotażowa, w lutym 2019 roku przekształcona w zbór). 6 czerwca 2014 roku w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu wygłoszono wykład „Więźniarki IBV. Losy Świadków Jehowy w obozie Auschwitz”[92]. Pod koniec lipca 2014 roku Świadkowie Jehowy z terenu województwa uczestniczyli w kongresie pod hasłem „Szukajmy najpierw Królestwa Bożego!”, który odbył się w Centrum Kongresowym w Sosnowcu[f]. Delegacje z terenu województwa uczestniczyły w kongresach międzynarodowych w Stanach Zjednoczonych i w Korei Południowej. Od 23 do 26 października 2014 roku Świadkowie Jehowy po raz pierwszy w Polsce brali udział w targach książki – „18. Międzynarodowych Targach Książki w Krakowie”, prezentując i udostępniając swoje bezpłatne publikacje biblijne[93].

Wiosną 2015 roku w Krakowie powstała grupa ukraińskojęzyczna (wiosną 2018 roku przekształcona w zbór), pilotażowa grupa chińskojęzyczna (w styczniu 2017 roku przekształcona w samodzielną grupę) oraz portugalskojęzyczna (jedyna w Polsce; we wrześniu 2018 roku także została przekształcona w samodzielną grupę).

W dniach od 3 do 5 lipca 2015 roku odbył się kongres regionalny pod hasłem „Naśladujmy Jezusa!” z udziałem 74 zborów, prawie z całego województwa na Stadionie Miejskim w Krakowie[94][g]. Od 22 do 25 października 2015 roku Świadkowie Jehowy po raz drugi w Polsce brali udział w targach książki – „19. Międzynarodowych Targach Książki w Krakowie”[95]. 31 października i 1 listopada 2015 roku oraz 6 i 7 lutego 2016 roku – z powodu modernizacji Centrum Kongresowego w Sosnowcu – zgromadzenia obwodowe odbyły się w Centrum ICE Kraków[96].

W styczniu 2016 roku w Krakowie zakończyła naukę 6 klasa Kursu dla Ewangelizatorów Królestwa. W dniach od 8 do 10 lipca 2016 roku na stadionie Cracovii odbył się kongres regionalny pod hasłem „Lojalnie trwajmy przy Jehowie!”[97][g]. Od 27 do 30 października 2016 roku Świadkowie Jehowy po raz trzeci w Polsce brali udział w targach książki – „20. Międzynarodowych Targach Książki w Krakowie”[98].

Pod koniec lipca 2017 roku Świadkowie Jehowy z terenu województwa uczestniczyli – w dwóch turach – w kongresie pod hasłem „Nie poddawaj się!”, który odbył się w Centrum Kongresowym w Sosnowcu[99][100][f]. 15 listopada 2017 roku w Centrum Dedaktyczno-Szkoleniowym CMUJ w Krakowie Międzynarodowe Stowarzyszenie Studentów Medycyny IFMSA-Poland wraz z Komitetem Łączności ze Szpitalami zorganizowało konferencję pt. „Świadkowie Jehowy – wyzwanie natury chirurgiczno etycznej”.

7 stycznia 2018 roku w Krakowie zakończyła naukę 20 klasa Kursu dla Ewangelizatorów Królestwa. W dniach od 10 do 12 sierpnia 2018 roku w hali Tauron Arena Kraków odbył się kongres regionalny pod hasłem „Bądź odważny![h]. 10 listopada 2018 roku otwarto nową Salę Królestwa w Wolbromiu[31].

W czerwcu 2019 roku w Krakowie powstała grupa pilotażowa posługująca się językiem hindi. Delegacje z terenu województwa uczestniczyły w kongresach międzynarodowych w Ekwadorze, Danii, Niemczech i Stanach Zjednoczonych. Kongres regionalny pod hasłem „Miłość nigdy nie zawodzi!” z udziałem 9060 osób odbył się w dniach od 9 do 11 sierpnia 2019 roku w hali Tauron Arena Kraków[101][i].

Zbory[edytuj | edytuj kod]

Poniższa lista obejmuje zbory zgromadzające się na terenie województwa[j][2]:

Na terenie miast na prawach powiatów[k]
  • Kraków: 24 zbory: Angielski (grupa chińskojęzyczna, grupa posługująca się językiem hindi), Azory, Bieńczyce, Hiszpański (w tym grupa portugalskojęzyczna), Kozłówek, Krowodrza, Łobzów, Migowy, Na Lotnisku, Opatkowice, Piastów, Podgórze, Prądnik–Grzegórzki, Prokocim, Rakowice, Rosyjski, Ruczaj, Salwator, Stalowe, Stare Miasto, Tysiąclecia, Ukraiński, Urocze, Wola Duchacka. Sale Królestwa: 2 kompleksy Sal i 3 pojedyncze.
  • Nowy Sącz: 2 zbory: Południe, Północ (w tym grupa języka migowego)
  • Tarnów: 2 zbory: Wschód (w tym grupa języka migowego), Zachód
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Kraków
Kraków
Nowy Sącz
Nowy Sącz
Tarnów
Tarnów
Bochnia
Bochnia
Chrzanów
Chrzanów
Libiąż
Libiąż
Trzebinia
Trzebinia
Dąbrowa Tarnowska
Dąbrowa Tarnowska
Biecz
Biecz
Gorlice
Gorlice
Kunkowa
Kunkowa
Igołomia
Igołomia
Krzeszowice
Krzeszowice
Ostrężnica
Ostrężnica
Skawina
Skawina
Tenczynek
Tenczynek
Limanowa
Limanowa
Miechów
Miechów
Dobczyce
Dobczyce
Myślenice
Myślenice
Krynica-Zdrój
Krynica-Zdrój
Krościenko
Krościenko
Nowy Targ
Nowy Targ
Rabka-Zdrój
Rabka-Zdrój
Bolesław
Bolesław
Bukowno
Bukowno
Klucze
Klucze
Olkusz
Olkusz
Wolbrom
Wolbrom
Brzeszcze
Brzeszcze
Oświęcim
Oświęcim
Kęty
Kęty
Sucha Beskidzka
Sucha Beskidzka
Tuchów
Tuchów
Zakopane
Zakopane
Andrychów
Andrychów
Wadowice
Wadowice
Niepołomice
Niepołomice
Wieliczka
Wieliczka
Geographylogo.svg
Miejscowości w województwie małopolskim, w których są zbory Świadków Jehowy[2]. Na żółto zaznaczono zbory zgromadzające się w Sali Królestwa sąsiedniego zboru.
Na terenie powiatów
Niektóre Sale Królestwa w województwie małopolskim

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Obwody polskojęzyczne: Kraków–Południe, Kraków–Północ, Tarnów–Nowy Sącz, Bielsko-Biała (część); Jaworzno–Olkusz (część); Krosno–Sanok (część); polskiego języka migowego: Piotrków-Tomaszów (część); angielski (część); chiński (część); hiszpański (część); portugalski (część); rosyjski (część); ukraiński (część).
  2. Każde zebranie musiało być wówczas zgłoszone w urzędzie starosty powiatu Bochnia. Obecny na nim służbowo policjant pod bronią robił notatki często uznając, że zebranie godziło w Kościół lub duchownych.
  3. W latach 20. XX w. bracia Raczkowie pełnili służbę pełnoczasową jako kolporterzy, m.in. w okolicach: Nowego Sącza, Krakowa, Białegostoku, Łomży, Kalisza, Turka, Koła, Ostrzeszowa i Warszawy. W roku 1936 Augustyn Raczek, który był odpowiedzialny za wydawanie „Złotego Wieku” został za to skazany na 15 miesięcy więzienia. W latach 30. XX w. był również sekretarzem Biura Oddziału Towarzystwa Strażnica w Polsce.
  4. Świadkowie Jehowy z okolic Brzeszcz, Oświęcimia uczestniczyli w kongresie na stadionie w Sosnowcu.
  5. Świadkowie Jehowy z okolic Brzeszcz, Oświęcimia uczestniczyli w kongresie na Stadionie Śląskim w Chorzowie.
  6. a b c d e f g h i j k l m Świadkowie Jehowy ze wschodnich krańców województwa uczestniczyli w kongresie w Rzeszowie.
  7. a b Świadkowie Jehowy z południowo-wschodnich krańców województwa (Gorlice, Biecz, Tuchów) uczestniczyli w kongresie w Rzeszowie, a z okolic Brzeszcz, Kęt i Oświęcimia w Bielsku-Białej.
  8. Świadkowie Jehowy z okolic Bukowna, Brzeszcz, Chrzanowa, Olkusza, Ostrężnicy, Trzebini, Kęt, Oświęcimia i Wolbromia uczestniczyli w kongresie na Stadionie Śląskim w Chorzowie.
  9. Świadkowie Jehowy z okolic Bukowna, Brzeszcz, Chrzanowa, Kęt, Oświęcimia uczestniczyli w kongresie na Stadionie Śląskim w Chorzowie.
  10. Jeżeli nie zaznaczono inaczej, miejsce cotygodniowych zebrań chrześcijańskich zboru jest w miejscowości, od której zbór nosi nazwę.
  11. W nazwach zborów na terenie tych miast pominięto pierwszy człon ich nazwy, którym jest nazwa miasta, na terenie którego zgromadza się zbór.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS: Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011
  2. a b c d Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2019-06-20].
  3. Strażnica” 1892, s. 1370 (ang.)
  4. a b Watchtower: Nasza historia. jw2018.org, 2018-08-08. [dostęp 2018-08-09].
  5. Charles Taze Russell. Dobra Nowina za granicą. „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, s. 117, 15 kwietnia 1911. Towarzystwo Strażnica. 
  6. a b Aleksandra Boczek Kroczyliśmy wąską drogą. Wspomnienia Jana i Ireny Otrębskich, s. 26, Wydawnictwo A Propos, ​ISBN 978-83-63306-14-4
  7. Stefan Machalewski. Nowa sekta. Tajemne zebranie „badaczy pisma świętego”. Gromadny chrzest sekciarzy.. „Postęp. Pismo codzienne dla rodzin polskich.”. XXXII, s. 2, 31 grudnia 1921. Stanisław Strzyżowski. 
  8. Witold Kaszewski Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim Wydawnictwo A Propos, 2011, ss. 26–28 ​ISBN 978-83-917339-8-1
  9. a b c d e f g h Krzysztof Biliński: Hiobowie XX wieku. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2012, s. 71–88. ISBN 978-83-63306-15-1.
  10. Rocznik Świadków Jehowy 1994, s. 182–184
  11. C.T. Russell. Memorial Reports for 1922. „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, s. 201, 5 lipca 1922. Towarzystwo Strażnica (ang.). 
  12. C.T. Russell. Memorial Report. „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, s. 218, 223, 15 czerwca 1923. Towarzystwo Strażnica (ang.). 
  13. C.T. Russell. Memorial Report for 1924. „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, s. 218, 15 lipca 1924. Towarzystwo Strażnica (ang.). 
  14. a b Józef Stopka: Bliżej korzeni. Kraków: 2004, s. 41, 42.
  15. „Na Straży” 2003/2/15
  16. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 184
  17. Złoty Wiek. „Złoty Wiek”, s. 16, 1 września 1936. 
  18. a b Byli więźniowie Auschwitz obchodzą 70 rocznicę wyzwolenia. Świadkowie Jehowy wśród wspominanych ofiar. jw.org, 2015-01-21. [dostęp 2015-01-26].
  19. Aleksandra Matelska „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, ss. 158, 159, 210, Wydawnictwo A Propos, wyd. II, Wrocław 2010, ​ISBN 978-83-61387-19-0
  20. Hans Hesse: „'Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy' Prześladowania i sprzeciw Świadków Jehowy w okresie reżimu hitlerowskiego”, Wrocław, 2006, wyd. A Propos
  21. a b c Więzieni za wiarę: Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz, Teresa Wontor-Cichy, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003
  22. Fioletowy trójkąt śmierci, „Tygodnik Przegląd”
  23. Hermann Langbein: Ludzie w Auschwitz, Oświęcim 1994, s. 267
  24. Anna Pawełczyńska: Wartość a przemoc. Zarys socjologicznej problematyki Oświęcimia, Warszawa, 1995, s. 87
  25. „Nie bójcie się, prześladowania Świadków Jehowy i ich ruch oporu pod panowaniem nazistowskim” (wyd. Drei Linden Film)
  26. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” nr 3 (38), marzec 2004
  27. „Przegląd”, nr 46/2004
  28. Kazimierz Urban, Mniejszości religijne w Polsce 1945–1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994, s. 20
  29. Witold Kaszewski Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim Wydawnictwo A Propos, 2011, s. 87 ​ISBN 978-83-917339-8-1
  30. a b Piotr Hapanowicz, Stanisław Piwowarski. Monografia Gminy Zabierzów. , s. 91, 2009. Urząd Gminy Zabierzów. [zarchiwizowane z adresu 2017-12-11]. 
  31. a b Wojciech Szota. Zwykli sąsiedzi. Świadkowie Jehowy mają nową Salę w Wolbromiu. „Wieści Wolbromskie”, s. 3, 23 listopada 2018. 
  32. Ryszard Michalak: Polityka wyznaniowa państwa polskiego wobec mniejszości religijnych w latach 1945–1989. Zielona Góra: Uniwersytet Zielonogórski, 2014, s. 134–149. ISBN 978-83-7842-124-5.
  33. Witold Kaszewski Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim Wydawnictwo A Propos, 2011, s. 123, ​ISBN 978-83-917339-8-1
  34. Kurier Polski”, 23.03.1953
  35. Rocznik Świadków Jehowy 1994, s. 216
  36. Jehowa hojnie nagradza tych, którzy trzymają się Jego dróg. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 19, 1 sierpnia 2005. ISSN 1234-1150. 
  37. IPN: Inwentarz archiwalny. Alojzy Prostak. inwentarz.ipn.gov.pl. [dostęp 2018-11-29].
  38. Kierownicy sekty „Świadkowie Jehowy” nadużywali wolności wierzeń do antypolskiej działalności. „Kurier Polski”, 23 marca 1955. 
  39. Nadużywając wolności wyznania i sumienia prowadzili działalność wrogą Polsce Ludowej. „Żołnierz Polski”, 23 marca 1955. 
  40. Paweł Gulugla. Charakterystyka wadowickiego kościoła w raporcie Służby Bezpieczeństwa z 1960 r.. „Wadoviana. Przegląd historyczno-kulturalny”, s. 20, 2016-nr-18. ISSN 1505-0181. [zarchiwizowane z adresu 2017-09-25]. 
  41. Jerzy Morawski. Świadkowie Jehowy w PRL-u. „Rzeczpospolita”, 27 kwietnia 2001. 
  42. Władze bezpieczeństwa odkryły nielegalną drukarnie "Świadków Jehowy". „Dziennik Polski”, s. 1, 2, 11 września 1959. 
  43. Witold Kaszewski Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim Wydawnictwo A Propos, 2011, s. 167, ​ISBN 978-83-917339-8-1
  44. Watchtower. Jehowa hojnie nagradza tych, którzy trzymają się Jego dróg. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 17, 1 sierpnia 2005. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  45. Barbara W. Olszewska. Czekanie na „wielki ucisk”. „Polityka”, 1 października 1983. 
  46. Jolanta Kocjan. Pamiątka. „Echo Chełmka”, s. 8, 25 kwietnia 1988. 
  47. 14. Nissan. „Gazeta Wyborcza. Gazeta w Krakowie”, s. 1, 28 marca 1994. 
  48. Natalia Adamska. Bezkrwawa medycyna. „Menedżer Zdrowia”, 2010-10-19. 
  49. Natalia Adamska-Golińska. Świadek Jehowy w szpitalu. Bezkrwawa medycyna. „Menedżer Zdrowia”, s. 58, 59, Nr 8, październik-listopad 2010. 
  50. Renata Stąpor. Bez użycia krwi. „Dziennik Polski”, s. BZ1,BZ4, 26.07.2007. 
  51. Renata Stąpor. Prof. Jerzy Sadowski: Kardiochirurg ma w rękach życie. Ale nie jest Bogiem. „Gazeta Krakowska”, 2014-03-20. 
  52. Janusz Skalski, Joanna Bątkiewicz-Brożek: Mam odwagę mówić o cudzie. Rozmawia Joanna Bątkiewicz-Brożek. 2015.
  53. a b Jolanta Kocjan. „Prawdziwa Pobożność”. „Echo Chełmka”, s. 6, 10 września 1989. 
  54. a b „Gazeta Krzeszowicka”, kwiecień 1994, Powstaje „Sala Królestwa”
  55. Hutnicy podejmują Resovię. „Dziennik Polski”, s. 4, 9 sierpnia 1988. 
  56. Zgromadzenie w Sosnowcu. „Echo Chełmka”, s. 5, 10 października 1988. 
  57. Okręgowe Kongresy Świadków Jehowy. „Dziennik Polski”, s. 2, 5, 6 sierpnia 1989. 
  58. Jolanta Kocjan. Letnie Zgromadzenie na Śląsku. „Echo Chełmka”, s. 8, 8 października 1989. 
  59. Biuletyn – Zakład Karny Trzebinia, www.bip.sw.gov.pl
  60. Biuletyn – Zakład Karny Nowy Sącz, www.bip.sw.gov.pl
  61. „Gazeta Krzeszowicka”, kwiecień 1991, Krótko
  62. Kronika regionalna. „Przełom”, s. 2, 31 marca 1991. 
  63. Urząd Miejski w Chrzanowie. Zgromadzenie Świadków Jehowy w Chrzanowie. „Kronika Chrzanowska”, s. 5, grudzień 1992. 
  64. „Różnić się od świata...”. „Przełom”, s. 8, 21 grudnia 1992. 
  65. Mieczysław Błażek: Historia Stadionu Cracovii. terazpasy.pl, 2012-03-30. [dostęp 2016-07-01].
  66. Związek Wyznaniowy Świadków Jehowy. „Gazeta Wyborcza”, s. 3, 19 lipca 1993. archiwum.wyborcza.pl. 
  67. Urząd Miejski w Chrzanowie. Spotkanie Świadków Jehowy. „Kronika Chrzanowska”, s. 6, nr 27, listopad 1993. 
  68. Zgromadzenie Świadków. „Dziennik Polski”, 28.02.94. 
  69. Urząd Miejski w Chrzanowie. Zgromadzenie Związku. „Kronika Chrzanowska”, s. 3, nr 32, kwiecień 1994. 
  70. Dwie wsuwki do odebrania. Pionierzy nowych rządów. „Gazeta Wyborcza. Gazeta w Krakowie”, s. 1, 31 października 1994. archiwum.wyborcza.pl. 
  71. Świadkowie Jehowy. Zdrowa bojaźń. „Gazeta Wyborcza. Gazeta w Krakowie”, s. 1, 1 sierpnia 1994. 
  72. Informacja. „Kronika Chrzanowska”, s. 5, marzec 1995. 
  73. Grzmiące słowa. „Gazeta Wyborcza. Gazeta w Krakowie”, s. 1, 1 lipca 1995. archiwum.wyborcza.pl. 
  74. Zgromadzenie obwodowe Świadków Jehowy. „Przełom”, s. 3, 27 listopada 1996. 
  75. Chrzest na stadionie. „Gazeta Wyborcza. Kraków”, 22 lipca 1996. archiwum.wyborcza.pl. 
  76. Od piątku do czwartku. „Gazeta Wyborcza. Gazeta w Krakowie”, s. 3, 31 listopada 1997. archiwum.wyborcza.pl. 
  77. Krótko. „Gazeta Wyborcza. Gazeta w Krakowie”, s. 3, 18 kwietnia 1997. archiwum.wyborcza.pl. 
  78. Raport programowy 2004. Fundacja Judaica Centrum Kultury Żydowskiej na Kazimierzu w Krakowie.
  79. Przebudźcie się!kwiecień 2006 s. 10, 11 „Więzieni za wiarę”
  80. „Przegląd Olkuski” Nr 12/455, 19.03.2004
  81. Kongres Świadków Jehowy, „Gazeta Krakowska”, 3.08.2006
  82. Świadkowie zapraszają na kongres. „Przegląd Olkuski”, s. 4, 13 lipca 2007. 
  83. „Czuwajcie!”. „Przegląd Olkuski”, s. 4, 17 lipca 2009. 
  84. „Sądeczanin.info”
  85. Świadkowie Jehowy zapraszają na swój kongres (przeglad.olkuski.pl)
  86. Od innych różni ich tylko wyznanie (dziennikpolski24.pl))
  87. Świadkowie Jehowy zapraszają na swój kongres
  88. IV Ogólnopolska Konferencja Auschwitz i Holokaust na tle zbrodni ludobójstwa w XX wieku. Słowa w służbie nienawiści. s.v3.tvp.pl. [dostęp 2017-09-27].
  89. Kongres Świadków Jehowy w Sosnowcu 26-28 lipca. Przyjadą z Małopolski. dziennikzachodni.pl, 2013-07-25. [dostęp 2016-09-26].
  90. Świadkowie Jehowy zapraszają na kongres pod hasłem „Słowo Boże jest prawdą!”. przeglad.olkuski.pl. [dostęp 2018-11-23].
  91. Nasza Służba Królestwamarzec 2014, s. 4
  92. Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu: V Ogólnopolska Konferencja Auschwitz i Holokaust na tle zbrodni ludobójstwa w XX wieku. Kobiety wojny. auschwitz.org. [dostęp 2014-09-17].
  93. Targi w Krakowie: 18. Międzynarodowych Targach Książki w Krakowie. Lista wystawców. targi.krakow.pl. [dostęp 2014-11-19].
  94. Biuro Prasowe Kongresu Świadków Jehowy w Krakowie: Kongres pod hasłem „Naśladujmy Jezusa!”. przeglad.olkuski.pl, 2015-06-16. [dostęp 2015-07-03].
  95. Targi w Krakowie: 19. Międzynarodowe Targi Książki w Krakowie. Lista wystawców. targi.krakow.pl. [dostęp 2015-10-23].
  96. Kalendarz imprez, październik 2015, luty 2016, Centrum ICE Kraków
  97. Biuro Prasowe Kongresu Świadków Jehowy w Krakowie: Kongres pod hasłem „Lojalnie trwajmy przy Jehowie!”. przeglad.olkuski.pl, 2016-06-28. [dostęp 2016-07-01].
  98. Targi w Krakowie: 20. Międzynarodowe Targi Książki w Krakowie. Lista wystawców. event.targi.krakow.pl. [dostęp 2016-10-29].
  99. Świadkowie Jehowy zapraszają wszystkich na kongres pod hasłem „Nie poddawaj się!”. przeglad.olkuski.pl. [dostęp 2017-08-05].
  100. Kongres Świadków Jehowy w Sosnowcu. dziennikzachodni.pl, 2017-07-23. [dostęp 2017-08-05].
  101. * Kraków. Spotkanie 10 tysięcy Świadków Jehowy w Tauron Arenie. gazetakrakowska.pl, 2019-08-11. [dostęp 2019-08-12].
    * Świadkowie Jehowy zjadą do Krakowa! 10 tysięcy ludzi w Tauron Arenie. cowkrakowie.pl, 2019-08-08. [dostęp 2019-08-08].
    * Świadkowie Jehowy zjadą do Krakowa! 10 tysięcy ludzi w Tauron Arenie. cowkrakowie.pl, 2019-08-08. [dostęp 2019-08-08].
  102. Odwiedzamy zbór Świadków Jehowy, 11 stycznia 2009 Instytut Religioznawstwa UJ