Świadkowie Jehowy w województwie pomorskim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Świadkowie Jehowy w województwie pomorskim – wspólnota religijna Świadków Jehowy w województwie pomorskim, należących do 80 zborów (w tym także zbór angielskojęzyczny, zbór i trzy grupy rosyjskojęzyczne, zbór i dwie grupy języka migowego, zbór i dwie grupy ukraińskojęzyczne, grupa chińskojęzyczna, hiszpańskojęzyczna, wietnamskojęzyczna oraz polskojęzyczna grupa na oddaleniu) (stan z października 2019 roku)[1][a]. W 2011 roku liczba osób, która w spisie powszechnym zadeklarowała przynależność do Świadków Jehowy, wynosiła na terenie województwa około 9406[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Niemieckojęzyczny zbór w Gdańsku (11 października 1925). W pierwszym rzędzie od lewej goszczący w Gdańsku Wilhelm Scheider (późniejszy sługa oddziału w Polsce) i Paul Balzereit (sługa oddziału w Niemczech) oraz Wilhelm Ruhnau, w którego domu zbierał się gdański zbór i Ewald Niehuß (koordynator biura w Gdańsku).

W lipcu 1910 roku w Gdańsku istniał już niewielki niemieckojęzyczny zbór Badaczy Pisma Świętego (od 1931 roku Świadków Jehowy), w którym wizytę złożył pielgrzym z niemieckiego Biura Oddziału Hermann Herkendell (1889–1926). W kwietniu 1914 roku grupa liczyła 30 członków i sympatyków. Od roku 1917 zgromadzali się oni w mieszkaniu rodziny Ruhnauów. Do roku 1925 liczba członków zboru wzrosła do 196 aktywnych głosicieli i sympatyków[3]. Zbór ten odegrał kluczową rolę w powstawaniu nowych zborów na Pomorzu[4].

Fotodrama stworzenia wyświetlana była na Pomorzu od roku 1923

W drugiej dekadzie XX wieku ponad 20-osobowa grupa działała również w Słupsku. Inna grupa funkcjonowała w Kwidzynie. W roku 1924 na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej obecnych było w tym mieście 57 osób[5]. Zgromadzenia odbyły się w Gdańsku (19 i 20 stycznia 1917 roku, 1 i 2 grudnia 1918 roku, 15 i 20 lutego 1919 roku) i Słupsku (18 stycznia 1917 roku, 30 listopada 1918 roku, 12 i 14 lutego 1919 roku)[6][7][8].

W dniach od 18 do 21 lipca 1920 roku przy Thornscherweg 11d w Gdańsku odbyło się zgromadzenie. W tym czasie działalność zapoczątkowano w Chojnicach. Około 1923 roku został ochrzczony Burski oraz mieszkająca w Chojnicach rodzina Borysów[9]. W tym samym roku rozpoczęto wyświetlanie nowego filmu Dramat stworzenia – późniejszej niemieckiej wersji Fotodramy stworzenia, której taśmy w tym kraju uległy już zniszczeniu. Film pokazano m.in. w kilku miastach na Pomorzu.

W trzeciej dekadzie XX wieku największe skupiska Świadków Jehowy były w takich miejscowościach i ich okolicach jak: Wolne Miasto Gdańsk, Słupsk, Miastko, Bytów, Chojnice, Kleszczyniec. Urządzano częste wyjazdy za miasto w celu głoszenia dobrej nowiny. W dniach 10 i 11 listopada 1928 roku zorganizowano konwencję (zgromadzenie) w Gdańsku dla około 500 osób[10].

Na początku lat 30. XX wieku zbory w Gdyni i Grabówku (obecnie dzielnica Gdyni) liczyły po około 30 głosicieli. Działalność kaznodziejską prowadzono również w Tczewie[4]. Zebrania urządzano przy ul. 30 Stycznia, a zborowi przewodził Regulski[11]. W wyniku działalności kaznodziejskiej prowadzonej przez zbór w Tczewie głosicielom wytoczono kilka spraw karnych za publiczne znieważanie słowami wiary katolickiej czy nieposyłanie dziecka na lekcje religii, które zakończyły się wyrokiem skazującym[12][13]. W 1932 roku zorganizowano dwudniowe zgromadzenia m.in. w Gdańsku i w Kwidzynie.

Zakaz działalności na terenie Wolnego Miasta Gdańsk[edytuj | edytuj kod]

Do czasu gdy w 1933 roku działalność religijna Świadków Jehowy w Niemczech została obłożona zakazem, nadzór nad zborem w Gdańsku sprawowało niemieckie Biuro Oddziału w Magdeburgu. Po zamknięciu w dniu 28 czerwca 1933 roku tego Biura zbory na terenie Wolnego Miasta Gdańsk zaczęły podlegać pod środkowoeuropejskie Biuro w Bernie w Szwajcarii. Otworzono wówczas małe gdańskie biuro Towarzystwa Strażnica, które znajdowało się przy Jakobsneugasse 7. Jego koordynatorem był Ewald Niehuß[3].

1 października 1933 roku aresztowano 26 Świadków Jehowy oraz ich krewnych w trakcie uroczystości weselnej. Po przesłuchaniach 25 osób zwolniono, a jedną przetrzymywano w areszcie do końca kwietnia 1934, gdy wszystkim 26 Świadkom Jehowy wytoczono akt oskarżenia. Nocą z 28 na 29 marca 1935 roku na podstawie decyzji Helmuta Frobössa, Prezydenta Policji w Gdańsku skonfiskowano z gdańskiego Biura Oddziału literaturę religijną Świadków Jehowy. Nazistowska prasa oraz rozgłośnie radiowe w Gdańsku określiły Świadków Jehowy jako „zagrażającą państwu”, zamaskowaną organizację komunistyczną. Na mocy rozporządzenia z 6 lipca 1935 roku wydalono Ewalda Niehußa, koordynatora biura Towarzystwa Strażnica[14].

23 lutego 1936 roku Wilhelm Ruhnau, działając jako przedstawiciel gdańskiego zboru, złożył wniosek do Prezydenta Senatu Wolnego Miasta Gdańsk, Arthura Greisera, z prośbą o tymczasowe rozporządzenie zezwalające na swobodne praktykowanie religii, cofnięcie nakazu wydalenia Ewalda Niehußa, zwrot skonfiskowanego mienia oraz sprostowanie w mediach i obiektywne śledztwo. Gdy te starania okazały się nieskuteczne, 25 maja 1936 roku Świadkowie Jehowy wnieśli petycję z 670 podpisami do Wysokiego Komisarza Ligi Narodów, Seána Lestera. W dniach od 4 do 7 września 1936 roku w Lucernie w Szwajcarii odbył się kongres międzynarodowy. Kongres ten zwrócił uwagę władz na represje i prześladowania, jakim są poddawani Świadkowie Jehowy w Gdańsku.

25 września 1936 roku w Sopocie należącym wówczas do Wolnego Miasta Gdańsk aresztowano Wilhelma Ruhnaua, który przekazał relację dotycząca prześladowań Świadków Jehowy w Gdańsku i w Niemczech do środkowoeuropejskiego biura Towarzystwa Strażnica w Szwajcarii. Po czterech dniach Ruhnau został uprowadzony z kraju, przypuszczalnie przez granicę lądową na teren Prus Wschodnich, gdzie został wydany władzom niemieckim i osadzony w obozie koncentracyjnym pod Berlinem. Pod koniec 1937 roku pozwolono Wilhelmowi Ruhnauowi napisać list z gestapowskiego więzienia. List ten z datą stempla z marca 1937 dotarł do jego mieszkania w Sopocie przez Nowy Jork. Dalsze losy Wilhelma Ruhnaua pozostają nieznane, a gdańska policja odmawiała udzielenia jego małżonce i rodzicom jakichkolwiek informacji na jego temat[15].

Inne zbory[edytuj | edytuj kod]

W roku 1933 powstał zbór w Małym Kacku (obecnie dzielnica Gdyni), który zasięgiem głoszenia obejmował teren w promieniu 80 km. W roku 1934 spotykało się tam na chrześcijańskich zebraniach 15 osób[4]. W 1935 w miejscowości Łebno głosiciele z tego zboru zostali brutalnie pobici[16].

W latach 30. XX wieku zdarzały się ataki na osoby prowadzące działalność kaznodziejską. Na przykład w Kamieniu 20-osobową grupę głosicieli otoczyło co najmniej 100 wrogo nastawionych mieszkańców. Obecność wojska ochroniła ich przed tłumem[9]. Z powodu aresztowań liczba głosicieli w Gdańsku spadła ze 191 w roku 1935 do 51 w roku 1939. W roku 1938 rozpowszechnili w tym mieście 5233 publikacje biblijne[17] . Pod koniec lat 30. XX wieku Świadkowie Jehowy przewozili z Berlina do Gdańska publikacje i matryce do ich drukowania. Kurierem był m.in. Horst Schmidt (przybrany syn Emmy Zehden)[18].

W tym samym czasie także chojnicka prokuratura oskarżyła mieszkającego tam pioniera o nazwisku Śmieszko o dopuszczenie się „bluźnierstwa” za pomocą druków. Rozprawa sądowa w tej sprawie odbyła się w 1933 roku. Jej przebieg obserwowało mnóstwo ludzi. W charakterze biegłego ze strony Kościoła katolickiego powołany był ksiądz Janke, posiadający doktorat z teologii, wykładowca religii w gimnazjum w Chojnicach. Ze strony Towarzystwa Strażnica wystąpił Wilhelm Scheider. W wyniku dyskusji na temat szeregu podstawowych zagadnień doktrynalnych ksiądz „Janke uznał się za całkowicie pokonanego”, a Jan Śmieszko został uniewinniony[19][20][21].

W zborze w Chyloni (obecnie dzielnica Gdyni) tuż przed wybuchem II wojny światowej działało około 50 głosicieli[4].

Okres II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Hitlerowskie oświadczenie o wyrzeczeniu się wiary, którego podpisania Świadkowie Jehowy odmawiali w Stutthof (KL)[22]

W czasie II wojny światowej wielu wyznawców zostało wywiezionych do obozów koncentracyjnych, m.in. Elżbieta Abt, Getrud Ott[b], Alfreda Yarka do Auschwitz[23][24][25]. Do obozu koncentracyjnego Stutthof (KL) trafiło 99 Świadków Jehowy. Uwięziono w nim m.in Wilhelma Scheidera, Alfonsa Licznerskiego czy Feliksa Borysa[26][27]. Latem 1943 roku w Gdańsku aresztowano 12 Świadków Jehowy i postawiono ich przed sądem. Trafili oni do placówki gestapo w Gdańsku, gdzie proponowano im podpisanie oświadczenia o wyrzeczeniu się wiary w zamian za wolność. Wszystkich przewieziono do KL Stutthof. Pomimo ekstremalnych warunków w obozie dalej praktykowali swoją religię. Natomiast inni współwyznawcy przemycali do obozu Biblię i literaturę biblijną. Świadkowie Jehowy w KL Stutthof regularnie w nocy organizowali zebrania w baraku dla szewców. Na około 200 wyznawców działających na obszarze Wolnego Miasta Gdańska represje dotknęły 175 osób, 151 z nich uwięziono, 33 trafiły do obozów koncentracyjnych, 12 zmarło, a 18 dzieci dotknęły dotkliwe prześladowania[22]. Innych wyznawców np. Haralda Abta wysłano do obozu Sachsenhausen (KL)[28]. Joseph Rehwald z Królewca został uwięziony w Sztumie, a następnie za odmowę służby wojskowej zginął w KL Sachsenhausen[27].

Feliks Borys wspomina:

Gdy we wrześniu 1939 roku Niemcy zaatakowały Polskę, prześladowania przybrały na sile. Ostatecznie w roku 1943 zostałem aresztowany przez gestapo za odmowę pełnienia służby wojskowej w armii niemieckiej. W czasie przesłuchania agent tajnej policji próbował wydobyć ze mnie nazwiska innych miejscowych Świadków. Kiedy mu się to nie udało, oświadczył, że niechybnie zgniję w obozie koncentracyjnym. Najpierw zostałem wysłany do zakładu karnego w Chojnicach, gdzie kilku strażników tłukło mnie gumową pałką, chcąc złamać moją lojalność wobec Jehowy. Trwało to jakieś 15–20 minut, lecz przez cały czas żarliwie się modliłem. Pod koniec jeden z oprawców narzekał, że już opada z sił, a ja wciąż się trzymam. Rzecz zdumiewająca, ale po kilku pierwszych razach przestałem cokolwiek odczuwać. Słyszałem jedynie odgłos ciosów, przypominający dźwięk bębna znajdującego się gdzieś w oddali. Jehowa wyraźnie mnie ochronił i wysłuchał moich błagań. Wiadomość o pobiciu szybko obiegła więzienie, tak iż niektórzy zaczęli mnie nazywać „sługą Bożym”. Wkrótce potem znalazłem się w gdańskiej siedzibie gestapo, skąd miesiąc później trafiłem do obozu koncentracyjnego w Stutthofie.

.

W czasie ewakuacji obozu i tzw. marszu śmierci wśród więźniów było jedynie około dziesięciu Świadków Jehowy; pomagali sobie wzajemnie, dzięki czemu przeżyli. Inni Świadkowie Jehowy z powodu odmowy przyjęcia niemieckiej listy narodowościowej i wyrzeczenia się wiary zostali przymusowo wysiedleni z własnych domów, np. rodzina Czesława Przybylskiego z Gdyni do wsi Krzywowólka[29][27].

Działalność powojenna[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej działalność na tym terenie koordynowało biuro, mieszczące się w Gdyni przy ul. Żwirki i Wigury 6 m. 26.

Zbór w Tczewie miał po 1945 roku swoją salę zebrań przy Placu Wolności 21 (obecnie pl. Hallera). W drugiej połowie lat 40. należało do niego około 40–50 osób zamieszkałych w mieście oraz w powiecie tczewskim. Starszymi zboru byli: Bolesław Reszka, Teofil Borys i Paweł Klonowski[30].

Według doniesień starosty powiatu chojnickiego, T. Rześniowieckiego z czerwca 1947 roku, społeczność Świadków Jehowy miała „na terenie miasta Chojnice, Małe Osady nr 1 swój zbór (...), a na terenie powiatu stowarzyszenie liczy ok. 40 członków”. W 1956 roku na terenie powiatu chojnickiego miało zamieszkiwać 26 Świadków Jehowy. Na terenie Chojnic nie było żadnej Sali Królestwa, stąd też cała grupa podlegała pod zbory mieszczące się w Tucholi i Starogardzie[20].

W roku 1947 na terenie województwa gdańskiego działało 11 zborów[31][32]. Po zakończeniu wojny Świadkowie Jehowy organizowali większe zgromadzenia m.in. w Sopocie[33]. W roku 1950 nastąpiła fala aresztowań i od tego roku działalność prowadzona była konspiracyjnie. W roku 1952 za działalność religijną w więzieniu w Wejherowie osadzonych było około 30 głosicieli[34]. W czasie zakazu (od początku lat 50. do końca lat 80. XX wieku) organizowano potajemne zgromadzenia, tzw. konwencje leśne. Pod koniec lat 70. XX wieku Daniel Sydlik z Ciała Kierowniczego spotkał się z niektórymi głosicielami na terenie obecnego województwa. Pod koniec lat 70. XX wieku niektórym Świadkom udało się wyjechać na kongresy poza granice Polski — najpierw do Lille we Francji, potem do Kopenhagi w Danii, w roku 1980 (kongres Miłość Boża) i 1981 do Wiednia, a w latach 90. XX wieku i w pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku delegacje z tutejszych zborów były na kongresach międzynarodowych w Niemczech, Austrii, Francji, Rosji, Czechach, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Korei Południowej, na Węgrzech i na Ukrainie.

Szczególnie od 70. XX wieku głosiciele w lecie prowadzą grupową wyjazdową działalność kaznodziejską na terenach, gdzie jest mniej wyznawców (dawne nazwy: grupy pionierskie, ośrodki pionierskie, obozy pionierskie).

Rozwój działalności[edytuj | edytuj kod]

Sala Królestwa w Helu
...wnętrze
...podium.

Od początku lat 80. XX wieku w Gdańsku ponownie organizowane są oficjalne kongresy. W 1981 roku w kongresie „Lojalność wobec Królestwa” w gdańskiej hali Olivii zebrało się 5751 osób. W tej samej hali zorganizowano kongres „Prawda o Królestwie”, który się odbył w roku 1982. W roku 1983 kongres „Jedność dzięki Królestwu” odbył się w Operze Leśnej w Sopocie[35]. W 1988 do grupy 12 głosicieli w Sztumie dołączyli pionierzy. W 1990 roku powstał w tym mieście 90-osobowy zbór, a później Sala Królestwa. Zaczęto prowadzić regularne, 10-minutowe studia biblijne z grupą miejscowych więźniów, wychodzących sprzątać ulice. W 1992 roku o działalności miejscowych wyznawców napisała „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy[36].

Na początku lat 90. w Tczewie działały 4 zbory, do których należało około 300 głosicieli. Tczewskie zbory korzystały z dwóch sal w mieście, przy ul. Wigury i ul. gen. Bema[30]. Wkrótce w różnych miastach powstały Sale Królestwa. W Słupsku powstała ona w wyremontowanym obiekcie po byłej przychodni[37].

Kongresy regionalne dla wyznawców z województwa odbywają się na Stadion Energa Gdańsk. Dawniej kongresy organizowane były na stadionie Lechii Gdańsk, Polonii Gdańsk, gdyńskim stadionie GOSiR i w gdyńskiej hali Arena. Natomiast zgromadzenia obwodowe – m.in. w halach sportowych w Gdańsku, Gdyni, Jezierzycach k. Słupska. Obecnie w Malborku znajduje się także Sala Zgromadzeń czyli miejsce zgromadzeń obwodowych. Sala mieści się w malborskiej dzielnicy Wielbark przy ul. Głowackiego 104. Obiekt został wybudowany od podstaw na bagnistym terenie byłego poligonu wojskowego, w ciągu jednego roku' a oddany do użytku 7 września 2002 roku. Sala główna może pomieścić 1100 osób. Korzysta z niej około 200 zborów z Pomorza (oprócz wyznawców z powiatu słupskiego i bytowskiego, którzy spotykają się w Sali Zgromadzeń w Mostach), Kujaw, Warmii i Mazur (oprócz części wschodniej) w czasie zgromadzeń obwodowych i specjalnych. Od 2017 roku odbywają się w niej również kongresy regionalne w języku rosyjskim. 14 września 2002 roku odbył się tzw. dzień otwartych drzwi. Rozdano 5000 zaproszeń (w tym 100 imiennych – władzom miasta, powiatu, gmin, dyrektorom szkół i szpitali), z których skorzystało ponad 1000 gości[4]. 27 czerwca 2006 r. od uderzenia pioruna spłonęła część dachu w zachodnim skrzydle[38]; został on w krótkim czasie odbudowany przez wolontariuszy.

Przez 5 miesięcy w 2006 roku na terenie byłego Stutthof (KL)[39] prezentowana była wystawa Więzieni za wiarę – Świadkowie Jehowy a hitleryzm poświęcona ich neutralności w okresie nazizmu[40]. Uroczyste otwarcie wystawy odbyło się 26 kwietnia 2006 roku. Obecni byli m.in. przedstawiciele Świadków Jehowy w Niemczech, którzy wygłosili dwa referaty tłumaczone na język polski. Wyświetlono również skróconą wersję filmu Niezłomni w obliczu – Świadkowie Jehowy a hitleryzm.

W latach 2012–2017 nastąpiła reorganizacja zborów.

23 czerwca 2013 roku w Słupsku odbyło się uroczyste zakończenie nauki przez pierwszą w Polsce klasę Kursu Biblijnego dla Małżeństw[41]. W roku 2013 rozpoczęto specjalne świadczenie publiczne na terenie wielkomiejskim obejmujące Gdańsk. Wdrożono też program świadczenia publicznego na terenie poszczególnych zborów za pomocą wózków z literaturą biblijną. W październiku 2015 roku w Gdańsku zakończyła naukę 3. klasa Kursu dla Ewangelizatorów Królestwa. W kwietniu 2016 roku zorganizowano specjalną kampanię ewangelizacyjną w języku kaszubskim.

Galeria wybranych Sal Królestwa[edytuj | edytuj kod]

Zbory[edytuj | edytuj kod]

Poniższa lista obejmuje zbory zgromadzające się na terenie województwa według stanu z 19 grudnia 2018[1]:

Na terenie miast na prawach powiatu[c]
  • Gdańsk: 21 zborów: Angielski (w tym grupa chińskojęzyczna), Centrum, Migowy, Morena, Oliwa, Olszynka, Orunia–Wschód, Orunia–Zachód, Osowa, Przymorze (w tym grupa hiszpańskojęzyczna), Rosyjski, Siedlce, Stadion, Ujeścisko, Ukraiński, Wrzeszcz–Brętowo, Wrzeszcz–Dolny, Wrzeszcz–Północ, Wschód, Zaspa, Żabianka
  • Gdynia: 8 zborów: Chylonia, Cisowa, Grabówek, Karwiny, Oksywie, Pogórze, Redłowo, Witomino
  • Słupsk: 6 zborów: Północ, Stare Miasto, Wschód, Zachód (w tym grupa języka migowego), Zatorze–Południe, Zatorze–Północ
  • Sopot: 1 zbór: Sopot (w tym grupa wietnamskojęzyczna) (Sala Królestwa: Gdańsk)
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Gdańsk
Gdańsk
Gdynia
Gdynia
Słupsk
Słupsk
Sopot
Sopot
Bytów
Bytów
Miastko
Miastko
Chojnice
Chojnice
Czersk
Czersk
Człuchów
Człuchów
Debrzno
Debrzno
Kolbudy
Kolbudy
Łęgowo
Łęgowo
Pruszcz Gd.
Pruszcz Gd.
Kartuzy
Kartuzy
Żukowo
Żukowo
Kościerzyna
Kościerzyna
Kwidzyn
Kwidzyn
Ryjewo
Ryjewo
Lębork
Lębork
Malbork
Malbork
Nowy Dwór Gd.
Nowy Dwór Gd.
Hel
Hel
Puck
Puck
Dębnica Kaszubska
Dębnica
Kaszubska
Kępice
Kępice
Słonowice
Słonowice
Starkowo
Starkowo
Ustka
Ustka
Wysoka
Wysoka
Starogard Gdański
Starogard
Gdański
Dzierzgoń
Dzierzgoń
Sztum
Sztum
Gniew
Gniew
Tczew
Tczew
Reda
Reda
Rumia
Rumia
Wejherowo
Wejherowo
Geographylogo.svg
Miejscowości w województwie pomorskim, w których według stanu z 19 grudnia 2018 roku były zbory Świadków Jehowy[1]. Na niebiesko zaznaczono położenie Sali Zgromadzeń (Malbork), na żółto – zbory zgromadzające się w Sali Królestwa sąsiedniego zboru.
Na terenie powiatów

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Obwody polskojęzyczne: Gdańsk-Południe, Gdańsk-Północ, Elbląg-Malbork, Słupsk (część); polskiego języka migowego: Bydgoszcz-Wschód (część); angielski (część); rosyjski (część).
  2. Getrud Ott z Gdańska była więźniem obozów w Auschwitz (od grudnia 1942 do stycznia 1945), Mauthausen, Gross-Rosen i Bergen-Belsen (od stycznia do maja 1945). Po uwolnieniu została absolwentką Biblijnej Szkoły Strażnicy – Gilead i była misjonarzem w Indonezji, Iranie i Luksemburgu.
  3. W nazwach zborów na terenie miast na prawach powiatu pominięto pierwszy człon ich nazwy, którym jest nazwa miasta, na terenie którego zgromadza się dany zbór.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2019-10-02].
  2. GUS: Stan i struktura demograficzno-społeczna. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011
  3. a b Wolfram Slupina: Prześladowania i represje Świadków Jehowy w Polsce w latach 1939–1945 oraz 1950–1989. W: Hans Hesse: „Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy”. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 280, 281. ISBN 978-83-61387-21-3.
  4. a b c d e Przebudźcie się!22 stycznia 2003 s. 16–19 Kolejna Sala Zgromadzeń Świadków Jehowy w Polsce
  5. C.T. Russell. Memorial Report for 1924. „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, s. 218, 15 lipca 1924. Towarzystwo Strażnica (ang.). 
  6. Watchtower. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 2, 1 stycznia 1917 (niem.). 
  7. Watchtower. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 86, listopad/grudzień 1918 (niem.). 
  8. Watchtower. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 50, kwiecień 1919 (niem.). 
  9. a b Watchtower. Wiara w Boga zapewniła mi ochronę. „Przebudźcie się!”. LXXV, s. 11–14, 8 marca 1994. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1169. 
  10. Watchtower. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 290, 1 października 1928 (niem.). 
  11. Bluźnierca osadzony w więzieniu. „Badacze” Pisma św. grasują na Pomorzu. „Pielgrzym”. R. 65, 18 marca 1933. Pielgrzym – Peplin. 
  12. Skazanie badacza pisma św.. „Pielgrzym”. R. 65, 3 kwietnia 1934. Pielgrzym – Peplin. 
  13. Wiadomości potoczne. „Pielgrzym”. R. 66 nr 1, s. 5, 2 stycznia 1934. Pielgrzym – Peplin. 
  14. Wolfram Slupina: Prześladowania i represje Świadków Jehowy w Polsce w latach 1939-1945 oraz 1950-1989. W: Hans Hesse: „Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy”. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 282, 283. ISBN 978-83-61387-21-3.
  15. Wolfram Slupina: Prześladowania i represje Świadków Jehowy w Polsce w latach 1939–1945 oraz 1950–1989. W: Hans Hesse: „Najodważniejsi byli zawsze Świadkowie Jehowy”. Wrocław: Wydawnictwo A PROPOS, 2010, s. 285. ISBN 978-83-61387-21-3.
  16. Krzysztof Biliński Hiobowie XX wieku, Wydawnictwo A Propos, 2012, ss. 211–214 ​ISBN 978-83-63306-15-1
  17. Yearbook of Jehovah's Witnesses s. 138 (ang.)
  18. Nie bójcie się... Stefania Krug, Fritz Poppenberg; Drei Linden Film Gbr., 1997
  19. Rocznik Świadków Jehowy 1994, s. 193
  20. a b 1906 do 1947 Działalność świadków Jehowy w Chojnicach – PRL – Materiały. HistoriaChojnic.pl. [dostęp 2012-11-06].
  21. Jerzy Erdman: Z wizytą u Świadków Jehowy, „Gazeta Chojnicka” 26 listopada 1993
  22. a b Aleksandra Matelska „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce ss. 102–108, 177–180 Wydawnictwo A Propos, wyd. II, Wrocław 2010, ​ISBN 978-83-61387-19-0
  23. Teresa Wontor-Cichy: Więzieni za wiarę: Świadkowie Jehowy w KL Auschwitz, Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau, 2003
  24. Wiesław Jan Wysocki: Bóg na nieludzkiej ziemi, s. 178, Warszawa 1978
  25. J. Niedźwiadek: A jednak ocalałam, „Wieści”, nr 16, 1985
  26. Przebudźcie się!8 marca 1994, ss. 11–14
  27. a b c Wachtturm Bibel- und Traktat-Gesellschaft der Zeugen Jehovas, e. V., Selters/Taunus: Purple Triangles “Forgotten Victims“ of the Nazi Regime A Remarkable Story of Resistance Guide to the History Exhibition. 1999, 2003, s. 24–28. (ang.)
  28. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowynr 1/1981, s. 21
  29. Aleksandra Matelska „...w miłości nie ma bojaźni” Nazistowskie prześladowania Świadków Jehowy w Polsce, s. 174, Wydawnictwo A Propos, wyd. II, Wrocław 2010, ​ISBN 978-83-61387-19-0
  30. a b Wiesław Długołęcki: Historia Tczewa. Tczew: 1998.
  31. K. Urban, Mniejszości religijne w Polsce 1945 – 1991 (zarys statystyczny), Kraków 1994, s. 20
  32. Witold Kaszewski Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim Wydawnictwo A Propos, 2011, s. 87 ​ISBN 978-83-917339-8-1
  33. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy1 sierpnia 2005 ss. 16–20 Jehowa hojnie nagradza tych, którzy trzymają się Jego dróg
  34. Witold Kaszewski Wierni Jehowie. Dzieje Świadków Jehowy w regionie łódzkim Wydawnictwo A Propos, 2011, s. 122, ​ISBN 978-83-917339-8-1
  35. Barbara W. Olszewska. Czekanie na „wielki ucisk”. „Polityka”, 1 października 1983. 
  36. Zbieranie „kosztowności” w Polsce (Pionierzy torują drogę), „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy” 15 lipca 1992, s. 26
  37. Piotr Kawałek. Świadkowie mają nowy dom modlitw. „Głos Pomorza”, 2007-03-12. 
  38. Pożar w Malborku. Jeden piorun wart był 350 tysięcy złotych, kwidzyn.naszemiasto.pl, 2006-06-28
  39. Sztutowo. Wzruszająca wystawa w galerii Muzeum Stutthof, gdynia.naszemiasto.pl, 2006-05-05
  40. Wiadomości Muzealne. Biuletyn Informacyjny Państwowego Muzeum Stutthof, nr 2/2006 maj 2006
  41. Nasza Służba Królestwapaździernik 2013, s. 4