Żywot Mateusza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Żywot Mateusza
Gatunek psychologiczny
poetycki
Rok produkcji 1967
Data premiery 16 lutego 1968
Kraj produkcji  Polska
Język polski
Czas trwania 78 min
Reżyseria Witold Leszczyński
Scenariusz Witold Leszczyński
Wojciech Solarz
Główne role Franciszek Pieczka
Anna Milewska
Muzyka Arcangelo Corelli
Zdjęcia Andrzej Kostenko
Montaż Zenon Piórecki
Wytwórnia Zespół Filmowy „Start”

Żywot Mateusza – polski film poetycki z 1967 roku w reżyserii Witolda Leszczyńskiego, zrealizowany na podstawie powieści Ptaki Tarjeia Vesaasa z 1957 roku. Film ukazuje losy żyjącego na prowincji poczciwca Mateusza (Franciszek Pieczka), który nie może się odnaleźć w lokalnej społeczności i spędza czas na kontemplacji przyrody.

Żywot Mateusza został entuzjastycznie przyjęty przez krytyków. Film Leszczyńskiego był nagradzany na zagranicznych festiwalach filmowych (w Chicago, Valladolid, Kolombo, Adelaide-Auckland oraz na MFF dla Młodzieży w Cannes), otrzymał również nagrodę im. Andrzeja Munka, a także Złotą Kaczkę w plebiscycie czasopisma „Film”.

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

Mateusz z siostrą Olgą mieszka samotnie nad brzegiem jeziora. Czterdziestoletni mężczyzna o poczciwym usposobieniu, którego sąsiedzi uznają za półgłówka, polega całkowicie na pomocy ze strony Olgi – ani nie potrafi się odnaleźć w lokalnej społeczności, ani nie pracuje. Jedynym jego partnerem jest przyroda, z którą potrafi nawiązać duchowy kontakt. Jednak „obcy” burzą spokój Mateusza – młody drwal Jan nawiązuje romans z Olgą, wcześniej myśliwy zabija „wielkiego ptaka”, a piorun niszczy jego ulubione drzewo. Osamotniony i świadomy własnej bezradności Mateusz popełnia samobójstwo, wypływając dziurawą łodzią na środek jeziora[1].

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Żywot Mateusza był debiutanckim dziełem studenta łódzkiej szkoły filmowej, WItolda Leszczyńskiego. Inspiracją dla jego utworu była powieść Tarjei Vesaasa pod tytułem Ptaki. Jak sam wspominał po latach, kiedy zgłosił zamiar adaptacji dzieła Vessasa, „wszyscy mówili: dobrze, ale jeżeli ma to być debiut filmowy, trzeba zrobić coś prostszego, coś takiego tu i teraz. A poza tym po co robić film o jakimś pomylonym norweskim przygłupku?”[2] Projekt natomiast spodobał się Wandzie Jakubowskiej, kierowniczce artystycznej Zespołu Filmowego „Start”, która objęła ów projekt opieką artystyczną. Tym samym film powstał w ramach koprodukcji szkoły oraz „Startu”[2].

Film został zrealizowany na Suwalszczyźnie nad jeziorem Wigry[3]. Scenariusz na podstawie powieści Leszczyński napisał wraz z Wojciechem Solarzem. Zdjęcia do filmu wykonał Andrzej Kostenko, a powstały materiał zmontował Zenon Piórecki. W główną rolę Mateusza wcielił się Franciszek Pieczka[4]. Premiera Żywota Mateusza odbyła się 16 lutego 1968 roku[4].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Żywot Mateusza został entuzjastycznie przyjęty przez polskich krytyków filmowych. Jacek Fuksiewicz pisał dla „Kultury”, iż „reżyser nie waha się iść nawet «pod prąd» panujących aktualnie w filmie tendencji”[5]. Lech Pijanowski w recenzji dla „Kina” stwierdzał, że „w języku sztuki filmowej to utwór indywidualny, o smaku cierpkim, klarowny w wyrazistej prostocie formy, męcząco zawiły w znaczeniach treściowych i przenośnych”[5]. Piszący dla „Ekranu” Jerzy Płażewski chwalił zdjęcia w wykonaniu Andrzeja Kostenki[5], natomiast Stanisław Grzelecki z „Życia Warszawy” – kreację Franciszka Pieczki, bez której „nie byłoby filmu”[5]. Konrad Eberhardt w recenzji dla „Filmu” konstatował: „Czy film Witolda Leszczyńskiego trzeba traktować jako jakieś signum, czy ma z niego wyniknąć jakiś nowy styl, temat, motyw kinematografii polskiej? Czy też jest to fenomen bez następstw? Nie wiem, przyszłość pokaże. Wiem natomiast, że jest to arcydzieło”[6]. Pojawiały się również głosy krytyczne; Aleksander Jackiewicz stwierdzał, że film jest sztuczny i abstrakcyjny, natomiast Zygmunt Kałużyński negatywnie oceniał jakość gry aktorów wcielających się w postaci epizodyczne[7]. Roman Polański surowo ocenił film, twierdząc, że jest on zbyt wycyzelowany: „filmu nie należy robić cyrklem”[2].

Dariusz Czaja w analizie Żywota Mateusza podkreślał pogański charakter filmu. Utwór Leszczyńskiego, zdaniem Czai, jest pogański „w tym znaczeniu, w jakim słowo to odnosi się czasem, już bez wartościujących konotacji, do świata archaicznej religijności”[8]. Ową religijność film podkreśla za pośrednictwem kilkakrotnie pojawiającego się w nim motywu drzewa oraz ptaków, które żyją i umierają podobnie jak ludzie[9]. Według Piotra Litki „Żywot Mateusza oglądany po latach nadal zaskakuje niezwykle przemyślaną i precyzyjną konstrukcją. Nawet muzyka Corellego nie pojawia się w nim bez powodu, lecz jej użycie ma logiczne uzasadnienie w tkance narracyjnej filmu”[2]. W analizie porównawczej Ptaków oraz Żywota Mateusza Magdalena Szczucka wykazała, że film nie jest wierną adaptacją powieści, jednak jak zaznaczała, „oryginał został zmieniony w rezultacie świadomego zamysłu reżysera i jako taki stanowi komentarz do Ptaków, wizualne dopełnienie”[10]. Mariola Marczak uznała Żywot Mateusza za arcydzieło, które „stało się obrazem nieskażonej natury oraz sprzężonej z nią pierwotnej, animistycznej wręcz religijności”[11].

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Rok Podmiot przyznający Wyróżnienie[4] Odbiorca
1968 Film Złota Kaczka Witold Leszczyński
Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna w Łodzi Nagroda im. Andrzeja Munka Witold Leszczyński
1969 Plebiscyt widzów Wielkopolski Polne Kwiaty Witold Leszczyński
Polne Kwiaty dla najlepszego aktora Franciszek Pieczka
Międzynarodowy Festiwal Filmów dla Młodzieży w Cannes Grand Prix Witold Leszczyński
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Chicago Srebrny Hugo Franciszek Pieczka
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Valladolid I nagroda Witold Leszczyński
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Kolombo I nagroda, Nagroda Stowarzyszenia Dziennikarzy Cejlonu Witold Leszczyński
1970 Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Adelaide-Auckland I nagroda Witold Leszczyński

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Żywot Mateusza, Akademia Polskiego Filmu [dostęp 2019-05-15].
  2. a b c d Litka 1999 ↓, s. 256.
  3. Jan Lewandowski: 100 filmów polskich. Chorzów: Videograf II, 2004, s. 80. ISBN 83-7183-326-1.
  4. a b c Żywot Mateusza w bazie filmpolski.pl
  5. a b c d Czaja 1997 ↓, s. 6.
  6. Czaja 1997 ↓, s. 7.
  7. Czaja 1997 ↓, s. 21.
  8. Czaja 1997 ↓, s. 11.
  9. Czaja 1997 ↓, s. 11–12.
  10. Szczucka 2002 ↓, s. 163.
  11. Marczak 2012 ↓, s. 100.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]