10 Batalion Celny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
10 Batalion Celny
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1921
Rozformowanie 1922
Tradycje
Rodowód 1/VI batalion wartowniczy
Kontynuacja 10 batalion SG
Dowódcy
Pierwszy mjr Stanisław Majewski
Organizacja
Dyslokacja Kołomyja (do VII 1922)[1]
Nadwórna[2]
Suwałki[1]
Formacja Bataliony Celne
Podległość Główna Komenda Batalionów Celnych
4 Brygada Celna
Bataliony celne w czerwcu 1921.jpg
Szkic rozmieszczenia 10 batalionu celnego „Kołomyja”
Szkic rozmieszczenia 10 batalionu celnego „Suwałki”

10 Batalion Celny – jednostka organizacyjna formacji granicznych II Rzeczypospolitej.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie rozkazu Ministra Spraw Wojskowych nr 3046/Org z dnia 24 marca 1921 roku w miejsce batalionów wartowniczych i batalionów etapowych utworzone zostały bataliony celne. 10 batalion celny powstał w granicach DOG Lwów, a zorganizowano go na bazie 1/VI batalionu wartowniczego. Etat batalionu wynosił 14 oficerów i 600 szeregowych[3]. Podlegał Komendzie Głównej Batalionów Celnych, a pod względem politycznym Ministrowi Spraw Wewnętrznych[4]. Po sformowaniu stacjonował on na Pokuciu w tzw. worku pokuckim. Dowództwo rozmieszczono w Kołomyi. Od lipca 1921 ochraniał odcinek od szosy Wyszków-Bystra do Woronienki z dowództwem w Nadwornej. Batalion pełnił służbę na Pokuciu w fatalnych warunkach, m.in. ze względu na brak kwater i dróg dojazdowych[2].

Mimo że batalion był w całym tego słowa znaczeniu oddziałem wojskowym, nie wchodził on w skład pokojowego etatu armii. Uniemożliwiało to uzupełnianie z normalnego poboru rekruta. Ministerstwo Spraw Wojskowych zarówno przy ich formowaniu, jak i uzupełnianiu przydzielało mu często żołnierzy podlegających zwolnieniu, oficerów rezerwy oraz szeregowców i oficerów zakwalifikowanych przez dowództwa okręgów generalnych jako nie nadających się do dalszej służby wojskowej[5].

W listopadzie 1921 roku Ministerstwo Spraw Wewnętrznych postanowiło powołać brygady celne[6]. 10 batalion celny znalazł się w strukturze 4 Brygady Celnej[7].

Latem 1922 roku stacjonujący dowództwem w Kołomyi 10 batalion celny został zluzowany przez Straż Celną. Poszczególne odcinki granicy polsko-rumuńskiej przekazywał w dniach od 19 do 24 czerwca 1922 roku. Po tym czasie wszystkie kompanie ześrodkowały się w Kołomyi, gdzie odtwarzały zdolność bojową[8]. W lipcu został przeznaczony do wzmocnienia granicy wschodniej i przegrupowany do Grodna do dyspozycji Wojewody Białostockiego[9]. 30 lipca 1922 batalion przybył do koszar augustowskich w Suwałkach, gdzie oczekiwał na dalsze rozkazy. Tuż po przybyciu doszło do poważnego rozdźwięku pomiędzy władzami wojewódzkimi a Dowództwem Odcinka Kordonowego „Grodno". Ostatecznie jednostka przejęła, odcinek 43 batalionu celnego czasowo ochraniany przez pododdziały 42 batalionu celnego. kompanie 10 baonu ulokowano na skróconym pododcinku kordonowym nr 3, a placówki obsadziły wyłącznie granicę polsko-litewską od wsi Wizgóry do Kukli. Początkowo 3 kompania batalionu obsadziła także odcinek kordonowy od Dworczyska do wsi Dąbrówka, jednak po zwolnieniu żołnierzy do rezerwy, oddział nie był w stanie zapewnić ochrony tego odcinka. Na początku września został on ponownie oddany do ochrony 42 batalionowi celnemu[10]. 1 sierpnia 1922 roku sztab stacjonował w Suwałkach[11].

Wykonując postanowienia uchwały Rady Ministrów z 23 maja 1922 roku, Minister Spraw Wewnętrznych rozkazem z 9 listopada 1922 roku zmienił nazwę „Baony Celne” na „Straż Graniczna”[4]. Wprowadził jednocześnie w formacji nową organizację wewnętrzną[12]. 10 batalion celny przemianowany został na 10 batalion Straży Granicznej.

 Osobny artykuł: 10 batalion Straży Granicznej.

Służba celna[edytuj | edytuj kod]

Odcinek batalionowy podzielony był na cztery pododcinki, które obsadzały kompanie wystawiające posterunki i patrole. Posterunki wystawiano wzdłuż linii granicznej w taki sposób, by mogły się nawzajem widzieć w dzień[13]. W tym zakresie batalion współpracował z posterunkami i patrolami Policji Państwowej. Współpraca polegała na tym, że te pierwsze wystawiały wzdłuż linii granicznej stale posterunki i patrole, natomiast policja tworzyła je w głębi strefy, poza linią graniczną. W zakresie ochrony granicy batalion podlegał staroście[14].

Stacjonując w Kołomyi 10 batalion ochraniał granicę polsko-rumuńską od Dołhy aż po koniec worka pokuckiego. Długość odcinka w linii prostej wynosiła około 130 km, a faktycznie około 200 km[15]. Odcinek typowo górski. W rejonie odpowiedzialności batalionu leżały dwa miasteczka górskie: Delatyn i Kosów. W strefie przygranicznej leżały wioski: Polanica, Jabłonica, Worochta, Żabie. Teren pogranicza zamieszkiwali przede wszystkim Huculi i niewielki procent ludności żydowskiej[16].

W kwietniu 1922 bataliony celne będące na terenie DOG Lwów otrzymały zadanie chronić w rejonie swojej odpowiedzialności wiadukty, mosty kolejowe i dworce. Zadanie taki otrzymał także 10 batalion celny w Kołomyi[17].

Stacjonujący w Suwałkach batalion 25 września otrzymał polecenie wydzielenia do dyspozycji Policji Państwowej dwóch obsług karabinów maszynowych. W związku z tym, że żołnierze mieli działać w strefie pasa neutralnego, otrzymali oni czapki policyjne[18]. Ponadto do dyspozycji komendanta pododcinka suwalskiego policji w polskim pasie neutralnym wydzielono też z 2 kompanii celnej pododdział piechoty w składzie jeden podoficer i 30 szeregowców[19].

W połowie listopada 1922, w związku z powstaniem w Rykaciejach, do dyspozycji Komendy Powiatowej Policji Państwowej w Suwałkach przydzielono 60 żołnierzy z 1 kompanii kpt. Mariana Podolskiego. Mieli oni wzmocnić siły policyjne na odcinku Lubowo-Jasionowo, na którym spodziewano się litewskiego ataku. W rejon Rutki Tartak, do wsi Baranowo przesunięto pozostałą część 1 kompanii pod dowództwem por. Andrzeja Messlina, natomiast w rejon wsi Becejły skierowano kompanię ckm jako odwód, a dowództwo batalionu dyslokowano do Szypliszek. Żołnierze do służby na terenie strefy zdemilitaryzowanej zostali przemundurowani w czapki policyjne[20]. Na przełomie 1922 i 1923 do dyspozycji Komendy Powiatowej Policji w Suwałkach przydzielonych zostało kolejnych 40 żołnierzy pod dowództwem ppor. Stanisława Wickiewicza. Ich zadaniem była obrona ludności na terenie polskiego pasa neutralnego przed atakami litewskich partyzantów[21].

Sąsiednie bataliony

Kadra batalionu[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy batalionu
stopień imię i nazwisko okres pełnienia służby kolejne stanowisko
mjr piech. Stanisław II Majewski[1][a] V 1921 – VIII 1922[25]

Struktura organizacyjna[edytuj | edytuj kod]

Ordre de Bataille 10 batalionu celnego w Kołomyi na dzień 1 lipca 1921[25]
kompanie 1. Worochta 2. Żabie 3. Rafajłowa 4. Szybeny
dowódcy kpt. piech. Czesław Bereza[b] por. piech. Mieczysław Zygmunt Widacki[c] por. piech. Edmund Kolendowski[d] por. piech. Andrzej Messlin[e]
placówki Jabłonica Klewo Zawojela Sewola[f] Bystrzec
Woronienka Howerla[g] Rogoża[h] Dzembronia
Ardzieluża[i] Żabie Iłcia[j] Pautyr Szybeny
Kukul[k] Żabie Słupejka[l] Douha[m] Burkut
Kukul Feraseul[n] Preuka
Ordre de Bataille 10 batalionu celnego w Kołomyi na dzień 31 grudnia 1921[25]
kompanie 1. Zawojda 2. Żabie 3. Rafajłowa 4. Szybeny
dowódcy kpt. Czesław Bereza por. Mieczysław Widacki por. Florian Sokołowski por. Andrzej Messlin
placówki Zawojda Dołżyńca Burkut
Ardzieluża Rafajłowa Szybeny
Worochta Sabatule Sokorylce
Woronienka Popunica Dzembronia
Kiczera Jabłonica Żełene
Średnia Bystrzec
Ordre de Bataille 10 batalionu celnego w Kołomyi na dzień 1 czerwca 1922[25]
kompanie 1. Tatarów 2. Worochta 3. Szybeny 4. Żabie Słupejka
dowódcy por. Andrzej Messlin por. Mieczysław Widacki por. Leopold Ceratowski por. Józef Leszczyński
placówki Douha Berłaniuk Żabie Iłcia[o] Żabie Słupejka[p]
Prutczyk Woronienka Żełeny
Prełuka Wyżna[q] Prypec Smotrycz
Prełuka Niżna[r] Ardżeluża Szczewink
Sumarew Kukul Kopilarz
Jabłonica[s] Kóźnierska Probina Klausa
Wojczuk Spyci Budjowska
Szczerbiuk Popadja
Stawiszowa

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Mjr piech. Stanisław II Majewski urodził się 13 grudnia 1875 roku. W 1921 roku jego oddziałem macierzystym był 39 pp. W 1923 roku był oficerem rezerwy 37 pp[23][24]
  2. Czesław Bereza urodził się 11 sierpnia 1891 roku. W 1921 roku jego oddziałem macierzystym był 52 pp. W 1923 roku pełnił służbę w 51 pp w Brzeżanach. Mianowany majorem ze starszeństwem z 15 sierpnia 1924 roku. W 1928 roku służył w PKU Stanisławów[26][27]
  3. Mieczysław Zygmunt Widacki urodził się 10 września 1897 roku. W 1921 roku jego oddziałem macierzystym był 40 pp[28]
  4. Edmund Kolendowski urodził się 4 kwietnia 1898 roku. W latach 1921-1923 jego oddziałem macierzystym był 38 pp. Był odznaczony Krzyżem Walecznych[29][30]
  5. Andrzej Messlin urodził się 17 września 1896 roku. W 1921 roku jego oddziałem macierzystym był 49 pp. W 1923 roku był kapitanem rezerwy 55 pp[31][32]
  6. Szczyt Suwula Wlk. 1836 m n.p.m.
  7. Szczyt 2058 m n.p.m. na zach. od Żabie
  8. Rogodze Wlk.? na zach. od Rafajłowa
  9. Na południe od w. Worochta, obecnie jej część.
  10. Na zachód od Żabie, obecnie część wsi
  11. Szczyt Kukul 1540 m n.p.m.
  12. Na wschód od Żabie, obecnie część wsi.
  13. >Szczyt 1355 m n.p.m.
  14. szczyt Foresek? 1328 m n.p.m..
  15. Na zachód od Żabie, obecnie część wsi.
  16. Na wschód od Żabie, obecnie część wsi.
  17. Szczyt 1049 m n.p.m.
  18. >Szczyt 1064 m n.p.m.
  19. Szczyt 1005 m n.p.m

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Spis oficerów służących czynnie w dniu 1.6.1921 r.. Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1921.
  • Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
  • Hubert Bereza, Kajetan Szczepański: Centralna Szkoła Podoficerska KOP. Grajewo: Towarzystwo Przyjaciół 9 PSK, 2014. ISBN 978-83-938921-7-4.
  • Henryk Dominiczak: Granica wschodnia Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1919–1939. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1992. ISBN 83-01-10202-0.
  • Henryk Dominiczak: Granica polsko–niemiecka 1919–1939. Z dziejów formacji granicznych. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1975.
  • Artur Ochał: Na litewskiej rubieży Brygada KOP Grodno (1929-1939). Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2017. ISBN 978-83-8098-148-5.
  • Teresa Prengel-Boczkowska. Wstęp do inwentarza zespołu archiwalnego „Bataliony Celne”. , 2009. Szczecin: Archiwum Straży Granicznej. 
  • Ordre de Bataille batalionów celnych od numeru 1 do 19 → Archiwum Straży Granicznej. Szczecin.
  • Zarządzenia i wytyczne Ministerstwa Skarbu, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Głównej Komendy Batalionów Celnych dotyczące organizacji, reorganizacji i luzowania Batalionów Celnych → Archiwum Straży Granicznej. Szczecin.
  • Materiały dotyczące ochrony granicy na odcinku 10 batalionu celnego → Archiwum Straży Granicznej. Szczecin.