12 Batalion Medyczny (SZ RP)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
12 Batalion Medyczny
Ilustracja
Odznaka pamiątkowa 45 bm
Historia
Państwo  Polska
Sformowanie 1961
Rozformowanie 2007
Tradycje
Święto 3 sierpnia
Rodowód 45 bat. med. sat.
Kontynuacja WSPL
Dowódcy
Pierwszy mjr lek. Mieczysław Pilch
Ostatni ppłk lek. Andrzej Pastuszek
Organizacja
Numer JW 4421
Dyslokacja Stargard Szczeciński
Rodzaj sił zbrojnych Wojska Lądowe
Rodzaj wojsk WSZ
Podległość 12DZ

12 Batalion Medyczny (12 bmed) – były samodzielny batalion służby zdrowia Wojska Polskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

45 batalion medyczno-sanitarny[edytuj | edytuj kod]

Formowanie, zadania, szkolenie[edytuj | edytuj kod]

Stargard Szczeciński, 1961 r.[a]

W 1961 roku, w strukturach 12 Dywizji Zmechanizowanej w Stargardzie Szczecińskim, sformowano 45 batalion medyczno-sanitarny[1][2].

Kadrę 45 batalionu medyczno-sanitarnego stanowili żołnierze zawodowi, przeniesieni z innych jednostek 12 DZ oraz 109 Wojskowego Szpitala Garnizonowego w Szczecinie. Czasowo pełniącym obowiązki dowódcy został kpt. lek. Stanisław Kaczmarek ze 109 WSG, szefem sztabu kpt. Włodzimierz Chmielewski, kwatermistrzem kpt. Józef Kałużyński; we wrześniu 1961 roku dowodzenie batalionem objął mjr lek. Mieczysław Pilch. W latach 1961–1962 dokonano remontu bloku koszarowego, w którym został zakwaterowany sztab oraz oddziały: chirurgiczny z blokiem operacyjnym, wewnętrzny oraz część polikliniczna. Batalion otrzymał nowy sprzęt bojowy i techniczny, urządzenia, aparaturę specjalistyczną i medyczną[3].

W latach 60.–70. XX wieku 45 batalion medyczny wziął udział w szeregu ćwiczeń i manewrów. Jesienią 1962 roku uczestniczył w manewrach wojsk Układu Warszawskiego pod kryptonimem „Odra-Bałtyk”, rozwijając dywizyjny punkt medyczny. W lipcu 1965 roku brał udział w ćwiczeniach „Bałtyk-Wisła” na poligonie Okonek, w lutym 1967 roku – w dywizyjnych ćwiczeniach „Gil-67” podczas których zorganizował zajęcia pokazowe dla przedstawicieli państw Układu Warszawskiego oraz kierownictwa Ministerstwa Obrony Narodowej.

Stargard Szczeciński, 1975 r.[b]

W czasie zajęć jednostka była wizytowana przez wiceministra ON gen. broni Jerzego Bordziłowskiego[3].

We wrześniu 1969 roku brał udział w ćwiczeniach „Odra-Nysa 69”, 15–21 maja 1975 roku – w ćwiczeniach „Harpia-75", we wrześniu 1976 roku – w ćwiczeniach „Tarcza-76”. 15–27 czerwca 1977 roku podczas połączonych z inspekcją ćwiczeń dywizyjnych „Waruga-77" batalion rozwinął dywizyjny punkt medyczny i został oceniony na 4.36. 15–20 lutego 1978 roku batalion uczestniczył w ćwiczeniach „Orlatan-78", 18–24 marca 1979 roku – w ćwiczeniach dywizyjnych „Sokół -79" z udziałem jednostek armii radzieckiej, 23–24 sierpnia 1979 roku – w ćwiczeniach pokazowych dla studentów akademii medycznych. W 1980 roku w ramach konkursu o najlepszy batalion medyczny 45 bm zajął pierwsze miejsce w Pomorskim Okręgu Wojskowym ze średnią oceną 4.91[3].

Struktura organizacyjna[edytuj | edytuj kod]

45 Batalion Medyczno-Sanitarny
45 Batalion Medyczno-Sanitarny[c]
Stargard Szczeciński, 1981 r.[d]
Stargard Szczeciński, 1983 r.[e]
Stargard Szczeciński[f]

W 1961 roku w strukturze batalionu znajdowały się następujące komórki organizacyjne i pododdziały:

  • dowództwo i sztab
    • kompania medyczna
    • pluton specjalny
    • pluton ewakuacyjno-transportowy
    • pluton zaopatrzenia
  • gabinet stomatologiczny
  • apteka

Na wyposażeniu jednostki znajdował się jeden samochód osobowo-terenowy, 17 samochodów ciężarowo-terenowych, 13 samochodów specjalnych, cztery przyczepy i jedna radiostacja R-107[3].

Wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

  • Medal „Za zasługi dla POW”
  • tytuł Najlepszego Batalionu Medycznego w Pomorskim Okręgu Wojskowym w 1980 roku[3].

45 Batalion Medyczny–Szpital Wojskowy[edytuj | edytuj kod]

Formowanie, zadania, szkolenie[edytuj | edytuj kod]

21 lipca 1981 roku rozkazem dowódcy 12 DZ Nr 018/81 45 Batalion Medyczno-Sanitarny został przeformowany w 45 Batalion Medyczny–Szpital Wojskowy. Dowódcą batalionu został ppłk lek. Florian Płaneta, zastępcą mjr Zygmunt Gospodarek, szefem sztabu mjr Tadeusz Krzysztofik, kwatermistrzem mjr Wiaczesław Downar. Z końcem lipca 1981 roku w 45 Batalionie Medycznym-Szpitalu Wojskowym funkcjonowały szpitalne wojskowe oddziały: wewnętrzny i chirurgiczny[3].

13 grudnia 1981 roku podczas stanu wojennego batalion przegrupował się w rejon alarmowy Dobropole Gryfińskie. 24 grudnia jednostka powróciła do macierzystego garnizonu Stargard Szczeciński[3].

W dniach 21 marca–3 kwietnia 1984 roku batalion wziął udział w ćwiczeniach dywizyjnych „Południe–84" z rozwinięciem dywizyjnego punktu medycznego. 26 lutego–6 marca 1985 roku – w ćwiczeniach dywizyjnych „Rubin – 85", 10–23 września 1986 roku – w ćwiczeniach dywizyjnych „Agat-86", przeprowadzonych na OC Żagań).

Dowódcy na 30-lecie jednostki[g]

W dniach 25 lutego–14 marca 1987 roku – w ćwiczeniach dywizyjnych „Opal-87", zorganizowanych na poligonie drawskim z udziałem obserwatorów 22 państw-sygnatariuszy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE). Batalion dokonał tam mobilizacyjnego rozwinięcia, powołując 106 żołnierzy rezerwy[3].

W 1991 odbyło się 30-lecie powstania jednostki podczas którego uczestniczyli byli dowódcy batalionu i zaproszeni goście[3].

45 Batalion Medyczny-Szpital Wojskowy
Drawsko, 1983 r.[h]
Stargard Szczeciński, 1986 r. Kadra 45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy wraz z zaproszonymi gośćmi podczas uroczystości z okazji 25 lecia jednostki
Stargard Szczeciński, Dzień Wojska Polskiego w 45 Batalionie Medycznym-Szpital Wojskowy
Stargard Szczeciński 1989 r. Uroczystość w 45 Batalionie Medycznym-Szpital Wojskowy
Uroczysta zbiórka w 45 Batalionie Medycznym-Szpital Wojskowy
Personel medyczny 45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy na spotkaniu z dowództwem z okazji Dnia Pracownika Służby Zdrowia
Stargard Szczeciński, 1991 r. Dowódca 12DZ płk. dypl. Andrzej Ekiert podczas wręczania wyróżnienia dowódcy 45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy mjr lek. Antoniemu Kalinowskiemu
Kadra i żołnierze 45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy podczas szkolenia na poligonie
Kadra 45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy podczas uroczystości
Kadra 45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy podczas uroczystości
Dowódca 45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy wręcza dla kadry jednostki pamiątkowe odznaki
Dowódca, kadra, pracownicy cywilni 45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy podczas uroczystości
Legitymacja odznaki pamiątkowej 45 Batalion Medyczny-Szpital Wojskowy
Legitymacja odznaki pamiątkowej 45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy
45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy na rozprowadzeniu
Kadra 45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy podczas składania nowej przysięgi wojskowej
Dowódca 45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy ppłk lek. Antoni Kalinowski odznacza pielęgniarkę za wzorową pracę zawodową w batalionie
mjr lek. Florian Płaneta[i]

19–26 września 1992 roku batalion uczestniczył w ćwiczeniu „Opal-92", dokonując mobilizacyjnego rozwinięcia i powołując 102 żołnierzy rezerwy. 12 lutego–21 marca 1994 roku wziął udział w ćwiczeniu „Opal-94", w czerwcu 1996 roku – „Opal-96" i w październiku 1996 roku – „Ametyst-96"[3].

31 lipca 1993 roku działalność szpitalnych oddziałów, izby przyjęć oraz kuchni zawieszono, przenosząc udzielanie świadczeń do polikliniki. 9 sierpnia 1993 roku Minister Obrony Narodowej wpisał batalion do rejestru zakładów opieki zdrowotnej[3].

Struktura organizacyjna[edytuj | edytuj kod]

Od 1981 roku, po przeformowaniu, skład batalionu był następujący[3]:

  • dowództwo i sztab
  • kompania medyczna
    • plutony segregacji i ewakuacji
    • pluton chirurgiczny
  • pluton specjalny
  • pluton ewakuacyjno-transportowy
  • pluton zaopatrzenia
  • gabinet stomatologiczny
  • apteka
  • oddział wewnętrzny
  • oddział chirurgiczny

Wyposażenie jednostki zwiększono o 2 samochody specjalne i 1 przyczepę[3].

Wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Medal „Za zasługi dla 12 DZ”[3].
Żołnierska odznaka

Odznaka pamiątkowa 45 Batalionu Medycznego[edytuj | edytuj kod]

Odznaka pamiątkowa 45 Batalionu Medycznego o wymiarach 47×47 mm posiada kształt krzyża maltańskiego o srebrnych krawędziach z kulkami na końcach ramion. Ramiona pokryte są szkarłatnym lakierem i obwiedzione niebieskim paskiem. Numer i inicjały 45 bm rozmieszczone są na ramionach poziomych. W centrum odznaki okrągła tarcza z żółtym otokiem, na której widnieje herb Szczecina. Między ramionami krzyża skrzyżowane są dwie oksydowane laski Eskulapa. Odznaka ma dwie wersje: oficerską – lakierowaną i żołnierską – bez lakieru. Pierwsze odznaki zostały wręczone kadrze i pracownikom cywilnym 5 kwietnia 1991 roku[4]. Odznakę zaprojektował Jacek Radziewicz-Winnicki, a wykonana została w pracowni grawerskiej Ryszarda Welgryna z Częstochowy [5].

12 Batalion Medyczny–Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska[edytuj | edytuj kod]

Formowanie, zadania, szkolenie[edytuj | edytuj kod]

26 marca 1996 roku dowódca 12 DZ wydał rozkaz, na podstawie zarządzenia szefa Sztabu Generalnego WP nr 086/Org. z 19 grudnia 1994 r., o przeformowaniu do końca roku 45 Batalionu Medycznego-Szpitala Wojskowego w 12 Batalion Medyczny-Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska[6]. W dniach 16-27.06.1997 roku komisja Departamentu Kontroli Ministerstwa Obrony Narodowej pod przewodnictwem płk. dypl. Stanisława Janikowskiego przeprowadziła kontrolę gospodarczą w 12 Batalionie Medycznym-Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska[3].

W dniach 17–20 czerwca 1997 roku jednostka uczestniczyła w ćwiczeniu dowódczo-sztabowym pod kryptonimem „Opal-97”[3], w 1998 roku – w ćwiczeniach „Opal-98", a w 1999 roku – w ćwiczeniach „Bałtycki Trójkąt” oraz „Węgielny Wyłom”[potrzebny przypis].

12 Batalion Medyczny
Stargard Szczeciński, 1997 r.[j]
Wizyta zastępcy Szefa Służby Zdrowia POW ppłk lek. Kazimierza Rapickiego w 12 Batalionie Medycznym-Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska
Stargard Szczeciński, kadra pielęgniarska 12 Batalionu Medycznego-Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska w spotkaniu z Naczelną POW
Dowódca 45 Batalionu Medycznego-Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska z kadrą lekarską batalionu
Dowódca 45 Batalionu Medycznego-Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska na spotkaniu z pracownikami batalionu
Dowództwo 45 Batalionu Medycznego-Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska podczas spotkania z żołnierzami odchodzącymi do rezerwy

Struktura organizacyjna[edytuj | edytuj kod]

W 1997 roku Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska miała strukturę:

Kadra dowódcza i lekarska[k]
  • dowództwo i sztab
    • kompania medyczna
  • gabinet internistyczny z pracownią elektrokardiografii i endoskopii
  • gabinet chirurgiczny
  • gabinet pediatryczny
  • gabinet neurologiczny
  • gabinet okulistyczny
  • gabinet dermatologiczny
  • gabinet psychiatryczny
  • gabinet laryngologiczny
  • gabinet ginekologiczny
  • gabinet stomatologiczny z pracownią protetyki
  • gabinet fizykoterapii
  • pięć pracowni: radiologiczną, analityki lekarskiej
  • apteka[3]

Wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

  • Medal „Za zasługi dla miasta Stargardu”[3].

12 Batalion Medyczny[edytuj | edytuj kod]

Edward Serejuk[l]

Przeformowanie w 12 Batalion Medyczny, powstanie WSPL[edytuj | edytuj kod]

1 stycznia 2000 roku 12 Batalion Medyczny–Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska został przeformowany w 12 Batalion Medyczny[7], pozostający w strukturze 12 DZ pod tym samym numerem (JW 4421). Wraz z rozformowaniem 12 Batalionu Medycznego–Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska, na podstawie zarządzenia Ministra Obrony Narodowej Nr 43/MON w sprawie utworzenia samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, powstała Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska (przekształcona 20 marca 2000 w Wojskową Specjalistyczną Przychodnię Lekarską Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej)[8].

Rozformowanie 12 Batalionu Medycznego[edytuj | edytuj kod]

5 lutego 2007 roku 12 Batalion Medyczny rozkazem dowódcy 12 DZ gen. bryg. Jerzego Michałowskiego[9] został rozformowany, na jego miejsce sformowano Zespół Medyczny w 12 Batalionie Dowodzenia 12 DZ[9][10].

Wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze batalionu[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy 1961-1973
mjr lek. Mieczysław Pilch[m]
D-ca mjr Jan Białożyński
D-ca mjr lek. Jerzy Krukowski
Dowódcy 1973-1996
ppłk lek. Florian Płaneta[n]
mjr Antoni Kalinowski[o]
ppłk lek. Antoni Kalinowski[p]

45 Batalion Medyczno-Sanitarny[edytuj | edytuj kod]

1961: kpt. lek. Stanisław Kaczmarek (cz.p.o.)
1961–1967: mjr lek. Mieczysław Pilch
1967–1970: ppłk lek. Jan Białożyński
1970–1973: mjr lek. Jerzy Krukowski
1973–1981: mjr lek. Florian Płaneta

45 Batalion Medyczny–Szpital Wojskowy[edytuj | edytuj kod]

1981–1988: ppłk lek. Florian Płaneta
1988–1996: mjr/ppłk lek. Antoni Kalinowski

12 Batalion Medyczny–Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska[edytuj | edytuj kod]

1996–1998: ppłk lek. Antoni Kalinowski
1998–1999: mjr lek. Leszek Haus
1999: mjr lek. Zygmunt Brzuśnian (cz.p.o.)
Dowódcy 1996-2007
mjr lek. Zygmunt Brzuśnian[q]
mjr lek. Marcin Borkowski[r]
Włodzimierz Kuta[s]
mjr Jerzy Tetera[t]
ppłk lek. Adam Kufka[u]

12 Batalion Medyczny[edytuj | edytuj kod]

2000: mjr lek. Zygmunt Brzuśnian
2000–2002: mjr lek. Zbigniew Przybysz
2002: mjr lek. Marcin Borkowski (cz.p.o.)
2002–2003: mjr mgr Jerzy Tetera (cz.p.o.)
2003–2004: ppłk lek. Włodzimierz Kuta
2004–2005: mjr lek. Andrzej Pastuszek
2005: mjr mgr Jerzy Tetera (cz.p.o.)
2005–2006: ppłk lek. Adam Kufka
2006–2007: ppłk lek. Andrzej Pastuszek

Dyrektorzy WSPL SP ZOZ[edytuj | edytuj kod]

  • Leszek Haus (2000-2016)
  • Jadwiga Szklarska (2016-obecnie)

Przekształcenia[edytuj | edytuj kod]

  1. 45 Batalion Medyczno-Sanitarny (JW 4421) w Stargardzie Szczecińskim (1961-1981) → 45 Batalion Medyczny–Szpital Wojskowy (JW 4421) w Stargardzie Szczecińskim (1981-1996) → 12 Batalion Medyczny–Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska (JW 4421) w Stargardzie Szczecińskim (1996-2000) ↘ przeformowany w 2000
  2. 12 Batalion Medyczny (JW 4421) w Stargardzie Szczecińskim (2000-2007) ↘ rozformowany w 2007
  3. → Zespół Medyczny w 12 Batalionie Dowodzenia 12 DZ (2007-obecnie)
  4. → Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Stargardzie Szczecińskim (2000-2015)
  5. → Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej w Stargardzie (2016-obecnie)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Uroczystość wojskowa w Stargardzie Szczecińskim z okazji powstania 45 Batalionu Medyczno-Sanitarnego
  2. Zastępca dowódcy 45 Batalionu Medyczno-Sanitarnego ds. politycznych mjr Zygmunt Gospodarek
  3. Dokument POW dekretujący powstanie jednostki w 1961
  4. Dowództwo 45 Batalionu Medyczno-Sanitarnego na uroczystej zbiórce. Szef sztabu mjr Wacław Krzysztofik odczytuje okolicznościowy rozkaz
  5. Szef sztabu 45 Batalionu Medyczno-Sanitarnego mjr Wacław Krzysztofik odczytuje rozkaz
  6. Z prawej szef sztabu 45 Batalionu Medyczno-Sanitarnego kpt. Józef Kołodziejczak
  7. Stargard Szczeciński, 1991 r. Spotkanie dowódców batalionu medycznego z okazji 30-lecia jednostki, od prawej: Kalinowski, Płaneta, Krukowski, Białożyński, Pilch.
  8. Kadra 45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy na poligonie zimowym
  9. Dowódca 45 bm
  10. Przysięga żołnierzy rezerwy 12 Batalionu Medycznego-Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska
  11. 12 Batalionu Medycznego-Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska w 1998.
  12. Były szef sztabu 45 Batalionu Medycznego-Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska w stopniu majora, następnie pracownik cywilny kadr 12 Batalionu Medycznego-Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska, dalej 12 Batalionu Medycznego.
  13. Pierwszy d-ca 45 bmed
  14. Dowódca batalionu (L) z kadrą dowódczą i lekarską
  15. Dowódca batalionu z lewej
  16. Dowódca 45 Batalionu Medycznego-Szpital Wojskowy z mjr lekarzem Leszkiem Hausem, późniejszy dowódca batalionu
  17. Dowódca batalionu w 2000
  18. Były dowódca 12 Batalionu Medycznego mjr lek. Marcin Borkowski (drugi od prawej) wśród lekarzy garnizonu i Szefa Katedry OOZW WAM płk dr Mariana Dujczyńskiego
  19. Lekarz neurolog w poradni neurologicznej w WSPL SP ZOZ, były dowódca 12 Batalionu Medycznego
  20. Czasowo pełniący obowiązki dowódcy 12 batalionu medycznego
  21. Były dowódca 12 bm w latach 2005-2006

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Faszcza 2005 ↓, s. 30.
  2. Faszcza 2015 ↓, s. 44.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r 12 Batalion Medyczny. Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska, Stargard Szczeciński 1961–1996.
  4. Z. Sawicki, A. Wielechowski, Odznaki Wojska Polskiego 1989–2002, s. 134.
  5. Zdzisław Sawicki i inni ↓, s. 138.
  6. Faszcza 2015 ↓, s. 52-53.
  7. Faszcza 2015 ↓, s. 56.
  8. Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej W Stargardzie | Rejestr.Io, rejestr.io [dostęp 2019-11-09] (ang.).
  9. a b Rozkaz Nr 16 dowódcy 12DZ z 5 lutego 2007.
  10. Faszcza 2015 ↓, s. 58.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • 12 Batalion Medyczny. Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska, Stargard Szczeciński 1961–1996, Stargard Szczeciński 1997.
  • Dariusz Faszcza: Z Dziejów 12 Szczecińskiej Dywizji Zmechanizowanej. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2005. ISBN 83-11-10131-0.
  • Dariusz Faszcza: 12 Szczecińska Dywizja Zmechanizowana. 70 lat służby na Pomorzu Zachodnim (1945-2015). Warszawa: Wojskowe Centrum Edukacji Obywatelskiej, 2015. ISBN 978-83-63755-75-1.
  • Zdzisław Sawicki, Odznaki Wojska Polskiego 1989–2002, Adam Wielechowski, Warszawa: Agencja Wydawnicza CB, 2002, ISBN 83-7339-012-X, OCLC 225093003.
  • Zdzisław Sawicki, Jerzy Waszkiewicz, Adam Wielechowski, Mundur i Odznaki Wojska Polskiego, Warszawa: „Bellona”, 1997, ISBN 83-11-08588-9, OCLC 750943548.
  • Żołnierz polski na Pomorzu Zachodnim X–XX wiek. Materiały z sesji naukowej z 10 listopada 1999 r. Praca zbiorowa, Kazimierz Kozłowski (red.), Andrzej Wojtaszak (red.), Szczecin: „Dokument” Wydaw. Archiwum Państwowego, 2001, ISBN 83-86992-76-X, OCLC 830279339.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]