51 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 51 Pułku Piechoty II RP. Zobacz też: 51 Pułk Piechoty - inne pułki piechoty z numerem 51.
51 pułk piechoty
Strzelców Kresowych

9 pułk strzelców pieszych
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1919
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Strzelców Kresowych
Tradycje
Święto 27 maja
Nadanie sztandaru 28 maja 1928
Rodowód 3 pp im. Garibaldiego
9 pułk strzelców polskich
9 pułk strzelców pieszych
Kontynuacja 12 Brygada Zmechanizowana
Dowódcy
Pierwszy ppłk Maurycy Darnault
Ostatni ppłk August Emil Fieldorf
Działania zbrojne
I wojna światowa
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Brzeżany
Rodzaj wojsk piechota
Podległość XXIV Brygada Piechoty
12 Dywizja Piechoty
Polski obóz wojskowy w La Mandria di Chivasso we Włoszech - wręczenie sztandaru pułkowi im. Garibaldiego; 1919
Pomnik ku czci poległych żołnierzy 51 pp w Brzeżanach
Fragment pomnika ku czci poległych żołnierzy 51 pp
Święto 51 pp w Brzeżanach 27 maja 1928 - ks. prałat Tadeusz Jachimowski poświęca sztandar pułku
Gen. Edward Rydz-Śmigły wręcza sztandar dowódcy 51 pp płk Eugeniuszowi Zabawskiemu
Przedstawiciele duchowieństwa, władz i wojska przy wbijaniu gwoździ w drzewce sztandaru 51 pp
Uczestnicy rautu wydanego przez korpus oficerski 51 pp z okazji święta pułkowego 27 maja 1928

51 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych (51 pp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Sformowany w ramach Armii Polskiej we Włoszech jako 3 pułk piechoty im. Garibaldiego. Przetransportowany do Francji wszedł w skład Wojska Polskiego we Francji gen. Józefa Hallera jako 9 pułk strzelców polskich. Po przybyciu Błękitnej Armii do Polski przemianowany na 9 pułk strzelców pieszych, a po ujednoliceniu numeracji przyjął nazwę 51 pułk piechoty Strzelców Kresowych.

W okresie międzywojennym stacjonował w garnizonie Brzeżany[1], w koszarach Henryka Dąbrowskiego[2], a batalion zapasowy w Czortkowie. W czasie kampanii wrześniowej wchodził w skład 12 Dywizji Piechoty walczącej w Armii „Prusy”[3].

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

29 grudnia 1918 w La Mandria di Chivasso jeńcy armii austriackiej narodowości polskiej rozpoczęli formowanie dwunastu kompanii. 15 stycznia 1919 r. utworzono 3 pułk polski. Pułkiem dowodził por. Marcin Wachowski. 31 stycznia 1919 r. pułk złożył przysięgę, a 13 lutego otrzymał od włoskiego komitetu „Pro Polonia” dwie chorągwie. Jedną od miasta Mediolanu, drugą od miasta Bergamo[4].

22 lutego pułk przegrupował się do Francji. Bataliony I i II (z chorągwią miasta Mediolanu) wcielono do rezerwowego francuskiego 358 pułku piechoty, a III batalion (z chorągwią miasta Bergamo) do 299 pułku piechoty[5].

Na początku kwietnia do pułku wcielono ok. 300 Poznaniaków - jeńców armii niemieckiej, 500 ochotników polskich z Ameryki i transport byłych jeńców armii rosyjskiej[6].

12 kwietnia 1919 na bazie I i III batalionu pułku im. Giuseppe Garibaldiego oraz francuskiego 358 pułku piechoty sformowany został 9 pułk strzelców polskich. Organizacja pułku była oparta na etacie francuskim i obejmowała: dowództwo pułku, kompanię zafrontową oraz trzy bataliony piechoty. Kompania zafrontowa składała się ze specjalistów i służby administracyjnej. Każdy z trzech batalionów piechoty liczył trzy kompanie strzeleckie i jedną kompanię karabinów maszynowych. Kompanie liczyły po cztery plutony, w tym trzy plutony bojowe i jeden pluton komenderowanych, składający się z telefonistów, szewców, krawców itp. Plutony składały się z czterech zastępów[4]. Pułk wszedł w struktury 3 Dywizji Strzelców Polskich[7].

W połowie maja 1919 pułk dyslokowano do Polski. Jego pierwszym garnizonem w ojczyźnie był Modlin. Tu przemianowany został na 9 pułk strzelców pieszych[8]. W lipcu skierowano jednostkę na Podole w okolicę Zbaraża. 1 września dekretem Nr 4373 Naczelnika Państwa, nastąpiło zjednoczenie armii gen. Hallera z siłami zbrojnymi w kraju. Pułk otrzymał nową nazwę - 51 pułk piechoty Strzelców Kresowych. Organizacja pułku pozostała niezmieniona. Jedynie kompanię zafrontową przemianowano na sztabową. Oficerowie polscy objęli stanowiska dowódców kompanii. Batalion zapasowy sformowany został w Przemyślu[9].

Pułk w wojnie o granice[edytuj | edytuj kod]

Z końcem lipca 1919 pułk został skierowany na Podole w okolicę Zbaraża. W ciągu sierpnia pułk zajął Jampol. Otrzymał zadanie umacniania zajmowanego odcinka, prowadzenia zwiadów w kierunku na wschód od rzeczki Połtawy a także prowadzenia kontroli ruchu kolejowego, osobowego i towarowego[9]. Wszedł w skład XXIV Brygady Piechoty.

8 października pułk przeszedł do rejonu rozlokowania 12 DP. Został rozmieszczony w Skałacie, oprócz II batalionu, który obsadził odcinek nad Zbruczem od Mysłowej do Łuki Małej[10]. Oficerowie francuscy, którzy pomagali w zorganizowaniu pułku i szkoleniu żołnierzy, odjechali do swojej ojczyzny, a dowództwo objął, 15 października, ppłk Mieczysław Linde[11]. Pułk otrzymał zadanie obrony linii rzeki Zbrucz przed ewentualnym atakiem wojsk ukraińskich, jednak te zajęte bojami z armią Denikina ataków nie podejmowały. I choć wojska Denikina odnosiły zwycięstwa nad wojskami ukraińskimi, to musiały ustąpić przed oddziałami sowieckimi. W związku z tym polskie linie zostały przesunięte dalej na wschód, w rejon Płoskirowa, a pułk w styczniu 1920 otrzymał zadanie ochrony szlaku kolejowego PodwołoczyskaCzarny Ostrów.

Na początku marca 1920 pułk przeszedł jeszcze dalej na wschód, do Międzybuża, gdzie stanowił odwód 5 DP[11]. Brał udział w wypadach oddziałów dywizji na Wołkowińce i stację kolejową Komarowce, po czym powrócił do 12 DP i wszedł w skład XXIII Brygady Piechoty[12]. Do czasu rozpoczęcia ofensywy na Ukrainie uzupełniano stany osobowe i szkolono młodych żołnierzy.

Pułk w ofensywie kijowskiej

Ofensywa ruszyła 25 kwietnia 1920. 12 DP otrzymała zadanie opanowania linii kolejowych DerażniaŻmerynka i WońkowceBar – Żmerynka i zdobycie Baru. 51 pp wzmocniony jednym dywizjonem 18 pal i jedną kompanią z XX batalionu saperów już 25 kwietnia zajął bez walki Jałtuszków[13]. W kolejnych dniach zdobył Bucnie, stację kolejową Mytki i Malczowce. 29 kwietnia, będąc ponownie w składzie XXIV BP, po sforsowaniu Murafy, zajął Stanisławczyk. W dalszych walkach zajął Strzelniki i stację kolejową Rachny Lasowe[14], a następnie w ciężkich bojach, wsparty dwoma improwizowanymi pociągami pancernymi, stację Krzyżopol[7]. Skuteczne walki pułku o utrzymanie zdobytej stacji trwały do 13 czerwca[15]. W dniu 27 maja wykonał z użyciem pociągu pancernego „Generał Iwaszkiewicz” skutecznego wypadu na stację Rudnica, którą utrzymywał do 29 maja, po czym powrócił do Krzyżopola[8]. 27 maja stał się dniem święta pułkowego[16].

Dowódca pułku płk Marian Kukiel w swoim rozkazie dziennym nr 123 z 31 maja tak określił postawę bojową swoich podwładnych[17][18]:

Pułk nasz w dniach 27-29 maja dokonał przy współdziałaniu innych części dywizji wypad na stację kolejową Rudnica. W pierwszym dniu złamaliście, Towarzysze broni, nieprzyjaciela stojącego przed naszym frontem 41 dyw. sow., która właśnie zamierzała prowadzić dalej ofensywę i zdobyć Wapniarkę, pędziliście go przed sobą. Pamiętny będzie bój II batalionu o las pod Żydówką, gdzie rozbito 369 pułk piechoty sowieckiej, zdobyto jedną ciężką haubicę z zaprzęgiem i karabiny maszynowe, gdzie świetne kierownictwo dowódcy batalionu, przytomność i odwaga poszczególnych oficerów i żołnierzy, zwłaszcza 5 kompanii dały nam pełne zwycięstwo. Pamiętne będzie ciężkie, a bohaterskie zmaganie się I batalionu kapitana Faffa po obu stronach toru z pancerkami i piechotą wroga, broniącego się wytrwale oraz zwycięska, a zacięta walka 1 kompanii o wieś Popieluchy. Pułk wytrzymał wreszcie ogień pancerek na odległość najbliższą i zdobył stacje Rudnice. Nastąpiły uparte walki dwudniowe o teren zdobyty, który chcieli nam odebrać bolszewicy. Artyleria ich i pancerki biły w Was z bliska i celnie. Wróg groził nam parokrotnie odcięciem. Utrzymaliśmy się. Odeszliśmy o godzinie naznaczonej rozkazem Brygady naszej, odeszliśmy nie ścigani, jako zwycięzcy.

Walki odwrotowe

13 czerwca pułk otrzymał rozkaz odwrotu, w czasie którego stoczył ciężkie walki pod: Czoboratkami, Tarnawką Wielką, Krzyżopolem, Tomaszpolem i Żołobami. 16 czerwca osiągnął linię rzeki Muraszki, gdzie do 30 czerwca powstrzymywał napór nieprzyjaciela. Od 5 lipca wycofywał się przez Międzybuż, Sufczyńce i Kupiel na linię rzeki Zbrucz w rejonie Toków[19]. W ramach XXIV BP pułk obsadził jej lewe skrzydło, od Toków do Hnilic Wielkich. Dowództwo stało w Medyniu. Do 24 lipca pułk z ogromnym poświęceniem bronił powierzonego odcinka, tracąc ponad 500 żołnierzy. Tego dnia otrzymał rozkaz odwrotu na linię Miodoborów. Podczas odwrotu dwóch szeregowych umarło z wyczerpania, kilkudziesięciu zemdlało. W meldunku sytuacyjnym wysłanym do dowództwa dywizji dowódca brygady płk Marian Kukiel, dowódca brygady napisał, że 51 pp spełnił swój obowiązek żołnierski, a w rozkazie dziennym z 27 lipca podkreślił jego postawę bojową nad Zbruczem[20][21]:

[...] Walczyliście żołnierze zacięcie ażeby nie oddać skrawka ziemi Rzeczpospolitej najezdnikom. Nie zdołaliście odwrócić ciężkiego losu bitwy. Ogromne straty poniósł 51 pp. Dotkliwie ucierpiały inne pułki i bataliony. Zostało na placu wielu walecznych Towarzyszy broni, ale unieśliśmy nienaruszony honor żołnierski i gotowość do dalszej walki śmiertelnej za całość Ojczyzny. Dziękuję Wam, Bracia Żołnierze, za Waszą pracę krwawą.

Od 28 lipca do 6 sierpnia bataliony pułku staczały boje pod Ludwikówką, Mikulińcami i Łuką Wielką. W połowie sierpnia pułk otrzymał uzupełnienia w sile około 1300 żołnierzy. 18 sierpnia, po oderwaniu się od nieprzyjaciela, 12 DP, a z nią pułk, ruszyła przez Dunajów na Przemyślany, które osiągnęła 20 sierpnia. Następnie skierowała się na Pohorylce. Pułk otrzymał rozkaz marszu na Hanaczów i Podhorodyszcze. Zgrupowana nad Stryjem w okolicach Mikołajowa 12 DP otrzymała zadanie zniszczenia sowieckiej 60 DS. Pułk, jako prawe skrzydło dywizji, atakował w dwóch kierunkach na Bóbrkę i Strzałki. Po zaciętych bojach obie te miejscowości 20 sierpnia zostały zdobyte. Do końca miesiąca pułk toczył jeszcze boje pod: Gniłą, Siedliskami, Świrzem i Sokołówką.

Ofensywa jesienna

W związku z rozgromieniem w Bitwie Warszawskiej wojsk sowieckich i ich odwrotem, pułk otrzymał nowe zadanie zajęcia Brykonia, Kosteniowa i Biłki w powiecie przemyślańskim, jako stanowisk wyjściowych do natarcia[22].

2 września II/51 pp z Wołkowa uderzył na Brykoń, a III batalion na Kosteniów i Bilkę. Po całodziennym uporczywym boju miejscowości zostały zdobyte. Następnego dnia II batalion zajął las Obręczówkę i Czarną Karczmę[23]. Miejscowości te utrzymał do 13 września, po czym został zluzowany przez oddziały 4 Dywizji Piechoty. Jeszce w tym dniu nocą wymaszerował przez Strzeliska pod Fragę. Zluzowane wcześniej 52. i 53. pułki piechoty toczyły już walkę w rejonie Putiatyńce– Psary–Bieńkowce[23].

51 pułk otrzymał zadanie rozbicia nieprzyjaciela w rejonie Łysej Góry i zdobycia Podgrodzia. 14 września pułk zdobył Łysą Górę, a w kolejnym dniu uderzył w kierunku na Podgrodzie i sforsował Gniłą Lipą. 16 września odrzucił oddziały sowieckiej 41 Dywizji Strzelców pod Podwinem i Kutcami[24] i tym samym umożliwił macierzystej brygadzie zdobycie Rohatyna[22]. Pod Dubryniowem pułk wyparł rozbił nieprzyjaciela i przez Górę Piaseczną dotarł wieczorem do Wólki. W ciągu nocy rozbito pod Pawłowem nieprzyjacielski oddział, maszerujący pod Rohaczyn, a rano 17 września pułk wkroczył do Brzeżan[25][26].

Prowadząc dalej działania manewrowe pułk utworzył „batalion pościgowy” pod dowództwem ppor. Wójcika w składzie 2.,5., 12. kompanii strzeleckich i 6 kompanii ciężkich karabinów maszynowych oraz 37 mm armatki. Po zluzowaniu batalionu z 54 pp, batalion ppor. Wójcika uderzył w okolicach Starynia nieprzyjacielską piechotę i kozaków Bajłowa. Wzięto kilkunastu jeńców, cały tabor bojowy, kilka kuchen polowych i kilkadziesiąt koni kawaleryjskich[25]. Ostatni bój w tej wojnie pułk stoczył 21 września zdobywając Podwołoczyska[22].

Po zawarciu rozejmu pułk od 14 grudnia 1920 pełnił służbę na linii demarkacyjnej, pomiędzy Suchowcami i Rybczą (na północny wschód od Zbaraża)[27]. Od końca marca 1921 do czasu utworzenia Straży Granicznej pełnił służbę graniczną w rejonie Szumska. 4 kwietnia 1921 pułk odmaszerował znad granicy. Jego bataliony czasowo kwaterowały w różnych miejscowościach. W grudniu 1921 cały pułk przeszedł na stałe do Brzeżan, a jego pododdziały zostały zakwaterowane w w koszarach im. gen. Henryka Dąbrowskiego[27].

Bilans walk[edytuj | edytuj kod]

Za bohaterstwo w walce Krzyżami Srebrnymi Orderu Wojennego Virtuti Militari V klasy odznaczonych zostało 31 żołnierzy pułku, a Krzyżami Walecznych 48 oficerów i 68 szeregowych. W czasie walk pułk wziął do niewoli przeszło 4000 jeńców, zdobył kilka tysięcy karabinów, ponad 120 karabinów maszynowych, 13 dział polowych, 2 działa ciężkie, 1 pociąg pancerny, kilkaset koni, wozy z amunicją, samochody oraz wiele innego sprzętu wojennego[22].

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

Budynek pułku w Brzeżanach

Od 14 grudnia 1920 roku pułk pełnił służbę na linii demarkacyjnej, na północny wschód od Zbaraża. Po podpisaniu układu pokojowego obsadził granicę na odcinku od BiałozórkiSzumsk. W kwietniu 1921 przekazał pozycje oddziałom Straży Granicznej i dyslokował się do Zbaraża. W lipcu przeszedł do Czortkowa. Stamtąd jego I batalion skierowano do Trembowli, II do Zaleszczyk, a III jako „kompania demonstracyjna” odszedł do Lwowa. W grudniu wszystkie pododdziały przeszły do Brzeżan i rozlokowały się w koszarach Henryka Dąbrowskiego[2]. Batalion zapasowy w Czortkowie.

Warunki bytowe w garnizonie nie należały do najkorzystniejszych. Niewielki budżet wojska, brak pomieszczeń socjalnych i placów ćwiczeń utrudniały codzienną działalność służbową i szkoleniową. Mimo to duży nacisk położono na szkolenie fizyczne. W zawodach sportowych w latach 1923 –1928 pułk zdobył 8 pierwszych, 17 drugich, 14 trzecich miejsc w Okręgu Korpusu VI Lwów. W latach dwudziestych we wszystkich kompaniach zorganizowane były drużyny koszykówki i siatkówki. W latach trzydziestych organizowano zawody związane z wyszkoleniem wojskowym. Podstawowe konkurencje to: gimnastyka, boks, biegi na dystansach 100 i 200 metrów oraz 3 i 10 kilometrów, skok wzwyż i w dal, pływanie na 100 m oraz strzelanie z karabinu na odległość 100 i 300 m. W latach 1930–1938 pułk zdobył sportowy proporzec przechodni dla najlepszej jednostki dywizji pięciokrotnie, w tym kolejno przez trzy lata. Zgodnie z regulaminem zawodów proporzec przeszedł na własność pułku.

Pułk był też animatorem działań społeczno-kulturalnych na terenie garnizonu. Organizowano kursy dokształcające dla analfabetów i półanalfabetów. Prężnie działało koło teatralne podoficerów. Biblioteki pułkowe liczyły kilka tysięcy tomów. Kasyno oficerskie było miejscem spotkań miejscowej inteligencji jak i okolicznych ziemian. Celem upamiętnienia walk o niepodległość Polski założono „Złotą Księgę”. Wpisywano do niej nazwiska żołnierzy, którzy swoją bohaterską postawą przyczynili się do zwycięstwa. W 1937 roku wybudowany został Dom Żołnierza przy ul. Pierackiego.

Ważnym elementem krzewienia patriotyzmu na kresach były uroczystości rocznicowe. Hucznie obchodzono święta państwowe i święto pułku. W 1933 roku na terenie koszar wybudowano pomnik ku czci żołnierzy 51 pp poległych w walkach o wolność i granice Rzeczypospolitej w latach 1918 – 1921. Aktywnie działało w Brzeżanach Stowarzyszenie „Rodzina Wojskowa” i Związek Legionistów Polskich.

Szkolenie pułku odbywało się na terenach należących wcześniej do Jakuba hr. Potockiego. Zapisał on notarialnie przyległe do koszar pułku ziemie wojsku[28].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 51 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[29]. W czasie pokoju pułk składał się z dowództwa, kwatermistrzostwa z kompanią administracyjną, plutonu łączności, plutonu artylerii, plutonu pionierów i plutonu zwiadu. Pododdziałami bojowymi były trzy bataliony, liczące po trzy kompanie piechoty i jedną kompanię CKM.

Pułk w wojnie obronnej 1939[edytuj | edytuj kod]

12 DP w 1938

27 sierpnia o 19:00 w pułku ogłoszono alarm. W nocy z 27 na 28 sierpnia pododdziały pułku przegrupowały się do wyznaczonych rejonów: I i II batalion piechoty przeszedł do m. Szybalin, III do m. Leśniki, a tabory zajęły rejon w okolicach m. Raj. Od 29 VIII do 2 IX prowadzono szkolenie, pogadanki i uzupełniano braki w oporządzeniu i sprzęcie. Brakowało m.in. hełmów, łopatek, radiostacji i uprzęży dla koni.

3 września z Brzeżan ruszyły transporty kolejowe w kierunku koncentracji Armii Prusy. Wyznaczono trasę przez LwówPrzemyślPrzeworsk – Rozwadów – Ostrowiec. Na skutek silnych bombardowań linii kolejowych eszelony ponosiły duże straty. Transport z dowództwem 51 pp był dwukrotnie bombardowany. Działania nieprzyjacielskiego lotnictwa powodowały opóźnienia w marszu. Wyładowanie transportów nastąpiło na wschód od Skarżyska-Kamiennej. Stąd pododdziały pieszo podchodziły do wyznaczonych miejsc koncentracji.

6 września około godziny 24:00 na prowizorycznej rampie na stacji Wąchock wyładował się III batalion, który przez Parszów, Skarżysko-Kamienną przegrupował się do lasów nieopodal m. Bzinek. Tego samego dnia Naczelny Wódz podjął decyzję o bezzwłocznym odwrocie Armii Prusy za środkową Wisłę, ponieważ jednostkom zgrupowanym w rejonie Końskie – Skarżysko groziło odcięcie od mostów na Wiśle i zniszczenie.

7 września jednostki zajmowały stanowiska na linii Bliżyn – Parszów w rejonie Skarżyska. 51 pp otrzymał zadanie zamknięcia siłami I batalionu szosy prowadzącej do Odrowąża, III batalion zamykał pod Rejowem drogi leśne, a II batalion pozostał w odwodzie na południe od Skarżyska-Kamiennej. Około godziny 15:00 oddziały otrzymały rozkaz bojowy do nocnego przegrupowania w okolice lasu starachowickiego, na południe od Iłży. Oddziały doszły do wyznaczonych stanowisk około południa 8 września. Dla 51 pp (bez III batalionu) rejon postoju obronnego wyznaczono na południe od m. Ostróżka. III batalion rozlokowano w rejonie gajówki Łazy, jako odwód dowódcy dywizji, a tabory zostały w okolicy m. Lipie.

Bitwa ilza 1939.png

8 września dywizje niemieckie odcięły drogę odwrotu jednostkom polskim i wówczas wszystkie oddziały otrzymały informację, że dywizja jest otoczona i zachodzi konieczność przebicia się za wszelką cenę. 51 pp znalazł się w pierwszym rzucie w kolumnie południowej, która miała rozpocząć ruch ze skraju lasu pod dworem Borsuki w kierunku na Rzechów i Michałów w nocy z 8 na 9 września. Stało się to jednak niemożliwe, ponieważ 51 pp jako siła główna kolumny nie dołączył do niej z powodu zatarasowanych dróg i duktów przez objęte paniką tabory. W rejon Borsuk po godzinie 16:00 przybył dowódca 51 pp z I batalionem, natomiast pozostałe siły pułku szły w kolumnie wzdłuż dróg leśnych. Jako ariergarda maszerował II batalion. Jednym z pierwszych, który uderzył na wroga, był I batalion wraz z dowódcą pułku. Natarciem opanowano m. Dąbrowa, następnie zdobyto szturmem las Aleksandrów. Gdy pierwszorzutowe bataliony wyszły na rubież Prądocin - Rzechów, zostały zaatakowane przez Niemców. I batalion 51 pp został całkowicie rozbity, a rozproszone resztki batalionu wycofały się do lasu.

9 września o godzinie 10:00 wycofały się rozbite oddziały kolumny północnej, a panika przeniosła się również na oddziały kolumny południowej, w tym na II batalion 51 pp, który nie brał udziału w natarciu. Oddziały zbierały się przy swoich taborach, stojących na drogach i duktach w rejonie wioski leśnej Piotrowe Pole. O godzinie 15:30 zarządzono odprawę dowódców pułków, batalionów i dywizjonów, na której uznano, że pododdziały utraciły zdolność do dalszej walki. Wobec zaistniałej sytuacji, dowódca 51 pp ppłk August Emil Fieldorf zorganizował dla oficerów pułku odprawę, na której zdecydowano o przebijaniu się małymi grupkami na wschodni brzeg Wisły.

Straty 51 pp w kampanii wrześniowej ocenione zostały na 70% stanu osobowego.

Strzelcy kresowi[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku[30]
Stopień imię i nazwisko Okres pełnienia służby Kolejne stanowisko
ppłk Maurycy Darnault IV – 14 X 1919[28]
płk Mieczysław Linde 15 X 1919 – 14 III 1920[28]
mjr Artur Sadowiński 15 III – 30 IV 1920)
płk SG dr Marian Kukiel 1 V – 20 VI 1920[28]
ppłk Roman Witorzeniec 21 VI 1920[28] – 13 III 1922
ppłk / płk piech. Franciszek Goliński 1 VI 1922[31] – 23 XII 1927 praktyka poborowa w PKU Kraśnik[32]
ppłk piech. Eugeniusz Zabawski 23 XII 1927[33] – 14 II 1929 stan spoczynku z dniem 31 III 1929[34]
ppłk / płk piech. Stanisław Widacki od 14 II 1929[35] – 28 VI 1933 stan spoczynku z dniem 31 VIII 1933
ppłk dypl. piech. Jan Hyc 28 VI 1933[36] – X 1935 szef Oddziału IV SG
płk dypl. piech. Tomasz Obertyński XI 1935 – 27 I 1938 I oficer sztabu Inspektora Armii w Wilnie
ppłk piech. August Emil Fieldorf 28 I 1938 – 9 IX 1939
Zastępcy dowódcy pułku
ppłk piech. Jerzy Trojanowski 10 VII 1922 – 1923 zastępca dowódcy 40 pp
ppłk tyt. płk piech. Bolesław Piotrowski 6 I 1923[37] – 1925
ppłk piech. Wojciech Tyczyński 1928 – 28 VI 1933 dowódca 56 pp[36]
ppłk dypl. Leon Stanisław Kolbuszewski 28 VI 1933[36] – III 1938
Kwatermistrzowie
mjr piech. Franciszek Żukowski 1928 – I 1931 PKU Ciechanów[38]
mjr piech. Bronisław Poplatek od III 1931[39]
mjr piech. Mieczysław Sanak III 1939
kpt. piech. Jerzy Józef Wsolak IX 1939
Inni oficerowie pułku
ppłk Mikołaj Pełczyński
kpt. dr Karol Bachman
kpt. Janusz Dukiet
kpt. Antoni Brzozowski
kpt. Eugeniusz Ślepecki
Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939 roku[40][a]
Stanowisko Stopień imię i nazwisko Przydział w IX 1939
Dowództwo pułku
dowódca pułku ppłk August Emil Fieldorf dowódca 51 pp
I zastępca dowódcy ppłk Zygmunt Antoni Semerga
adiutant kpt. adm. (piech.) Marian Krupnicki
starszy lekarz mjr dr Sylwian Łypek
młodszy lekarz ppor. lek. Jarosław Kowalski
oficer placu Brzeżany kpt. adm. (piech.) Sylwester Rojna
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) mjr Mieczysław Kazimierz Sanak
oficer mobilizacyjny mjr adm. (piech.) Jan Wiktor Weber
zastępca oficera mobilizacyjnego kpt. adm. (piech.) Wincenty Wojtan
oficer administracyjno-materiałowy kpt. Jerzy Józef Wsolak kwatermistrz 51 pp
oficer gospodarczy kpt. int. Zygmunt I Lubelski oficer płatnik
oficer żywnościowy por. Jan Krzywonos
oficer taborowy[b] kpt. tab. Adolf Weigel dowódca kompanii gospodarczej
kapelmistrz kpt. adm. (kapelm ) Julian Rossa
dowódca plutonu łączności kpt. Stefan Krzywiak I adiutant
dowódca plutonu pionierów por. Henryk Bronisław Jan Link
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. Józef Werka dowódca plutonu artylerii
dowódca plutonu ppanc. ppor. Paweł Jan Spychalski dowódca kompanii przeciwpancernej
dowódca oddziału zwiadu por. Jan Ludwik Salwierz dowódca kompanii zwiadu
I batalion
dowódca batalionu ppłk Bronisław Popłatek
dowódca 1 kompanii kpt. Władysław Garwoliński dowódca 1/51 pp
dowódca plutonu ppor. Włodzimiera Jerzy Miłkowski
dowódca 2 kompanii kpt. Zygmunt Józef Ponikowski dowódca 2/51 pp
dowódca plutonu ppor. Mieczysław Jędruszczak
dowódca 3 kompanii kpt. Zygmunt Julian Neugebauer
dowódca plutonu por. Ludwik Czernek
dowódca plutonu ppor. Władysław Drelicharz oficer informacyjny 51 pp
dowódca 1 kompanii km por. Stanisław Mrotek dowódca 1 kompanii km 51 pp
dowódca plutonu ppor. Józef Kowalczuk
II batalion
dowódca batalionu mjr Feliks Pałosz dowódca II/51 pp
dowódca 4 kompanii mjr Józef Załęski
dowódca plutonu ppor. Franciszek Antoni Karpina
dowódca plutonu ppor. Adam Ludwik Müller
dowódca 5 kompanii por. Józef Stachura
dowódca plutonu ppor. Zenon Czaykowski
dowódca 6 kompanii kpt. Henryk Duda
dowódca plutonu ppor. Zygmunt Bolesław Ostrowski
dowódca 2 kompanii km kpt. Henryk Tadeusz Narożański
dowódca plutonu por. Zdzisław Marian Manasterski
dowódca plutonu ppor. Walenty Walecki
III batalion
dowódca batalionu mjr Aleksander Franciszek Lubik
dowódca 7 kompanii kpt. Wiktor Konrad Lorenczuk
dowódca plutonu ppor. Roman Władysław Szajta
dowódca 8 kompanii kpt. Władysław Franciszek Gładysz
dowódca plutonu por. Józef Władysław Kaczorowski
dowódca plutonu ppor. Wacław Winkler
dowódca 9 kompanii por. Leopold Jakub Jakobsche dowódca 9/51 pp
dowódca plutonu ppor. Zdzisław Stefan Pstrąg
dowódca 3 kompanii km kpt. Roman Michał Sidorko
dowódca plutonu por. Zygmunt Jakub Wasilkowski
Kursy por. Edmund Medecki
por. Witold Ratyński
ppor. Kazimierz Zbigniew Szmid
51 obwód przysposobienia wojskowego „Brzeżany”
kmdt obwodowy PW kpt. adm. Adam Będzikowski[c]
kmdt powiatowy PW Brzeżany kpt. piech. Włodzimierz Wasilkowski[c]
kmdt powiatowy PW Podhajce kpt. piech. Bronisław Jaworski[c]
kmdt powiatowy PW Rohatyn kpt. piech. Antoni Bizior[c]
kmdt powiatowy PW Przemyślany kpt. adm. (piech.) Mikołaj Jezierski
Obsada pułku we wrześniu 1939 roku[43]
Stanowisko Stopień imię i nazwisko Dalsze losy
Dowództwo
dowódca pułku ppłk August Emil Fieldorf
I adiutant kpt. Stefan Krzywiak[d] w Armii Krajowej
II adiutant ppor. rez. Antoni Jakubiec
oficer informacyjny ppor. piech. Władysław Drelicharz
kwatermistrz kpt. Jerzy Józef Wsolak
oficer płatnik kpt. Zygmunt Lubelski
naczelny lekarz mjr dr med. Sylwin Łypek
kapelan ks. Franciszek Żelichowski
kapelmistrz kpt. Julian Rosse
dowódca kompanii gospodarczej kpt. Adolf Weigel
I batalion
dowódca batalionu kpt. Marian Michał Krupnicki
dowódca 1 kompanii strzeleckiej kpt. Władysław Garwoliński[e] w Armii Krajowej
dowódca 2 kompanii strzeleckiej kpt. Zygmunt Józef Ponikowski
dowódca 3 kompanii strzeleckiej por. Józef Stachura
dowódca 1 kompanii ckm por. Stanisław Mrotek
II batalion
dowódca batalionu mjr Feliks Pałosz
dowódca 4 kompanii strzeleckiej ppor.rez. Piotr Paweł Matylewicz
dowódca plutonu moździerzy plut. pchor. rez. Tadeusz Skupień
III batalion
dowódca batalionu mjr Marcin Rotter[f] w PSZ
adiutant ppor. rez. Skołozdra
lekarz ppor. rez. Józef Jabłoński
dowódca plutonu łączności ppor. rez. Ptlaum
dowódca 7 kompanii strzeleckiej por. Józef Znicz Kaczorowski
dowódca plutonu ppor. Zygfryd Szynalski[g] w Armii Krajowej
dowódca plutonu ppor. Marian Niżankowski
dowódca 8 kompanii strzeleckiej por. Julian Langer
dowódca plutonu por. Wacław Winkler
dowódca plutonu sierż. pchor. rez. Jan Kogut
dowódca plutonu ppor. Mozes Wachtel
dowódca 9 kompanii strzeleckiej por. Leopold Jakub Jakobsche
dowódca 3 kompanii ckm por. Zygmunt Jakub Wasilkowski
dowódca plutonu ppor. rez. Mitis
dowódca plutonu ppor. rez. Tadeusz Kamiński
dowódca plutonu plut. pchor. rez. Bolesław Bratkowski
Pododdziały specjalne
dowódca kompanii zwiadu por. Jan Ludwik Salwierz
dowódca kompanii przeciwpancernej ppor. Leon Spychalski
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. Józef Werka
zastępca dowódcy artylerii piechoty sierż. Stanisław Pacana
dowódca plutonu pionierów por. Stanisław Radajewicz
dowódca plutonu łączności por. Jan Seniuta­­­
Kawalerowie Virtuti Militari
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920[46]:
szer. Jan Baraniecki płk SG dr Marian Kukiel kpt. Lucjan Trzebiński
st. sierż. Marian Bieder st. szer. Mieczysław Kunicki kpr. Jan Trzepla
kpr. Stanisław Chabera kpr. Augustyn Landowski mjr Wojciech Tyczyński
plut. Stanisław Dudka ppłk Mieczysław Linde ppłk Roman Witorzeniec
mjr Marian Faff kpr. Wojciech Łosik plut. Edward Wolski
plut. Jan Grobelny ś.p. ppor. Jerzy Machniak ppor. Wojciech Stanisław Wójcik
kpr. Józef Hadzicki szer. Michał Robak st. szer. Jan Wójt
ppor. Edward Kaczor mjr Artur Sadowiński por. Józef Zawadzki
szer. Władysław Klima plut. Aleksander Skoczek szer. Józef Zieliński
szer. Stanisław Krzemień por. Józef Skrzypczyński ppor. Wiktor Ziółkowski
ś.p. ppor. Alojzy Stupka

Symbole pułku[edytuj | edytuj kod]

Strona lewa sztandaru
Strona prawa sztandaru
Sztandar
 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

Pierwszą chorągiew pułk otrzymał 13 lutego 1919 roku jeszcze na ziemi włoskiej od mieszkańców Mediolanu towarzyszyła pułkowi do 1928 roku[3].
Projekt nowego sztandaru opracowała Zofia Sawaszkiewiczowa. Sztandar ufundowało społeczeństwo powiatów Brzeżany, Podhajce, Rohatyn.
Chorągiew wykonana została zgodnie z wzorem określonym w Ustawie z dnia 1 sierpnia 1919 roku o godle i barwach Rzeczypospolitej Polskiej[47], a 25 kwietnia 1928 roku Prezydent RP Ignacy Mościcki zatwierdził wzór lewej strony płachty chorągwi 51 pp[48].
28 maja 1928 roku, w Brzeżanach, gen. dyw. Edward Śmigły-Rydz wręczył chorągiew dowódcy pułku [49].
Starą chorągiew wraz z archiwum pułkowym zakopano pod podłogą w budynku dowództwa.
Po bitwie pod Iłżą 9 września sztandar został zakopany w lesie koło Grabowca w leśniczówce Jeleniec. W grudniu 1939 odkopany, przechowywany w domach prywatnych, od 1947 w Muzeum Wojska Polskiego.

Odznaka pamiątkowa
 Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaki Wojska Polskiego.

Głównym motywem odznaki był orzeł trzymający w szponach tarczę na środku której na tle barw włoskich widniała nazwa pułku w kolorze żółtym. Na granatowym otoku było imię i nazwisko patrona oddziału. Odznaka żołnierska: jednoczęściowa, srebrzona, z tombaku, natomiast odznaka oficerska była dwuczęściowa, emaliowana ze złoceniami, z tombaku[50].
27 maja 1924 roku Minister Spraw Wojskowych, gen. dyw. Władysław Sikorski zatwierdził odznakę pamiątkową 51 pp[51].
23 kwietnia 1929 roku Minister Spraw Wojskowych, Marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził regulamin odznaki pamiątkowej 51 pp[52].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[41].
  2. kpt. tab. Adolf Weigel był jednocześnie dowódcą kompanii gospodarczej.
  3. a b c d Oficer, który pełnił jednocześnie więcej niż jedną funkcję[42].
  4. Stefan Krzywiak (1900—1983), ppłk sł.st. ps. „Lech”. „Zan”. Od stycznia 1940 w konspiracji w Krakowie. Od września 1940 do końca 1943 w Warszawie szef Wydziału Organizacyjnego w Oddziale KG ZWZ/AK. Na początku 1944 w „NIE”, a od września 1945 w Zrzeszeniu WiN. Więziony w latach 1945 i 1950-1951[44].
  5. Władysław Karol Józef Garwoliński, ur. w 1905, mjr sł.st. ps. „Ostaszewski”, „Wiara”. Po rozwiązaniu pułku pozostał z grupą żołnierzy w okolicznych lasach. Od połowy września do połowy listopada prowadził działalność partyzancką w rejonie Grabowca, Dubrawy, Sienna, Jasienic, Sarnówki. W 1940 wstąpił do ZWZ w Ostrowcu Świętokrzyskim. Organizował akcje sabotażowe, uczestniczył w akcji N. prowadził szkolenia dywersyjne. Od 1943 w „Kedywie”, a od lutego 1944 w oddziale leśnym 3 DP AK[45].
  6. Marcin Rotter (1897-1963) – ppłk sł.st., internowany na Węgrzech, później w PSZ. We Francji dowódca III/10 pp, w Anglii dowódca 10 batalionu Kadrowej Brygady Strzelców; od 1942 kwatermistrz 1SBSpad. Pod Arnhem dostał się do niewoli. W 1945 p.o. dowódcy Ośrodka Zapasowego nr 1. Zmarł w Anglii.
  7. Zygfryd Szynalski. ur. 1915; por. sł.st. ps. „Tryk”. W 1941 zaprzysiężony w ZWZ. Od marca 1943 zastępca komendanta Obwodu Armii Krajowej Brzeżany. Komendant „Kedywu” inspektoratu AK Brzeżany. Od 18 do 31 VII dowódca kompanii partyzanckiej. Po rozwiązaniu Armii Krajowej pozostał w WiN. W Polsce Ludowej skazany na 7 lat więzienia[44].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 92.
  2. a b Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 47 z 11.12.1923 r.
  3. a b Satora 1990 ↓, s. 99.
  4. a b Zachuta 1992 ↓, s. 3.
  5. Weber 1928 ↓, s. 5.
  6. Weber 1928 ↓, s. 7.
  7. a b Goliński 1927 ↓, s. 24.
  8. a b Zachuta 1992 ↓, s. 6-7.
  9. a b Zachuta 1992 ↓, s. 4.
  10. Weber 1928 ↓, s. 7-8.
  11. a b Zachuta 1992 ↓, s. 5.
  12. Weber 1928 ↓, s. 9.
  13. Weber 1928 ↓, s. 10.
  14. Weber 1928 ↓, s. 11-12.
  15. Zachuta 1992 ↓, s. 6.
  16. Zachuta 1992 ↓, s. 7.
  17. Zachuta 1992 ↓, s. 7-8.
  18. Weber 1928 ↓, s. 19.
  19. Zachuta 1992 ↓, s. 8.
  20. Zachuta 1992 ↓, s. 9.
  21. Weber 1928 ↓, s. 24.
  22. a b c d Zachuta 1992 ↓, s. 12.
  23. a b Weber 1928 ↓, s. 33.
  24. Weber 1928 ↓, s. 33-34.
  25. a b Weber 1928 ↓, s. 34.
  26. Goliński 1927 ↓, s. 25.
  27. a b Weber 1928 ↓, s. 35.
  28. a b c d e Zachuta 1992 ↓, s. 21.
  29. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  30. Prugar-Ketling (red.) 1992 ↓, metryka.
  31. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 26 z 12 sierpnia 1922 roku, s. 608.
  32. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 28 z 23 grudnia 1927 roku, s. 363.
  33. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 28 z 23 grudnia 1927 roku, s. 364.
  34. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 4 z 14 lutego 1929 roku, s. 70.
  35. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 4 z 14 lutego 1929 roku, s. 79.
  36. a b c Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 8 z 28 czerwca 1933 roku, s. 130.
  37. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 6 stycznia 1923 roku, s. 26.
  38. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 28 stycznia 1931 roku, s. 12.
  39. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 3 z 26 marca 1931 roku, s. 101.
  40. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 607-608 i 677.
  41. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  42. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VIII.
  43. Zachuta 1992 ↓, s. 34-35.
  44. a b Zachuta 1992 ↓, s. 42.
  45. Zachuta 1992 ↓, s. 41.
  46. Weber 1928 ↓, s. 38.
  47. Ustawa z dnia 1 sierpnia 1919 r. o godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej Dz.U. z 1919 r. nr 69, poz. 416
  48. Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 15 z 6.06.1928 r., poz. 176.
  49. Satora 1990 ↓, s. 99-103.
  50. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 92-93.
  51. Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. z 27.05.1924 r. Nr 21, poz. 313.
  52. Dziennik Rozkazów M.S.Wojsk. z 23.04.1929 r. Nr 13, poz. 130.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]