Wersja ortograficzna: 54 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych

54 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 54 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych. Zobacz też: 54 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 54.
54 Pułk Piechoty
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1919
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Strzelców Kresowych
Tradycje
Święto 11 kwietnia
Nadanie sztandaru 1921
Rodowód 12 Pułk Strzelców Polskich
Kontynuacja 12 Brygada Zmechanizowana
Dowódcy
Pierwszy płk armii franc. Schneider
Ostatni ppłk dypl. Franciszek Pokorny
Działania zbrojne
wojna polsko-ukraińska
wojna polsko-bolszewicka
bitwa pod Barem (3-4 VII 1920)
bitwa pod Husiatynem (16-19 VII 1920)
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja garnizon Tarnopol
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 6 Dywizja Strzelców Polskich
12 Dywizja Piechoty

54 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych (54 pp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego.

Wchodził w skład 12 Dywizji Piechoty i w jej składzie walczył w wojnie obronnej 1939[1].

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

14 kwietnia 1919 roku w miejscowości Xertigny, w Lotaryngii, na bazie francuskiego 404 pułku piechoty oraz II batalionu 4 pułku strzelców im. Francesca Nullo sformowany został 12 pułk strzelców polskich[2]. Jednostka weszła w skład 6 Dywizji Strzelców Polskich. 15 maja 1919 roku w Girancourt oddział załadowany został na transport kolejowy i skierowany do Polski. Po czterech dniach pułk przybył do Różana, a następnie przemaszerował do Aleksandrowa Łódzkiego[2]. W nocy z 23 na 24 czerwca 1919 roku jednostka skierowana została transportem kolejowym ze Zgierza, przez Lwów do Zadwórzy, by wziąć udział w wojnie polsko-ukraińskiej[3].

Równocześnie przystąpiono do organizacji batalionu zapasowego 54 pp pod dowództwem kapitana Walczaka i Powiatowej Komendy Uzupełnień pod komendą majora Januszkiewicza. Obie instytucje miały wyznaczone stałe miejsce postoju w Tarnopolu. Z uwagi na to, że Tarnopol znajdował się w strefie walk, stacjonowały przejściowo w Drohobyczu, a następnie w Rzeszowie[3].

17 października 1920 roku pułk zajął Derażnię, a o północy następnego dnia weszło w życie zawieszenie broni. 29 października przegrupował się na północ od linii kolejowej Płoskirów–Derażnia, w rejonie KopyczyńceDawidkowce. 18 listopada wycofał się nad Zbrucz, gdzie pełnił służbę kordonową na linii demarkacyjnej[4].

Pułk w walce o granice[edytuj | edytuj kod]

2 lipca 1920 bataliony 54 pułku piechoty obsadziły odcinek frontu w rejonie Baru[5]. I batalion rozwinął się na wschód od Baru, a swoje prawe skrzydło oparł o rzekę Rów, III batalion ugrupował się na północ od I batalionu, wzdłuż linii kolejowej ŻmerynkaWołkowińce, a II batalion po obu stronach toru Wołkowińce – Radowce, między obiema stacjami. Zadanie obrony 15 kilometrowego odcinka wymusiło zorganizowanie obrony systemem sieci placówek[6].

W południe sowiecka kawaleria, wspierana ogniem trzech pociągów pancernych, zaatakowała pozycje II batalionu kpt. Mariana Ocetkiewicza. Rzadko rozmieszczone placówki nie były w stanie dać skutecznego odporu i przeciwnik przeniknął przez ugrupowanie polskich pododdziałów, zrywając między nimi łączność[7]. Jeden z pociągów pancernych otworzył ogień na stojące przy torze 5 i 8 kompanię i zmusił je do cofnięcia się w kierunku północnym. na odcinek obrony 52 pułku piechoty. 6 kompania, przy której był dowódca batalionu, cofnęła się w kierunku na Jeltuchy[6].

Następnego dnia oddziały 8 Dywizji Kawalerii uderzyły od strony Mańkowic na III batalion 54 pp i weszły do Baru, ale dzięki twardej obronie 8 kompanii por. Różyckiego nie doszło do okrążenia III batalionu[6]. Ponieważ kończyła się amunicja, kpt. Ocetkiewicz nakazał odwrót. Maszerowano w zwartych kolumnach i odpierano ataki sowieckiej kawalerii. Mijając wioski, polscy żołnierze byli ostrzeliwani przez ich mieszkańców. Bataliony obeszły Bar od północy i dołączyły nad Zbruczem do macierzystego pułku[8].

 Osobny artykuł: bitwa pod Barem.

14 lipca, w ostatniej fazie polskiego odwrotu z Ukrainy, dwa bataliony 54 pułku piechoty pod wspólnym dowództwem kpt. Mariana Ocetkiewicza zajęły pozycje obronne na wschodnim brzegu Zbrucza tworząc przedmoście „Husiatyn”[9][10]. Broniono przede wszystkim mostu, umożliwiając wycofanie się oddziałom 6 Armii na zachodni brzeg rzeki[11]. Od 16 do 18 lipca sowiecka 41 Dywizja Strzelców bezskutecznie atakowała przedmoście. Obronę polskich batalionów wspierała sojusznicza ukraińska 3 Żelazna Dywizja Strzelców i ukraiński pociąg pancerny „Karmeluk”. 19 lipca kolejne sowieckie uderzenie odrzuciło bataliony kpt. Ocetkiewicza za rzekę. 9 i 10 kompania zajęła stanowiska obronne na zachodnim brzegu Zbrucza w bezpośrednim sąsiedztwie mostu i nadal broniła przeprawy[11]. W nocy z 20 na 21 lipca zluzował je Lwowski batalion etapowy[9]. W ciągu następnych dni Sowieci atakowali pod Szydłowcem dywizję ukraińską, a 23 lipca ponownie uderzyli na Husiatyn. Znajdujący się w tym czasie w mieście Lwowski batalion etapowy nie wytrzymał uderzenia 123 Brygady Strzelców i 115 pułku kawalerii i wycofał się z miasta. Sowieci zajęli Husiatyn i rozwijali natarcie na południe od linii kolejowej Husiatyn – Czortków. Kontratakujący 3 Łódzki batalion etapowy został rozbity szarżą kawalerii, a Sowieci wyszli na skrzydło ukraińskiej 3 Żelaznej DS[9]. W obronie przedmościa poległo lub odniosło rany 187 żołnierzy polskich[11]. Utrata w kolejnych dniach Husiatyna spowodowała, że kawaleria sowiecka wyszła na skrzydło ukraińskiej 3 Żelaznej Dywizji Strzelców i zdobyła Sidorów[12].

 Osobny artykuł: bitwa pod Husiatynem.

Mapy walk pułku[edytuj | edytuj kod]

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

Brama Zamku w Tarnopolu na początku XX wieku. W 1931, po odbudowaniu zamku, przeniósł się do niego jeden z batalionów pułku[13].
Święto 54 pp w Tarnopolu - gen. Stanisław Dowoyno-Sołłohub wręcza dyplomy żołnierzom
12 DP w 1938
Bitwa ilza 1939.png

Na początku 1921 roku pułk przybył do Tarnopola, w którym stacjonował do 1939 roku[4]. Dowództwo pułku mieściło się przy pl. Sobieskiego. 24 lutego 1928 roku Minister Spraw Wojskowych, marszałek Polski Józef Piłsudski nadał koszarom pułku nazwę „Koszary im. Króla Jana Sobieskiego”[14].

19 maja 1927 roku Minister Spraw Wojskowych, marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 11 kwietnia, jako datę święta pułkowego[15]. Święto obchodzono w rocznicę walki stoczonej 11 kwietnia 1920 roku pod Strużką, w powiecie uszyckim.

 Osobny artykuł: Święta wojskowe w Polsce.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 54 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[16].

Na terenie koszar funkcjonowało kino wojskowe „Mars” oraz Oficerskie Kasyno Garnizonowe. W 1936 przy placu Sobieskiego otwarto świetlicę dla żołnierzy, prowadzoną przez Polski Biały Krzyż. W mieście działał Wojskowo-Cywilny Klub Sportowy „Kresy”.

Od 15 września 1932 przy pułku funkcjonowała Dywizyjna Kompania Podchorążych Rezerwy.

Strzelcy kresowi[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: oficerowie 54 Pułku Piechoty Strzelców Kresowych.
Dowódcy pułku[17][a]
Zastępcy dowódcy pułku[e]
II zastępca (kwatermistrz)
  • mjr piech. Antoni Władysław Mokrzycki (VIII 1935[30] – 1939)

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1919–1920:[31]

  1. ppłk Bolesław Fijałkowski
  2. kpt. Wiktor Ogórek
  3. por. Leon Buśko
  4. por. Franciszek Mach ps. „Wojciech Sielski”
  5. por. Leon Szymański
  6. ppor. Władysław Czoch
  7. sierż. szt. Stanisław Modlitowski
  8. sierż. Michał Olszański
  9. plut. Stefan Mucha
  10. plut. Franciszek Maćkowiak
  11. plut. Franciszek Wawrzyniak
  12. kpr. Józef Jedynak
  13. kpr. Franciszek Lemanowicz
  14. st. szer. Karol Biliński
  15. st. szer. Antoni Słowiński
  16. st. szer. Leon Chmielewski
  17. st. szer. Józef Kocioł
  18. szer. Karol Bochnia
  19. szer. Wojciech Gzyl
  20. szer. Józef Szymański

Obsada personalna w 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939 roku[32][f]:

  • dowódca pułku – ppłk dypl. Franciszek Pokorny
  • I zastępca dowódcy – ppłk Franciszek Pfeiffer
  • adiutant – kpt. Stanisław IV Tomaszewski
  • starszy lekarz – ppłk dr Jan Stefan Franciszek Baboń
  • młodszy lekarz – por. lek. Stefan Kwietniak
  • oficer placu Tarnopol – kpt. adm. (piech.) Zygmunt Aleksander Mossakowski
  • II zastępca dowódcy (kwatermistrz) – mjr Antoni Władysław Mokrzycki
  • oficer mobilizacyjny – kpt. adm. (piech.) Stanisław Kazimierz Malczyński
  • zastępca oficera mobilizacyjnego – kpt. Marian Adam Świtlak
  • oficer administracyjno-materiałowy – kpt. Jan IV Góra
  • oficer gospodarczy – por. int. Jan Karczyński
  • oficer żywnościowy – vacat
  • dowódca kompanii gospodarczej i oficer taborowy – kpt. tab. Józef Gil
  • kapelmistrz – por. adm. (piech.) Stanisław Węgrzynowski
  • dowódca plutonu łączności – kpt. Florian Franciszek Sauer
  • dowódca plutonu pionierów – por. Julian Starak
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – por. art. Henryk Antoni Rajner
  • dowódca plutonu ppanc. – por. Kazimierz Bryk
  • dowódca oddziału zwiadu – por. Ludwik Józef Fortuna
I batalion
  • dowódca batalionu – mjr Tadeusz Feliks Teodor Żelazowski
  • dowódca 1 kompanii – mjr Karol Durko
  • dowódca plutonu – ppor. Czesław Stanisław Górak
  • dowódca plutonu – ppor. Adam Jan Wątrobski
  • dowódca 2 kompanii – kpt. Józef Władyka
  • dowódca plutonu – ppor. Alfred Ślipko
  • dowódca 3 kompanii – por. Bronisław Maksymilian Tomaszewski
  • dowódca plutonu – ppor. Józef Mieczysław Suchanek
  • dowódca 1 kompanii km – kpt. Jan Martinek
  • dowódca plutonu – por. Władysław Hojnór
  • dowódca plutonu – ppor. Jan Stanisław Mogielnicki
II batalion
  • dowódca batalionu – ppłk Józef I Szeląg
  • dowódca 4 kompanii – por Karol Wójtowicz
  • dowódca plutonu – ppor. Józef Bielecki
  • dowódca 5 kompanii – kpt. Stefan Jozef Domaradzki
  • dowódca plutonu – ppor. Zygmunt Adam Adamczak
  • dowódca 6 kompanii – kpt. Władysław Kudlicki
  • dowódca plutonu – ppor. Kazimierz Kosiński
  • dowódca plutonu – ppor. Zbigniew Marian kowacz
  • dowódca 2 kompanii km – kpt. Karol Hareńczyk
  • dowódca plutonu – por. Kazimierz Witold Pikunas
III batalion
  • dowódca batalionu – mjr Roman Gutowski
  • dowódca 7 kompanii – kpt. Michał Hiczkiewicz
  • dowódca plutonu – ppor. Franciszek Adam Fuchs
  • dowódca 8 kompanii – kpt. Kazimierz Jan Sochanik
  • dowódca plutonu – ppor. Tadeusz Józef Zubrzycki
  • dowódca 9 kompanii – por. Tadeusz Benedykt Alfred Sosiński
  • dowódca plutonu – por. Kazimierz Jan Schrott
  • dowódca 3 kompanii km – kpt. Tadeusz Mrozek
  • dowódca plutonu – ppor. Władysław Kazimierz Serwatka
  • na kursie – kpt. Józef Tadeusz Tymiński
  • na kursie – ppor. Mieczysław Stepik
  • na kursie – por. Paweł Franków
Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy 12 DP
  • dowódca – mjr Henryk Gustaw Bauer
  • dowódca plutonu – por. Marian Antoni Spryszyński
  • dowódca plutonu – por. Michał Marian Mandziara
  • dowódca plutonu – por. Zenon Duszyński
  • dowódca plutonu – por. Zbigniew Radoniewicz
54 obwód przysposobienia wojskowego „Tarnopol”
  • kmdt obwodowy PW - kpt. adm. (piech.) Władysław Kruczkowski
  • kmdt powiatowy PW Tarnopol - kpt. adm. (piech.) Feliks Wyborowski
  • kmdt powiatowy PW Trembowla - kpt. adm. (piech.) Antoni Białoskórski

Obsada personalna we wrześniu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna pułku we wrześniu 1939 roku[34]

Dowództwo
  • dowódca - ppłk dypl. Franciszek Pokorny
  • I adiutant - kpt. Stanisław IV Tomaszewski
  • II adiutant - ppor. rez. mgr Marcin Sarama
  • oficer informacyjny – ppor. rez. Bronisław Karol Kowal
  • oficer łączności - kpt. Florian Franciszek Sauer
  • kwatermistrz - mjr Stanisław I Czerwiński
  • oficer płatnik- por. Karczewski
  • oficer żywnościowy – N.N.
  • naczelny lekarz - ppor. lek. Stefan Kwietniak
  • kapelan - kpl. rez. ks. Jan Winnicki
  • dowódca kompanii gospodarczej - kpt. Józef Gil
I batalion
  • dowódca I batalionu - mjr Karol Durko
  • dowódca 1 kompanii strzeleckiej - por. Michał Marian Mandziara
  • dowódca 2 kompanii strzeleckiej - por. rez. Michał Wilczewski
  • dowódca 3 kompanii strzeleckiej - por. Bronisław Maksymilian Tomaszewski
  • dowódca 1 kompanii ckm - kpt. Jan Martinek
II batalion
  • dowódca II batalionu - mjr Antoni Władysław Mokrzycki
  • dowódca 4 kompanii strzeleckiej - por. Karol Wojtowicz
  • dowódca 5 kompanii strzeleckiej - kpt. Stefan Józef Domaradzki
  • dowódca 6 kompanii strzeleckiej - ppor. Kazimierz Kosiński
  • dowódca 2 kompanii ckm - kpt. Karol Hareńczyk
III batalion
  • dowódca III batalionu - mjr Roman Gutowski
  • dowódca 7 kompanii strzeleckiej – por. Tadeusz Józef Zubrzycki
  • dowódca 8 kompanii strzeleckiej – N.N.
  • dowódca 9 kompanii strzeleckiej – por. Tadeusz Benedykt Alfred Sosiński
  • dowódca 3 kompanii ckm - kpt. Tadeusz Mrozek
Pododdziały specjalne
  • dowódca kompanii przeciwpancernej - por. Kazimierz Bryk
  • dowódca plutonu artylerii piechoty - por. art. Henryk Antoni Rajner
  • dowódca kompanii zwiadowców - por. Ludwik Józef Fortuna
  • dowódca plutonu pionierów - por. Julian Starak
  • dowódca plutonu przeciwgazowego - por. Marian Antoni Spryszyński

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Wręczenie chorągwi 54 pp w Tarnopolu 21 marca 1921. Pułkownik wojska włoskiego Romel wygłasza przemówienie.
Sztandar

W marcu 1921 roku w Tarnopolu marszałek Polski Józef Piłsudski wręczył pułkowi chorągiew ufundowaną przez jego byłych żołnierzy[1]. Od 28 stycznia 1938 roku chorągiew pułkowa zaczęła być oficjalnie nazywana sztandarem[35]. Obecnie sztandar znajduje się w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie[36].

 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.
Srebrna trabka

W 1928 roku pułk otrzymał srebrną trąbkę ufundowaną przez włoski 54 pułk piechoty „Umbria” (wł. 54° Reggimento fanteria „Umbria”). Na trąbce widnieje napis „wojsko włoskie 54 pułkowi piechoty polskiej” (wł. L'esercito Italiano al 54 Regimento fanteria polacco), natomiast na proporczyku przy trąbce napisano z jednej strony „54 F.R. Umbria”, zaś z drugiej – „54 p. p.”[37].

Odznaka pamiątkowa

18 maja 1929 roku Minister Spraw Wojskowych, marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 54 Pułku Piechoty[38]. Odznaka o wymiarach 39 x 39 mm ma kształt krzyża, którego ramiona pokryte są granatową emalią z obramowaniem złoconym. Na środek krzyża nałożony srebrny orzeł wz. 1927. Na ramionach krzyża herb Tarnopola oraz numery i inicjały: „54 P.P.Kr.” i uprzedni „12 P.S.P”. Ramiona krzyża złączone są oksydowanym wieńcem laurowo-dębowym. Oficerska – dwuczęściowa, wykonana w tombaku srebrzonym, emaliowana. Wykonawcą odznaki był Wiktor Gontarczyk z Warszawy[39].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Dowódca pułku kierował osobiście szkoleniem oficerów i był odpowiedzialny za gotowość bojową, całokształt wyszkolenia, służbę gospodarczą i wewnętrzną pułku[18].
  2. Płk Julian Pieńkowski został mianowany dowódcą 8 stycznia 1920 roku[19].
  3. Zwolniony ze stanowiska 30 marca 1920 roku i przydzielony do dyspozycji Frontu Litewsko-Białoruskiego[20].
  4. Wyznaczony na stanowisko dowódcy pułku 30 marca 1920 roku[20].
  5. 13 czerwca 1922 roku Minister Spraw Wojskowych zniósł dotychczasowe stanowisko referenta wyszkolenia pułku piechoty i ustanowił etatowe stanowisko zastępcy dowódcy pułku zaszeregowanego do stopnia podpułkownika, wyznaczanego przez Ministra Spraw Wojskowych. Zakres działania zastępcy dowódcy określał dowódca pułku, przed którym był on całkowicie odpowiedzialny[24]. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.
  6. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[33].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Satora 1990 ↓, s. 106.
  2. a b Kula 1929 ↓, s. 5.
  3. a b Kula 1929 ↓, s. 6.
  4. a b Kula 1929 ↓, s. 24.
  5. Odziemkowski 2004 ↓, s. 23.
  6. a b c Kula 1929 ↓, s. 17.
  7. Odziemkowski 1998 ↓, s. 18.
  8. Odziemkowski 2004 ↓, s. 24.
  9. a b c Odziemkowski 2004 ↓, s. 154.
  10. Faszcza 2010 ↓, s. 7.
  11. a b c Kula 1929 ↓, s. 18.
  12. Odziemkowski 2004 ↓, s. 404.
  13. Olczak 2017 ↓, s. 76.
  14. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 6 z 24 lutego 1928 roku, poz. 63.
  15. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.
  16. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  17. Prugar-Ketling (red.) 1992 ↓, metryka.
  18. Almanach 1923 ↓, s. 49.
  19. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 2 z 24 stycznia 1920 roku, s. 11.
  20. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 14 z 17 marca 1920 roku, s. 275.
  21. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 31 marca 1927 roku, s. 98.
  22. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 3 sierpnia 1931 roku, s. 245.
  23. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 5 z 3 sierpnia 1931 roku, s. 233.
  24. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 13 czerwca 1922 roku, poz. 357.
  25. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 22 z 22 lipca 1922 roku, s. 544.
  26. Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 278.
  27. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 14 z 5 maja 1927 roku, s. 135.
  28. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 7 z 23 października 1931 roku, s. 322.
  29. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 10 z 4 lipca 1935 roku, s. 95.
  30. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 31 sierpnia 1935 roku, s. 96.
  31. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 13 z 2 kwietnia 1921 roku, s. 609-610.
  32. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 610-611 i 677.
  33. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  34. Olczak 2017 ↓, s. 91.
  35. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1937 r. o znakach wojska i marynarki wojennej w: Dz.U. z 1938 r. nr 5, poz. 32.
  36. Satora 1990 ↓, s. 108.
  37. Kula 1929 ↓, s. 25.
  38. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 18 maja 1929 roku, poz. 158.
  39. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 96.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]