Wersja ortograficzna: 64 Pomorski Pułk Strzelców Murmańskich

64 Pomorski Pułk Strzelców Murmańskich

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 64 Pułku Piechoty okresu II RP. Zobacz też: 64 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 64.
64 Pomorski Pułk Strzelców Murmańskich
64 Grudziądzki Pułk Piechoty
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1919
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Pomorski
Tradycje
Święto 14 września
Nadanie sztandaru 22 września 1929
Rodowód Grudziądzki ps
64 Grudziądzki pp
Kontynuacja 16 Brygada Zmechanizowana
Dowódcy
Pierwszy kpt. Ludwik Bociański
Ostatni mjr Aleksander Rewerowski
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
bitwa pod Kalinkowiczami ( VI 1920)
bitwa pod Rzeczycą (V 1920)
bitwa pod Dywinem (14-15 IX 1920)
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja garnizon Grudziądz
Rodzaj wojsk piechota
Podległość Dywizja Strzelców Pomorskich
16 Pomorska Dywizja Piechoty
Odznaczenia
Ag virtuti.jpg
64ppmur.png
64 grudzpp.png

64 Pomorski Pułk Strzelców Murmańskich (64 pp) – oddział piechoty Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Latem 1919 w składzie Dywizji Strzelców Pomorskich zorganizowany został Grudziądzki pułk strzelców. W marcu 1920 pułk został przemianowany na 64 Grudziądzki pułk piechoty. W okresie międzywojennym pułk stacjonował w Grudziądzu i wchodził w skład 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty. W 1938 pułk przyjął nazwę 64 Pomorskiego Pułku Strzelców Murmańskich. W kampanii wrześniowej walczył w składzie macierzystej dywizji, w ramach Grupy Operacyjnej „Wschód” Armii „Pomorze”.

Formowanie Grudziądzkiego pułku strzelców[edytuj | edytuj kod]

W czasie powstania wielkopolskiego, na wyzwolonych spod władzy niemieckiej terenach zaczęły się tworzyć nowe polskie oddziały wojskowe, a wśród nich 4 Dywizja Strzelców Wielkopolskich, której żołnierze pochodzili z terenów Pomorza. 16 sierpnia 1919 jej zawiązki otrzymały nową nazwę: Dywizja Strzelców Pomorskich. Ponieważ duża liczba żołnierzy pochodziła z rejonu Grudziądza, powołano dla nich do życia Grudziądzki Pułk Strzelców, z dowódcą por. Ludwikiem Bociańskim na czele[1]. W koszarach w Inowrocławiu rozpoczęto formowanie sztabu pułku oraz I batalionu, a także 1 kompanii strzeleckiej. Zalążki wydzielił Toruński pułk strzelców[2]. Łączny stan osobowy pułku początkowo wynosił tylko dwóch oficerów i 266 podoficerów oraz szeregowych, niedługo potem jednak skompletowano cały batalion, który przeniesiono do Poznania, do wygodniejszych i większych koszar[3]. Rozpoczęto też organizowanie II batalionu. 11 listopada 1919 pułk liczył już 17 oficerów oraz 1056 podoficerów i szeregowych. Posiadali oni jeszcze mundury wzoru niemieckiego, ale za to noszono czapki rogatywki z polskimi orzełkami oraz dystynkcjami Wojsk Wielkopolskich. Żołnierze Grudziądzkiego Pułku Strzelców nosili na kołnierzach kurtek mundurowych i płaszczy wizerunek herbu dawnego województwa malborskiego, który przedstawiał czerwonego orła na złotej tarczy, zwróconego głową w prawo, z koroną na szyi. Zza prawego skrzydła ptaka wyłaniała się opancerzona ręka rycerza, która trzymała nagi, biały miecz, trochę podobny do kaperskiego[4].

W styczniu 1920 batalion Murmańczyków (formacji, która powróciła z walk na Dalekiej Północy Rosji) wszedł w skład nowo sformowanej jednostki jako jego III batalion. 6 marca 1920 oddział przemianowany został na 64 Grudziądzki pułk piechoty, a Dywizja Strzelców Pomorskich na 16 Pomorską Dywizję Piechoty.

Pułk w walce o granice[edytuj | edytuj kod]

Nad Dnieprem[edytuj | edytuj kod]

15 kwietnia 1920 pułk otrzymał rozkaz pogotowia bojowego. 1 maja załadowany został na transporty kolejowe i wyjechał do Kalinkowicz do dyspozycji dowódcy 4 Armii, generała Stanisława Szeptyckiego[5]. 6 maja został podporządkowany dowódcy 9 Dywizji Piechoty płk. Władysławowi Sikorskiemu[6]. Jego zadaniem było wzmocnienie Grupy Poleskiej nacierającej na Rzeczycę. W tym czasie oddziały Wojska Polskiego docierały już do Dniepru. 7 maja opanowano Kijów. 11 maja dwa bataliony grudziądzkiego pułku doszły do Dniepru, opanowały nietknięty most kolejowy i uchwyciły przyczółek na wschodnim brzegu rzeki. Był to „chrzest bojowy” pomorskich żołnierzy. Przez kolejne dni odpierano nieprzyjacielskie kontrataki[7]. Armia Czerwona przeszła na tym odcinku kontrofensywy. Groźna sytuacja zaistniała nad Berezyną, koło Borysowa, gdzie doszło do przerwania frontu. W powstałą lukę wprowadzono między innymi dwa bataliony ściągnięte z przyczółka. Po trzech tygodniach walk wyparto nieprzyjaciela za Berezynę. Jednak poniesione straty były znaczne[8]. 9 czerwca bataliony zluzowano i skierowano transportem kolejowym ponownie do Rzeczycy[7]. W międzyczasie III batalion wraz z innymi pododdziałami brał udział w odrzuceniu zagonu sowieckiego w rejonie Czarnobyla[9].

Pułk w działaniach odwrotowych[edytuj | edytuj kod]

Na przyczółku w rejonie Rzeczycy pułk pozostawał do 18 czerwca[10]. W związku z przerwaniem polskiego frontu na Ukrainie przez 1 Armię Konną Siemiona Budionnego, Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego zarządziło generalny odwrót znad Dniepru. 18 czerwca odwrót rozpoczęła Grupa Poleska gen. Sikorskiego. W nocy z 18 na 19 czerwca pułk wysadził utrzymywany przez pięć tygodni most na Dnieprze i cofał się wzdłuż linii kolejowej Rzeczyca–Kalinkowicze–Pińsk–Kobryń–Brześć. W ciągu sześciu tygodni walk stawiał opór na kolejnych rubieżach opóźniania[11]. 30 lipca przemęczony i zdziesiątkowany pułk dotarł do twierdzy brzeskiej. 1 sierpnia skierowano pomorskie bataliony do obrony zachodniego brzegu Bugu, w rejonie linii kolejowej i stacji Terespol[12]. 5 sierpnia 64 pułk piechoty został wyparty ze swoich pozycji. W tym samym czasie Armia Czerwona osiągała Ostrołękę, Małkinię, Sokołów Podlaski i Janów[11].

Pułk w Bitwie Warszawskiej[edytuj | edytuj kod]

Bitwa brzesc 1920.png
B n Niemnem.png
Bitwa o granice 1920.png

6 sierpnia Naczelny Wódz, marszałek Józef Piłsudski podjął decyzję o przeprowadzeniu zwrotu zaczepnego znad Wieprza i stoczenia walnej bitwy na przedpolach Warszawy. W tym celu rozpoczęto koncentrację jednostek, które miały wejść w skład grupy uderzeniowej, a także przegrupowywano oddziały mające bronić samej Warszawy i osłaniać tę obronę od północy. 16 Dywizja Piechoty przeznaczona została do grupy uderzeniowej[13]. 64 pułk piechoty został wycofany z frontu i przewieziony koleją do Łukowa. Potem marszem pieszym przybył do rejonu koncentracji i rozlokował się Mejznerzynie. Tu odpoczywał i pobierał zaopatrzenie[11].

Rano 16 sierpnia ruszyła polska ofensywa znad Wieprza. 64 pułk piechoty otrzymał zadanie opanować Żelechów i dalej wyjść na główną oś zaopatrzeniową Armii Czerwonej Warszawa–Siedlce. Zaskoczony przeciwnik nie stawiał większego oporu. Po wykonaniu zadania bliższego, 19 sierpnia wkroczono do Węgrowa i opanowano Czyżew. Będąc permanentnym w pościgu przez Wysokie Mazowieckie do Łomży i w rejonie Jedwabna dotarł do granicy z Prusami Wschodnimi. W ciągu dziewięciu dni żołnierze przebyli przeszło dwieście pięćdziesiąt kilometrów. Wzięto do niewoli setki jeńców i dużo sprzętu wojskowego[14].

Pułk w ofensywie jesiennej[edytuj | edytuj kod]

Do 4 września pułk odpoczywał, początkowo w Łomży, a później w Ostrołęce[15]. Następnie transportem kolejowym został przewieziony przewieziony do Białej Podlaskiej i skąd w składzie 16 Dywizji Piechoty wyruszył na front. 10 września walczył o Małoryty, a trzy dni później zdobył Borki. W związku z nowym zadaniem dla 16 Dywizji Piechoty, 64 pułk piechoty otrzymał zadanie nacierać na pomocniczym kierunku uderzenia wzdłuż szosy Mokrany–Dywin[16]. W tym celu utworzona została Grupa kpt. Ludwika Bociańskiego w składzie I/64 pp, III/64 pp, kompania szturmowa IV batalionu i bateria artylerii. 14 września opanowano Borysówkę, Osę i Kletyszcze. Wieczorem „strzelcy grudziądzcy” podeszli Dywin. Na tym kierunku kanału Dniepr—Bug broniły sowieckie 505. i 507. pułki strzelców. Po przygotowaniu ogniowym i kilkugodzinnej walce pododdziały grupy dowódcy 64 pułku opanowały miasteczko. W ciągu nocy z powodzeniem odpierano kontrataki czerwonoarmistów. Również 16 września toczono ciężkie walki o Dywin. Dochodziło do starć „na bagnety”[17]. Dzięki umiejętnemu manewrowi i nocnemu natarciu cztery sowieckie pułki zostały wyparte i częściowo rozbite, a 14 września – dzień samodzielnego, chlubnego boju o Dywin stał się datą święta pułkowego[18]. Po tygodniu pułk wznowił natarcie przełamując linie słabej obrony nieprzyjacielskiej i 13 października marszem ubezpieczonym dotarł do rejonu Nieświeża. Tutaj zakończył swój szlak bojowy[19]. W strefie przyfrontowej pozostawał jeszcze miesiąc. Najpierw pełnił służbę patrolową w rejonie Baranowicz, a potem Wołkowyska. 22 listopada został załadowany na transporty kolejowe i powrócił do swoich koszar w Grudziądzu[18].

Bilans walk[edytuj | edytuj kod]

W czasie walk pułk wziął 1500 jeńców, zdobył 2 działa, 1 samolot, 8 ciężkich karabinów maszynowych, 1 łódź pancerną, 2000 karabinów ręcznych, 300 koni, 1000 wozów i podwód, 40 aparatów telefonicznych oraz duże ilości innego sprzętu wojennego i amunicji. Za męstwo i zasługi odznaczono 34 żołnierzy pułku Orderem Virtuti Militari, a 92 Krzyżem Walecznych[20]. Na polu chwały pułk stracił 5 oficerów oraz 138 podoficerów i szeregowych. Co najmniej tyle samo żołnierzy umarło w szpitalach wskutek odniesionych ran, chorób zakaźnych, szczególnie w niewoli, albo przepadło bez wieści[18].

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

Marszałek Józef Piłsudski w 64 pp
16 DP w 1938

22 listopada 1920, po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej, pułk powrócił do garnizonu Grudziądz[21] na terenie Okręgu Korpusu Nr VIII. Wchodził w skład 16 Dywizji Piechoty[22].

19 maja 1927 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 14 września, jako datę święta pułkowego[23].

 Osobny artykuł: Święta wojskowe w Polsce.

1 lipca 1938 roku Minister Spraw Wojskowych generał dywizji Tadeusz Kasprzycki nadał 64 pułkowi pułkowi nazwę „64 Pomorski Pułk Strzelców Murmańskich”[24].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 64 pułk piechoty zaliczony został do typu II pułków piechoty (tzw. wzmocnionych). W każdym roku otrzymywał około 845 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 68 oficerów oraz 1900 podoficerów i szeregowców. Na czas wojny przewidywany był do pierwszego rzutu mobilizacyjnego. W okresie zimowym posiadał dwa bataliony starszego rocznika i batalion szkolny, w okresie letnim zaś trzy bataliony strzeleckie. Jego stany były wyższe od pułku „normalnego” (typ I) o ok. 400–700 żołnierzy[25].

64 pp w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

Rejon walk 64 pp.

64 pułk piechoty rozpoczął mobilizację alarmową w grupie niebieskiej 23 sierpnia 1939 roku. Zmobilizował swoje własne pododdziały oraz dywizyjną 83 kompanię kolarzy. W II rzucie mobilizacji powszechnej mobilizował Ośrodek Zapasowy 16 DP w Radomiu[26]. Po przeprowadzeniu mobilizacji 64 pułk piechoty wymaszerował w rejon Gruty, Jasiewa, Orla i Słupa. W tym rejonie zgrywał pododdziały oraz przystąpił do budowy linii obronnych. Od 29 i 30 sierpnia zajął stanowiska na odcinku "Grupa" broniąc południowego brzegu rzeki Osy, od miejscowości Rogoźno-Zamek do wsi Święte oraz miał zadanie blokować szosę z Prus Wschodnich biegnącej do Gruty i Mełna. I batalion zajął przedmoście na północnym brzegu Osy w oparciu o wzgórza, w tym wzg. 98. III batalion w II rzucie na południowym brzegu Osy, II batalion w odwodzie[27]. W kampanii wrześniowej 1939 walczył w składzie macierzystej 16 Dywizji Piechoty[28], która z kolei wchodziła w skład Grupy Operacyjnej „Wschód” Armii „Pomorze”. Po przekroczeniu granicy przez oddziały niemieckiej 228 DP wraz z I batalionem 10 pułku pancernego przy wsparciu artylerii, 1 września o godz. 10 wykonały natarcie na I batalion 64 pułku strzelców murmańskich. Niemiecki atak odrzucono niszcząc ogniem armat ppanc. i piechoty 9 czołgów. Następne niemieckie natarcie o godz. 15 zostało ponownie odparte ze stratą 5 czołgów niemieckich. Na lewo od pozycji 64 pułku niemiecka 21 Dywizja Piechoty z czołgami zdobyła przyczółek na rzece Osa. Dalsze niemieckie natarcie z tego kierunku zostało zatrzymane przez pozostałą część kompanii ppanc. 64 pp i dywizjon I/16 pal zniszczono wspólnie kolejne 9 czołgów wroga. Na niemiecki przyczółek dokonały kontrataku polskie II i III bataliony wypierając wroga ze strefy obronnej pułku. W efekcie tych bojów pododdziały pułku poniosły duże straty osobowe ok. 400 żołnierzy poległych, rannych i zaginionych, w tym aż połowa z I batalionu. Wśród rannych byli dowódca pułku i dowódca II batalionu. 2 września 1939 roku ewakuowano I batalion z brzegu północnego, zajął wraz z II batalionem pozycje obronne od wsi Annowo, poprzez Grutę i wzg. 104. Batalion III wspierał na lewym skrzydle 65 pp w walce z niemiecką 21 DP. Pozostałe siły pułku toczyły bój z nacierającą niemiecką 228 DP. W trakcie zaciętych walk siły główne pułku spychane były z linii obrony. III batalion był wyparty w walce z zajmowanych pozycji na lewo od odcinka 64 pomorskiego pułku, w kierunku do głównego ugrupowania jednostki. W walce zaznaczyła się przewaga wroga w artylerii, broni pancernej i w lotnictwie[29]. W godzinach popołudniowych 64 pp wraz z bratnim 66 pp zostały odrzucone za tor kolejowy linii Jabłonowo-Grudziądz w rejonie Mełna. Wykazujący objawy wyczerpania walką 64 pp cofał się coraz bardziej chaotycznie, zostały w porę zluzowane przez pododdziały 4 DP. Przeszedł do II rzutu Grupy Operacyjnej "Wschód". Pułk został rozmieszczony na odpoczynek w dworze w Szumiłowie i w majątku Gołębiewko. Z koszar w Grudziądzu przybyły uzupełnienia stanu osobowego oraz zaopatrzenie. 3 września 64 pułk odpoczywał, a w godzinach przedwieczornych zajął obronę w rejonie Osieczek, Jaworze w pobliżu Wąbrzeźna. Z uwagi na zarządzony odwrót 4/5 września strzelcy murmańscy przemaszerowali przez Golub Dobrzyń i most na Drwęcy do lasów na południe od miasta. Następną noc forsownym marszem pułk przeszedł przez Czernikowo do Osieka. Koleją noc 6/7 września poprzez Bobrowniki 64 pułk osiągnął Włocławek, a po przeprawieniu się po moście przez Wisłę, 7 września po południu doszedł do lasów w okolicach Kowala. Na tym obszarze skoncentrowała się 16 DP. Wraz z nią nocą 7/8 września pułk dotarł do Gostynina i po kolejnym odpoczynku osiągnął Trąbki. Dalej pomaszerował do Żychlina docierając tam 9 września po południu. W tym rejonie po marszach 64 pp zajął obronę frontem na południe, bez styczności z nieprzyjacielem pozostał w obronie także 10 września[30]. Nocą 10/11 września pułk wraz macierzystą 16 DP podjął marsz w kierunku Bzury szosą Kutno-Łowicz, ok. godz.11 osiągnął miejscowość Zduny. Rozpoznanie ustaliło, iż Łowicz zajęty jest przez wojska niemieckie. 11 września 1939 r. o 15:00 pułk wsparty ogniem artylerii 16 pal i 16 dac, przystąpił do ataku na Łowicz, przekroczył Bzurę mając w I rzucie natarcia I i II batalion, wspartych ogniem odpowiednio I i II dywizjonów 16 pal. W godzinach wieczornych do walk o miasto wprowadzono II rzutowy III batalion oraz wsparł częścią swych pododdziałów 65 pułk piechoty. Po nocnych walkach z niemieckim 102 pp z 24 DP 64 pp zdobył miasto. Wróg stracił 390 zabitych i 1017 rannych, a także wiele sprzętu, broni i pojazdów. Własne straty to ok. 120 poległych i 190 rannych żołnierzy pułku. Z porzuconych na dworu polskich transportów kolejowych uzupełniono wyposażenie, amunicję i żywność. O świcie następnego dnia pułk ruszył w pościg za wrogiem, obsadzając linię Łowicz Poduchowny – las Szwaby – Placencja. 64 pułk piechoty trwał w obronie bez styczności z wrogiem cały dzień 12 września. Nocą 12/13 września pułk wycofano ze zdobytego przedmościa i skierowano do obrony północnego brzegu Bzury, na odcinek od Łowicza do Otulic. Łowicz w godzinach popołudniowych 13 września został zajęty przez oddziały niemieckiej 18 DP. O godz. 8.00 14 września 64 Pomorski pułk strzelców murmańskich przy słabszym wsparciu dwóch dywizjonów armat 16 pal, pod silnym ogniem niemieckiej artylerii ponownie przeprowadził atak na linie obronne wroga w Łowiczu. Pomimo kontrataków wojsk niemieckich pułk w zaciętych walkach przy szalejących pożarach i obracanej w gruzy zabudowie miasta zdobył jego większą część. Dalsze natarcie w ogniu niemieckiej artylerii i broni maszynowej zostało zatrzymane, do walki został wprowadzony bratni 65 pułk piechoty, ale i jego natarcie zostało zatrzymane. Silne kontrataki wojsk niemieckich przy wsparciu artylerii i uzyskana przewaga, po wprowadzeniu do walki czterech pułków piechoty, spychało polskich piechurów w kierunku rynku i rzeki Bzury. Po godz. 21 na rozkaz dowództwa dywizji pomorscy piechurzy wycofali się z miasta, zajmując ponownie obronę na północnym brzegu Bzury na odcinku od Zabostowa do linii kolejowej Łowicz-Kutno. Ze względu na wielkie straty, pułk liczył niespełna 1000 żołnierzy. Od świtu 15 września artyleria niemiecka z XI Korpusu Armijnego i 18 DP prowadziła ostrzał pozycji obronnych pułku, a o godz. 10.00 jeden z niemieckich pułków sforsował rzekę Bzurę i wdarł się w obronę pułku, kontratak na bagnety wyrzucił pododdziały wroga za rzekę. Przez cały dzień nieprzyjaciel ponawiał próby sforsowania rzeki, ale w ogniu polskiej artylerii i broni maszynowej oraz kontrataków strzelców 64 pułku był wypierany za Bzurę[31]. 16 września pułk z Grudziądza w dalszym ciągu bronił powierzonego odcinka będąc ostrzeliwany ogniem broni piechoty, artylerii, czołgów zza Bzury oraz atakowany przez lotnictwo niemieckie. Pułk poniósł dalsze krwawe straty, a także utracił wiele broni i sprzętu. Nocą 16/17 września na rozkaz dowództwa 16 DP pułk wycofał się i oderwał od nieprzyjaciela, rano dotarł do wsi i dworu w Czerniewie. W trakcie odpoczynku był atakowany przez lotnictwo wroga. W tym rejonie 17 września stoczył bój z pododdziałem niemieckiego 2 pułku pancernego 1 Dywizji Pancernej, w jego efekcie stracił wszystkie posiadane działka ppanc. większość ckm, poległo 50 żołnierzy, a ok. 50 zostało rannych. Zniszczono 3 czołgi, a niemiecki pododdział wycofał się. Po dalszym marszu pułk dotarł do Kiernozi wraz z resztą 16 DP. W tym rejonie ponownie starł się z pancernym pododdziałem wroga, przeszedł do obrony wraz z resztą dywizji, w dalszym ciągu był atakowany przez lotnictwo nieprzyjaciela. Nocnym marszem na przełaj dotarł nad ranem 18 września do rejonu Iłowa i zajął las Brzeziny, zlikwidowano tabor pułkowy. W godzinach popołudniowych resztki pułku pomaszerowały do rejonu wsi Budy Stare nad Bzurą, z uwagi na całkowite okrążenie wojsk polskich zniszczono kancelarię pułku. W lesie w pobliżu Białej Góry, resztki pułku przystąpiły do ataku w na linie niemieckie broniące kierunku do Puszczy Kampinoskiej. Zgrupowanie 16 DP zostało objęte nawałą artylerii. Większość żołnierzy poległa lub została ranna. Z pozostałych utworzono grupę uderzeniową wspólną dla resztek dywizji, która 19 września szturmem dotarła do Puszczy Kampinoskiej. Tocząc po drodze potyczki do Warszawy doszła tylko grupka 31 żołnierzy z dowódcą dywizji i dowódcą 64 pułku[32].

Walki oddziałów II rzutu mobilizacyjnego 64 pp

Oddział Zbierania Nadwyżek 64 Ppsm, wraz z częścią zapasów umundurowania, broni i wyposażenia pod dowództwem mjr. Ludwika Karaffa-Korbut odjechał transportem kolejowym do Ośrodka Zapasowego 16 DP w Radomiu, w dniu 29 sierpnia 1939 roku. Z uwagi na zagrożenie tego regionu kraju, z powodu przełamania linii obrony Armii "Łódź" i Armii "Kraków", sformowano w dniu 3 września z zasobów OZ 16 DP pułk zbiorczy pod dowództwem zastępcy dowódcy ośrodka ppłk. Tadeusza Knoppa. Pułk liczył ponad 3 000 żołnierzy. Z kadry i rezerwistów 64 pułku, od 30 sierpnia do 3 września we wsi Stara Wola Gołębiowska sformowano batalion bojowy pod dowództwem mjr. L. Karaffa-Korbut. Batalion otrzymał jako uzupełnienie posiadanej nielicznej broni strzeleckiej nową fabrycznie broń z Fabryki Broni w Radomiu oraz granaty z magazynów innych fabryk. Z rozbitego transportu uzyskano nowe 4 ckm z amunicją. Natomiast umundurowanie było niekompletne lub starych wzorów, które przywieziono ze sobą lub pozyskano z magazynów 72 pp w Radomiu. Brakowało kuchni polowych, taborów, środków łączności[33]. Pozostała część żołnierzy OZ 16 DP dla której nie wystarczyło broni i mundurów w liczbie ok. 1 000 pod dowództwem kpt. Zygmunta Sterza i por. Bolesława Firyna, nocą 6/7 września lub 8 września pomaszerowała pieszo do Kowla. W okresie organizacji pułku ppłk Knopp z własnej inicjatywy nawiązał kontakt z Główną Składnicą Uzbrojenia nr 2 w Stawach k/Dęblina i uzyskał dla pułku 24 ckm i 6 armat ppanc. oraz spory zapas amunicji[34]. W dniu 5 września I (64 pp) batalion piechoty, improwizowanego pułku piechoty OZ 16 DP ppłk Knoppa został przewieziony transportem kolejowym do Skarżyska Kamiennego i zajął obronę w rejonie od Kajetanowa do Klonowa, po lewej stronie szosy Kielce-Skarżysko. Na miejscu budował zawały leśne i inne przeszkody terenowe. Od 6 września batalion toczył walki z podjazdami pancernymi wroga, a następnie z oddziałami niemieckiej 2 Dywizji Lekkiej. Ok. godz. 17 batalion wykonał kontratak na piechotę zmotoryzowaną 2 D Lek., która przełamała obronę kompanii pionierów w rejonie wsi Brzezinki-Barcze. Ponawiane kontrataki załamały się w ogniu niemieckiej broni maszynowej na skraju lasu. W czasie tych walk z batalionu zdezerterowali wszyscy żołnierze narodowości niemieckiej. Po ustaniu walk pododdziały batalionu zbierały się do świtu 7 września w lesie, za swoimi wcześniejszymi liniami obrony. Od batalionu odłączyła się ok. 100 osobowa grupa pod dowództwem sierż. pchor. M. Lutomierskiego wycofała się samotnie w kierunku Wisły i przez Puławy do Lublina[35]. 7 września batalion mjr. Karaffa-Korbuta wykonał marsz w kierunku Suchedniowa został skierowany do odwodu Podgrupy "Radom" ppłk dypl. B. Kowalczewskiego zajmując las w pobliżu miejscowości Ostojów. Pozostające w I linii obrony oddziały polskie załamały ok. godz. 15 natarcie 2 D Lek., na rozkaz ppłk Kowalczewskiego batalion 64 pp wykonał kontratak odrzucając na pozycje wyjściowe oddziały niemieckie. Ponowne niemieckie natarcie o godz. 16. 30 zostało zatrzymane, a kompania z batalionu 64 pp wykonała kolejny kontratak ze wsparciem artyleryjskim baterii 2/12 pal i 7/55 pal, zaskakując i odrzucając ponownie natarcie niemieckie. Na rozkaz gen. bryg. G. Paszkiewicza podgrupa ppłk Kowalczewskiego wraz z batalionem mjr. Karaffa-Korbuta wycofała się za rzekę Kamienną w rejon miejscowości Parszów, pozostawiając jako osłonę odwrotu elementy kompanii ckm [36]. Nocą 7/8 września resztki pułku ppłk Knoppa wykonały marsz nocny z Parszowa do lasów w rejonie Ostrożanki w trakcie tego marszu dywersanci zastrzelili jednego oficera i ciężko ranili dowódcę batalionu mjr. Karaffa-Korbuta, który wkrótce zmarł. 8 września z resztek pułku OZ 16 DP utworzono batalion zbiorczy. Batalion zbiorczy ppłk. Knoppa stoczył potyczki z jednostkami 2 DLek. w rejonie leśnictwa Jasieniec. Nocą 8/9 września batalion podjął marsz w kierunku Iłży. W rejonie wsi Stare Maziarze poruszający się na czele kolumny 12 DP batalion związał się walką z zagradzającymi drogę oddziałami niemieckimi, w trakcie walk nocnych do świtu strzelcy z Pomorza wystrzelali całą amunicję. O świcie 9 września batalion rozproszył się i przestał istnieć jako zwarta jednostka[37].

Obsada batalionu bojowego I (64 pp) w składzie improwizowanego pułku OZ 16 DP [38]

  • dowódca batalionu - mjr Ludwik Karaffa-Korbut
  • adiutant batalionu - ppor. rez. Konrad Jarzyński
  • dowódca 1 kompanii strzeleckiej - ppor. Alfons Lamkowski
  • dowódca 2 kompanii strzeleckiej - ppor. rez. Murszewski
  • dowódca 3 kompanii strzeleckiej - por. Antoni Milewski
  • dowódca kompanii ckm - por. Antoni Czaja
  • dowódca kompanii pionierów - por. rez. Mieczysław Dubieszko
  • dowódca plutonu ppanc. -st. sierż. Grabowski

Za kampanię został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari nr 13278[39][40].

Strzelcy murmańscy[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: oficerowie 64 Pomorskiego Pułku Strzelców Murmańskich.
Dowódcy pułku[41]
Stopień imię i nazwisko Okres pełnienia służby Kolejne stanowisko
kpt. Ludwik Bociański 21 VII 1919 − 28 X 1921
ppłk/płk Franciszek Kristinus od X 1921[42]
ppłk SG Bohdan Hulewicz 1926 −1928
płk Albin Skroczyński II 1928 − 1936
ppłk dypl. piech. dr Ignacy Izdebski 1936 − 1937
ppłk dypl. piech. Bolesław Ciechanowski 1938 − 1 IX 1939 ranny
mjr piech. Aleksander Rewerowski 1 − 22 IX 1939 niemiecka niewola
Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 I zastępca dowódcy)
ppłk piech. Tomasz Mazurkiewicz 22 V 1925 − 29 XI 1927 dowódca 68 pp
ppłk piech. Karol Matzenauer 26 IV 1928 − 1930 komendant miasta Toruń
ppłk dypl. piech. Franciszek Tomsa-Zapolski IX 1931[43] − IX 1932[44] Sztab Główny
ppłk dypl. piech. dr Ignacy Izdebski IX 1932[44] − 1936 dowódca pułku
ppłk piech. Tadeusz Knopp IV 1938 − 1939
mjr piech. Ludwik Karaffa-Korbut (II zastępca) do 1939
Obsada personalna w 1939 roku
Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[45][a]
Stanowisko Stopień, imię i nazwisko
dowódca pułku ppłk dypl. Bolesław Ciechanowski
I zastępca dowódcy ppłk Tadeusz Knopp
adiutant kpt. Adam Długosz kpt. Adam Długosz
starszy lekarz mjr dr Franciszek Gródecki
młodszy lekarz ppor. lek. Józef Ruszkowski
II z-ca dowódcy (kwatermistrz) mjr Ludwik Karaffa-Korbut
oficer mobilizacyjny kpt. adm. (piech.) Kazimierz Jan Bazielich
z-ca oficera mobilizacyjnego kpt. adm. (piech.) Zygmunt Teodor Kazimierz Sterz
oficer administracyjno-materiałowy kpt. adm. (piech.) Zygmunt Stanisław Grząślewicz
oficer gospodarczy por. int. Rudolf Wacław Marian Hołdun
oficer żywnościowy vacat
oficer taborowy kpt. tab. Eustachiusz Rokicki
kapelmistrz kpt. adm. (kapelm.) Stanisław Szpulecki
dowódca plutonu łączności por. Aleksander Rafał Ruczka
dowódca plutonu pionierów por. Stanisław Moder
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. Franciszek Orłowicz
dowódca plutonu ppanc. por. Jan Nowakowski
dowódca oddziału zwiadu ppor. Bronisław Jan Murszewski
I batalion
dowódca batalionu mjr Aleksander Marian Rewerowski
dowódca 1 kompanii kpt. Józef Bolesław Buczyński
dowódca plutonu ppor. Józef Kieraszewicz
dowódca 2 kompanii por. Karol Kobyłko
dowódca plutonu ppor. Eugeniusz Antoni Podgórski
dowódca plutonu ppor. Alfons Lamkowski
dowódca 3 kompanii por. Edward Krawczyk
dowódca plutonu por. Antoni Milewski
dowódca plutonu ppor. Mieczysław Marian Żebracki
dowódca plutonu ppor. Wacław Laube
dowódca 1 kompanii km mjr Jan Zagłoba-Smoleński
dowódca plutonu por. Maksymilian Jarzemski
dowódca plutonu por. Włodzimierz Jaszczuk
dowódca plutonu ppor. Edward Kosmala
II batalion
dowódca batalionu mjr Wincenty Zarembski
dowódca 4 kompanii kpt. Mieczysław Lucjan Niemierko
dowódca plutonu por. Stanisław Franciszek Kopiec
dowódca plutonu ppor. Stanisław Pawluczyk
dowódca 5 kompanii p.o. por. Franciszek Kopczyński
dowódca plutonu ppor. Zdzisław Feliks Hecold
dowódca 6 kompanii kpt. Mikołaj Babenko
dowódca plutonu por. Eligiusz Apolinary Kawczvński
dowódca plutonu ppor. Józef Karol Jakub Wawrzyniec Maria Kovář
dowódca 2 kompanii km kpt. Jan Maczuba
dowódca plutonu ppor. Zygmunt Kostrzewski
III batalion
dowódca batalionu mjr Stanisław Henryk Józef Kamiński
dowódca 7 kompanii vacat
dowódca plutonu ppor. Stefan Tymoteusz Załuska
dowódca 8 kompanii kpt. Czesław Konarzewski
dowódca plutonu por. Władysław Rutyna
dowódca 9 kompanii kpt. Piotr Przybylski
dowódca plutonu ppor. Czesław Pokusa
dowódca 3 kompanii km kpt. Stanisław VI Stankiewicz
dowódca plutonu por. Antoni Czaja
na kursie
na kursie kpt. Józef II Kossecki
na kursie por. Tadeusz Galler
64 obwód przysposobienia wojskowego „Grudziądz”
kmdt obwodowy PW kpt. adm. (piech.) Henryk Feliks Józef Praski
kmdt miejski PW Grudziądz kpt. piech. Robert Antoni Bałowski
kmdt powiatowy PW Grudziądz kpt. adm. (piech.) Kosmowski Władysław
Obsada personalna pułku we wrześniu 1939[47]
Dowództwo
dowódca pułku ppłk dypl. piech. Bolesław Ciechanowski 1 IX 1939 ranny
I adiutant kpt. Stanisław Stankiewicz
II adiutant kpt. Adam Długosz
oficer informacyjny kpt. Mieczysław Lucjan Niemirko
oficer łączności por. Aleksander Rafał Ruczko
kwatermistrz kpt. Franciszek Orłowicz
oficer płatnik– por. Hołdan
oficer żywnościowy chor. Adam Cichaczewski
naczelny lekarz mjr dr Franciszek Grodecki
I batalion
dowódca I batalionu mjr Aleksander Rewerowski (od 1 IX 1939 dowódca pułku)
adiutant batalionu ppor. Józef Kieraszkiewicz
dowódca 1 kompanii strzeleckiej kpt. Mikołaj Babenko (od 1 IX 1939 dowódca I baonu)
dowódca 2 kompanii strzeleckiej por. Karol Kobyłko
dowódca 3 kompanii strzeleckiej por. Edward Krawczyk
dowódca 1 kompanii ckm por. Włodzimierz Jaszczuk
II batalion
dowódca II batalionu mjr Tadeusz Dąbrowski
adiutant batalionu ppor. Witold Bielicki
dowódca 4 kompanii strzeleckiej ppor. rez. Paweł Marcin Wróblewski
dowódca 5 kompanii strzeleckiej por. Eligiusz Apolinary Kawczyński
dowódca 6 kompanii strzeleckiej por. Władysław Rutyna
dowódca 2 kompanii ckm ppor. Tomasz Goryński
III batalion
dowódca III batalionu mjr Stanisław Henryk Józef Kamiński
dowódca 7 kompanii strzeleckiej kpt. Józef Kremky
dowódca 8 kompanii strzeleckiej kpt. Tadeusz Miedzianowski
dowódca 9 kompanii strzeleckiej por. Aleksander Semrau
dowódca 3 kompanii ckm por. Stefan Jaszewski
Pododdziały specjalne
dowódca kompanii przeciwpancernej por. Jan Nowakowski
dowódca plutonu artylerii piechoty kpt. Czesław Konarzewski
dowódca plutonu łączności NN
dowódca kompanii zwiadu por. Stanisław Franciszek Kopeć
dowódca plutonu pionierów por. Stanisław Mader
dowódca plutonu przeciwgazowego por. Alojzy Kuta

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918–1920[48]

Order Virtuti Militari
chor. Alfons Adrjan
sierż. Marian Bardoński
ppor. Paweł Błaszkowski
kpt. Ludwik Bociański
sierż. Jan Brocki
pchor. Wincenty Bryzgalski
ppor. Alojzy Bunk
kpt. Bronisław Duch
plut. san. Leon Gracz
por. Roman Hawranke
sierż. Władysław Kosmowski
sierż. sztab. Franciszek Krakowski
st. szer. Tadeusz Kresimon
sierż. Stanisław Kurowski
sierż. Józef Kwapisz
chor. Izydor Kwella
ppor. Józef Lech
sierż. Adam Lubecki
sierż. Michał Łuczak
sierż. Józef Łyskowski
sierż. Leon Magnuszewski
chor. Franciszek Malcherczyk
sierż. Bolesław Marchlewicz
ppor. Kazimierz Neumann
pchor. Artur Ostapowicz
ppor. Bernard Prabucki
sierż. Eugeniusz Smardzewski
sierż. Anastazy Stepka
sierż. Franciszek Świtała
kpr. Józef Szramka
por. Rudolf Szturc
ppor. Ludwik Urbański
st. szer. Szczepan Urbański
sierż. Franciszek Ziółkowski

Symbole pułku[edytuj | edytuj kod]

Miniatura sztandaru 64 Pomorskiego Pułku Piechoty Strzelców Murmańskich w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie
Odznaka 64 pułku piechoty noszona na ramieniu
Sztandar

W niedzielę 22 września 1929 roku, w Grudziądzu, w ramach obchodów X-lecia 16 Pomorskiej DP, gen. dyw. Mieczysław Norwid-Neugebauer wręczył dowódcy pułku chorągiew ufundowaną przez społeczeństwo miasta Grudziądza oraz powiatów: grudziądzkiego i świeckiego[28]. Chorągiew wykonana została zgodnie z wzorem określonym w Ustawie z dnia 1 sierpnia 1919 roku o godle i barwach Rzeczypospolitej Polskiej[49], a 5 listopada 1929 roku Prezydent RP Ignacy Mościcki zatwierdził wzór lewej strony płachty chorągwi 64 pp[50]. Od 28 stycznia 1938 roku chorągiew pułkowa zaczęła być oficjalnie nazywana sztandarem[51].

 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.
Odznaka pamiątkowa

Zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 15, poz. 177 z 6 czerwca 1928 roku. Odznaka ma kształt krzyża maltańskiego, którego ramiona pokryte są białą emalią. W centrum nałożony jest czerwony orzeł malborski. Znad prawego skrzydła wznosi się ramię dzierżące miecz – herb dawnego województwa malborskiego. Między ramionami krzyża cztery promienie zakończone kulkami. Oficerska – dwuczęściowa, wykonana w srebrze, złocona i emaliowana. Wymiary: 36x36 mm. Wykonanie: Wiktor Gontarczyk – Warszawa[21].

Tradycje[edytuj | edytuj kod]

Tradycje pułku kultywowała po wojnie 16 Pomorsko-Warmińska Brygada Zmechanizowana im. Hetmana Wielkiego Koronnego Stanisława Koniecpolskiego, rozwiązana z końcem 2008 r.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[46].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Krzyś 1993 ↓, s. 3.
  2. Rogaczewski 1929 ↓, s. 5.
  3. Błaszkowski 1929 ↓, s. 14.
  4. 64pp, piechur.fm.interia.pl [dostęp 2017-11-21] [zarchiwizowane z adresu 2005-02-09].
  5. Rogaczewski 1929 ↓, s. 14.
  6. Błaszkowski 1929 ↓, s. 22.
  7. a b Krzyś 1993 ↓, s. 6.
  8. Rogaczewski 1929 ↓, s. 15.
  9. Błaszkowski 1929 ↓, s. 29.
  10. Rogaczewski 1929 ↓, s. 20.
  11. a b c Krzyś 1993 ↓, s. 8.
  12. Rogaczewski 1929 ↓, s. 23.
  13. Błaszkowski 1929 ↓, s. 49-50.
  14. Krzyś 1993 ↓, s. 8-9.
  15. Rogaczewski 1929 ↓, s. 27.
  16. Błaszkowski 1929 ↓, s. 57.
  17. Krzyś 1993 ↓, s. 9.
  18. a b c Krzyś 1993 ↓, s. 10.
  19. Rogaczewski 1929 ↓, s. 34.
  20. Rogaczewski 1929 ↓, s. 38-39.
  21. a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 108.
  22. Almanach Oficerski 1923/24 ↓, s. 52.
  23. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.
  24. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 9 z 1 lipca 1938 roku, poz. 91.
  25. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  26. Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 118.
  27. Krzyś 1993 ↓, s. 20-21.
  28. a b Satora 1990 ↓, s. 125.
  29. Krzyś 1993 ↓, s. 22-24.
  30. Krzyś 1993 ↓, s. 25-27.
  31. Krzyś 1993 ↓, s. 27-31.
  32. Krzyś 1993 ↓, s. 32-34.
  33. Zarzycki 2001 ↓, s. 26-27.
  34. Zarzycki 2001 ↓, s. 94-97.
  35. Zarzycki 2001 ↓, s. 186-191.
  36. Zarzycki 2001 ↓, s. 243-246.
  37. Zarzycki 2001 ↓, s. 305-307.
  38. Zarzycki 2001 ↓, s. 372-373.
  39. Zarządzenie gen. W Andersa z 11 listopada 1966 r. Instytut Polski i Muzeum im. gen Sikorskiego w Londynie, sygn. A XII 77.
  40. Łukomski G., Polak B., Suchcitz A., Kawalerowie Virtuti Militari 1792 - 1945, Koszalin 1997, s. 375.
  41. Prugar-Ketling (red.) 1992 ↓, metryka.
  42. Tu podano objęcie dowództwa w sierpniu 1921. 16. Dywizja jej powstanie organizacja i udział w walkach. W 10-cio letnią rocznicę istnienia 1919-1929. Grudziądz: Zakłady Graficzne Wiktora Kulerskiego, 1929, s. 99.
  43. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 7 z 23 października 1931 roku, s. 328.
  44. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 13 z 9 grudnia 1932 roku, s. 413.
  45. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 623-624 i 679.
  46. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  47. Janicki i Leszczyński 2017 ↓, s. 32.
  48. Rogaczewski 1929 ↓, s. 39.
  49. Ustawa z dnia 1 sierpnia 1919 r. o godłach i barwach Rzeczypospolitej Polskiej Dz.U. z 1919 r. nr 69, poz. 416
  50. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 40 z 12 grudnia 1929 roku, poz. 406.
  51. Dekret Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1937 r. o znakach wojska i marynarki wojennej w: Dz.U. z 1938 r. nr 5, poz. 32.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]