Adolf Pieńkowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Adolf Pieńkowki
herbu Suchekomnaty
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 29 grudnia 1835
Guzówka, powiat krasnostawski
Data i miejsce śmierci 30 maja 1867
Paryż
Miejsce spoczynku Cmentarz Montmartre
Zawód, zajęcie nauczyciel gimnazjalny
chemii, fizyki i technologii
Narodowość polska
Tytuł naukowy kandydat nauk matematycznych
Alma Mater Uniwersytet Moskiewski,
Uniwersytet Petersburski
Pracodawca gimnazjum realne w Warszawie
gimnazjum w Pińczowie
Rodzice Jan i Franciszka
de domo Śliwicka

Adolf Tomasz Pieńkowski herbu Suchekomnaty (ur. 29 grudnia 1835[a] w Guzówce, pow. krasnostawski, zm. 30 maja[b] 1867 w Paryżu) – polski nauczyciel gimnazjalny, w czasie powstania styczniowego komisarz rządowy na województwo krakowskie[1], naczelnik cywilny powiatu stopnickiego, a następnie członek Rządu Narodowego; po powstaniu – na emigracji we Francji.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Był synem Jana Chrzciciela Konstantego Pieńkowskiego i Franciszki de domo Śliwickiej. Ojciec był oficjalistą w Ordynacji Zamojskiej, a później komisarzem policji w Warszawie. Adolf uczęszczał do warszawskiego gimnazjum realnego, a następnie studiował na Uniwersytecie Moskiewskim i Petersburskim, gdzie utrzymywał kontakty ze studenckimi kołami „czerwonych”. Uzyskał w roku 1859 stopień naukowy kandydata nauk matematycznych[2]. Po powrocie do Warszawy otrzymał stanowisko nauczyciela chemii w macierzystym gimnazjum warszawskim, a później – po półrocznym pobycie we Francji, w celu poznania różnych francuskich zakładów naukowych (1862)[2] – nauczyciela chemii, fizyki i technologii w Pińczowie[3][2].

Powstanie styczniowe[edytuj | edytuj kod]

W roku 1961 Adolf Pieńkowski nie był zwolennikiem intensyfikowania manifestacji patriotycznych – akceptował program stopniowych kroków w kierunku niepodległości, sformułowany przez Edwarda Jürgensa[2][4]. Zwolennicy powstania nazywali grupę Jürgensa „millenerami”, którzy oddalają o tysiąclecie (łac. mille annum – tysiąc lat) chwilę odzyskania niepodległości Polski[2].

Po wybuchu powstania czynnie włączył się do działań oddziału Mariana Langiewicza. W lutym 1863 roku, w czasie oddziału przemarszu przez powiat stopnicki, zajmował się jego zaopatrzeniem. Do powstania dołączyło też ponad 20 uczniów Adolfa Pieńkowskiego ze szkoły w Pińczowie, m.in. Szymon Włoszek, Bolesław Kołtoński i Władysław Bonikowski, uczestnicy bitwy pod Małogoszczem, których mogiły znajdują się na Cmentarzu Starym w Kielcach[5].

W marcu 1863 roku Adolf Pieńkowski został szefem biura swojego przyjaciela, Władysława Gołemberskiego, naczelnika cywilnego województwa krakowskiego (okresowo pełnił funkcję jego zastępcy). Formował powstańcze oddziały w kieleckim, w tym oddział Zygmunta Chmieleńskiego[2]. W połowie lipca tego roku został wysłannikiem Rządu Narodowego (RN), skierowanym na rozmowy z Leonem Królikowskim o jego projektach utworzenia polskiej marynarki wojennej[2], a w sierpniu – otrzymał zadanie utworzenia warszawskiego wydziału policji RN (scentralizowania różnych powstańczych agend policyjnych) i ochrony Rządu Karola Majewskiego przed zamachami ze strony „czerwonych”. Po powołaniu „wrześniowego” RN (z przewagą stronnictwa czerwonych) wydział zlikwidowano, a Pieńkowski został zdymisjonowany i wyjechał do Pińczowa (był zagrożony aresztowaniem i wyrokiem śmierci). Do Warszawy wrócił w połowie listopada, na wezwanie Romualda Traugutta, który powierzył mu wznowienie działania wydziału policji w swoim rządzie. We współpracy z Trauguttem wydawał we wrześniu „Rozporządzenia Wydziału Policji”, a w od 10 grudnia – „Rozporządzenia i Wiadomości Policji Narodowej”. Na początku lutego 1864 roku, gdy pojawiło się realne zagrożenie dekonspiracją, zbiegł do Paryża.

Okres paryski (1864–1867)[edytuj | edytuj kod]

Zachowane dane, dotyczące funkcji pełnionych we Francji, nie są jednoznaczne. Istnieją informacje, że był m.in. naczelnikiem policji przy Adamie Sapieże i komisarzem rządowym przy Izbie Obrachunkowej – z tego stanowiska we wrześniu został zwolniony, prawdopodobnie na wniosek Jana Kurzyny[2] (działacz patriotyczny związany z Ludwikiem Mierosławskim, opozycja wobec RN Romualda Traugutta[6]).

Swój udział w powstaniu opisał w języku francuskim, prawdopodobnie na życzenie francuskiej policji (fr.Notes sur l'insurrection de 1863; 18 września 1864; wersja pol. Spiskowcy i partyzanci 1863 roku, tłum. Stefan Kieniewicz, wyd. 1967). Istnieją dowody, że również później udzielał policji informacji o działalności polskiej emigracji, jednak prawdopodobnie nikomu nie zaszkodził. Zygmunt Miłkowski twierdził, że mógł się tego podjąć z niedostatku[2].

W okresie trzech lat pobytu na emigracji (luty 1864 – maj 1867) początkowo pracował jako chemik w Gandawie[2][3] (podobno opracowywał nowy sposób przechowywania mięsa[2]), a następnie przebywał w Paryżu[2][3]. Był współzałożycielem Towarzystwa Literacko-Naukowego (TLN) i członkiem Zjednoczenia Emigracji Polskiej. Publikował artykuły o „naukach przyrodzonych” w czasopiśmie TLN „Pismo Zbiorowe”. Prowadził odczyty dla młodzieży emigracyjnej na temat z dziedziny chemii oraz lekcje w Szkole Wieczornej Stowarzyszenia Kapłanów Polskich[2]).

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Źródło: PSB (według Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN urodził się w roku 1837).
  2. Źródło: PSB (według Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN zmarł 30 czerwca 1867).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Organizacja władz powstańczych w roku 1863 [Spis obejmuje Komitet Centralny oraz naczelników wojennych i cywilnych powiatów z województw: mazowieckiego, podlaskiego, lubelskiego, sandomierskiego, krakowskiego, kaliskiego, płockiego, augustowskiego, wileńskiego, kowieńskiego, grodzieńskiego, mińskiego, mohylewskiego, witebskiego, kijowskiego, wołyńskiego, podolskiego oraz z Galicji, Wielkopolski i Prus Zachodnich. AGAD, nr zespołu 245, s. 6.
  2. a b c d e f g h i j k l m Stefan Kieniewicz: Pieńkowski Adolf (1835–1867). W: Polski Słownik Biograficzny. T. XXVI: Piątkiewicz Bronisław – Pniewski Władysław. Wrocław Warszawa Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wyd. PAN, 1981, s. 119–120.
  3. a b c Pieńkowski Adolf. W: Wielka Encyklopedia Powszechna. T. 8. Warszawa: PWN, 1966, s. 635.
  4. Adolf Pieńkowski (pol.). W: Powstanie styczniowe – lista uczestników (źródła: Massalski A., Nauczyciele szkół średnich rządowych męskich w Kr.Pol. 1833–1862, RYTM, Warszawa 2007; Kraszewski J.I.: Rachunki, Rok 1867) [on-line]. www.genealogia.okiem.pl. [dostęp 2013-01-01].
  5. Jerzy Kowalczyk: Pińczów. Gimnazjum nr 1 im. Powstańców Styczniowych (pol.). W: Strona internetowa Muzeum Historii Kielc [on-line]. www.powstanie1863.muzeumhistoriikielc.pl. [dostęp 2013-01-01].
  6. Kurzyna, Kurzyna-Pelszewski, Jan (pol.). W: Encyklopedia.PWN [on-line]. encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2013-01-02].