To jest dobry artykuł

Aleja 1 Maja w Łodzi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
POL Łódź flag.svg Łódź
aleja
1 Maja
Stare Polesie
Długość: ~0,2 km (strefa turystyczno-historyczna)
Al. 1 Maja 6 – część dawnej rezydencji Karola Poznańskiego (wrzesień 2011)
Al. 1 Maja 6 – część dawnej rezydencji Karola Poznańskiego (wrzesień 2011)
Przebieg
Ikona ulica początek T.svg 0 m ul. Wólczańska
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 180 m ul. Gdańska
↓al. 1 Maja (15–123, 8–114)
Położenie na mapie Łodzi
Mapa lokalizacyjna Łodzi
aleja 1 Maja
aleja 1 Maja
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
aleja 1 Maja
aleja 1 Maja
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
aleja 1 Maja
aleja 1 Maja
Ziemia51°46′24,1″N 19°27′03,2″E/51,773364 19,450876
POL Łódź flag.svg Łódź
aleja
1 Maja
Stare Polesie
Długość: ~1,6 km (poza strefą turystyczno-historyczną)
Aleja z widokiem na kamienicę Antona i Ewy Rybaków (wrzesień 2011)
Aleja z widokiem na kamienicę
Antona i Ewy Rybaków (wrzesień 2011)
Przebieg
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 180 m ↑al. 1 Maja (1–11, 2–6)
ul. Gdańska
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 393 m ul. Stefana Żeromskiego
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 517 m ul. Lipowa
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 638 m ul. kpt. Stefana Pogonowskiego
Ikona ulica z lewej.svg 777 m ul. 28 Pułku Strzelców Kaniowskich
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła 934 m ul. gen. Lucjana Żeligowskiego
Ikona ulica skrzyżowanie.svg 1414 m ul. Zielona
Ikona ulica koniec T.svg 1809 m al. Włókniarzy

Aleja 1 Maja (d. Pasaż Szulca) – ulica na Polesiu w Łodzi w obszarze SIM Stare Polesie, o długości około 1,8 km, łącząca ul. Wólczańską z al. Włókniarzy. Początkowy odcinek alei – między ul. Wólczańską a ul. Gdańską – należy do turystyczno-historycznej strefy miasta.

Na większej części swojej długości (od ul. Wólczańskiej do ul. Zielonej) aleja jest od 30 lipca 1974 roku jednokierunkowa[a][1], a ruch odbywa się z zachodu na wschód, w kierunku centrum. Odcinek od ul. Zielonej do al. Włókniarzy jest dwukierunkowy. Aleja ma status drogi powiatowej (nr 1182E) klasy D[2][3].

Początkowa część alei (numery 1–39 nieparzyste i 2–36 parzyste) należy do rzymskokatolickiej parafii Świętego Józefa Oblubieńca Najświętszej Maryi Panny, zaś pozostała (od 1 października 1989 roku) – do rzymskokatolickiej parafii św. Mateusza Ewangelisty[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początkowo ulica była drogą polną między miejskimi gruntami ornymi. Jej przebieg wyznaczono w większości w latach 60.–70. XIX wieku[b], kiedy wytyczano nową część miasta – tzw. dzielnicę Wiązową. Brała wówczas początek od ówczesnej ulicy Długiej (ob. ul. Gdańska) i prowadziła w kierunku zbliżonym do południowo-zachodniego do granicy miasta w pobliżu dzisiejszej al. Włókniarzy. Dopiero w czerwcu 1891 roku przedłużono ją do wytyczonego rok wcześniej odcinka ulicy Wólczańskiej[c][6][7] i odtąd bierze ona tam swój początek, mierząc około 1,8 km długości[8]. Prawdopodobnie około 1893 roku nazwano ją Pasażem (Aleją) Szulca, od nazwiska właścicieli działek przy tej ulicy – Pawła i Ottona Szulców (Schulzów)[9][10]. Na mapie Władysława Starzyńskiego sporządzonej w latach 1894–1896 jest już widoczna jako Pasaż Szulca (Пассажъ Шульца)[11].

Ogród spadkobierców Ottona Juliusza Schulza, obejmujący pierwotnie teren dzisiejszych posesji pod numerami 2–6, przeszedł w lipcu 1891 roku na własność braci Hermana i Ryszarda Gehligów, właścicieli browaru parowego „Bracia Gehlig” przy ul. Ogrodowej 7/13[12].

We wrześniu 1895 roku w pasażu zostało założone uliczne oświetlenie elektryczne. Wtedy też rozpoczęła się sprzedaż pustych placów przy pasażu z przeznaczeniem pod budowę fabryk i kamienic[13].

Aleja została wybrukowana prawdopodobnie w 1905 roku – wówczas władze miasta przeznaczyły na ten cel 14 000 rubli[10]. W niewielkiej monografii-przewodniku po Łodzi z 1909 roku pasaż został już wymieniony wśród ulic pryncypalnych, choć autor mylnie twierdził, że biegła nim trasa tramwajowa[14].

Podczas niemieckiej okupacji miasta w latach 1915–1918 nosiła nazwę Schulz Zeile. W 1919 roku nazwę zmieniono na aleję 1 Maja[10]. W okresie międzywojennym w kamienicy pod numerem 20 mieścił się żydowski Łódzki Dom Sierot, którego prezesem zarządu był najprawdopodobniej Chaim Rumkowski[15]. W alei miało też swe siedziby kilka szkół: pod numerem 11 – prywatna, koedukacyjna i freblowska szkoła Idy Janowskiej, pod numerem 12 – cheder Nusena Sendowskiego, pod numerem 20 – prywatna szkoła żydowska „Orchot-No-am II”, pod numerem 25 – polska, żeńska Miejska Szkoła Elementarna nr 23, kierowana przez Marię Kędzierską, pod numerem 37 – prywatna szkoła żydowska „Jesodej Hatora” nr 4, pod numerem 50 – polska, koedukacyjna Miejska Szkoła Elementarna nr 2, kierowana przez Ludwika Gidyńskiego, pod numerem 52 – elementarna, męska Szkoła Polska nr 6 dla dzieci świętujących sabat, kierowana przez Szymzę Sznappera, pod numerem 87 – publiczna Szkoła Powszechna nr 11 i publiczna Szkoła Powszechna nr 15[16][17]. W kamienicy pod numerem 22 funkcjonowała przychodnia Towarzystwa „Kropla Mleka”, założonego w 1904 roku jako pierwsza w Polsce sekcja oddziału Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego[18].

Danuta Mniewska-Dejmek, która w dzieciństwie (w latach 1927–1939) mieszkała z rodzicami i siostrą przy al. 1 Maja 71 w kamienicy w sąsiedztwie koszar 28 Pułku Strzelców Kaniowskich (należącej do Żyda Moszka Zdanowskiego), w wywiadzie udzielonym w marcu i kwietniu 2006 roku wspominała aleję jako bardzo piękną ulicę – z rzędami wspaniałych kasztanowców[19][20]. Zapamiętała także to, że w pobliżu mieszkało wielu oficerów. I wielu Niemców[20]. Do 1937 roku aleja została skanalizowana na całej długości[10]. Podczas II wojny światowej okupant nadał jej w 1940 roku nazwę Scharnhorststraße[10][21], ku czci pruskiego generała Gerharda von Scharnhorsta.

Po zakończeniu wojny powrócono do przedwojennej nazwy, wygodnej dla władz komunistycznych, choć w istocie wprowadziły ją przedwojenne władze miasta związane z PPS, upamiętniając obchodzone 1 maja międzynarodowe święto klasy robotniczej[9][10].

17 grudnia 1967 roku aleją 1 Maja przejechały pierwsze autobusy komunikacji miejskiej nowo uruchomionej linii „74”, która połączyła wówczas pl. Norberta Barlickiego z Teofilowem[22]. W późniejszych latach aleją skierowano kolejne linie – łącznie w latach 1967–2017 aleją 1 Maja przebiegały trasy 16 linii autobusowych, w tym 15 obsługiwanych przez MPK – Łódź (zobacz »).

W zakresie bezpieczeństwa ruchu drogowego w latach 2011–13 aleja znalazła się na 86. miejscu wśród 362 łódzkich ulic, na których doszło do wypadków (hierarchia malejąca – od ulic z największą liczbą zdarzeń). W tym okresie wydarzyło się na niej 14 wypadków, w których 18 osób zostało rannych, w tym 6 ciężko[23].

W ramach łódzkiego budżetu obywatelskiego na rok 2015 do zadań ogólnomiejskich został zgłoszony projekt pod nazwą „Przywróćmy świetność Pasażu Szulca – przebudowa alei 1 Maja na odcinku pomiędzy ulicami Wólczańską i Gdańską”, którego założenia wzbudziły wśród mieszkańców skrajne emocje – od zachwytu do stanowczego sprzeciwu. Projekt zdobył 2138 głosów, co nie okazało się wystarczające, by został zakwalifikowany do realizacji[24][25]. W 2016 roku, w ramach programu „Zielone Polesie”, władze miasta zaplanowały przekształcenie części alei (odcinka między ulicami Wólczańską a Stefana Żeromskiego) w ulicę-ogród[26][27]. 10 sierpnia 2017 roku rozpoczęto prace nad przebudową początkowego odcinka alei (między ulicami Wólczańską a Gdańską)[28], które ukończono w ostatniej dekadzie maja 2018 roku[29].

Sławni mieszkańcy[edytuj | edytuj kod]

Kalendarium zmian nazwy ulicy[edytuj | edytuj kod]

Al. 1 Maja 6 – część dawnej rezydencji Karola Poznańskiego (wrzesień 2011)
okres
obowiązywania[10]
nazwa[10]
ok. 1893–1915 Pasaż (vel Aleja) Szulca / Пассажъ Шульца
1915–1918 Schulz Zeile
1918–1919 Pasaż Szulca
1919–1940 aleja 1 Maja (Aleja 1-Go Maja[d])
1940–1945 Scharnhorststraße[21]
od 1945 aleja 1 Maja

Aleja 1 Maja w filmie[edytuj | edytuj kod]

Wejście do pałacu Karola Poznańskiego (ul. Gdańska 32) od strony al. 1 Maja (luty 2015)

Aleja 1 Maja kilkukrotnie stanowiła plener filmowy. Zrealizowano tu:

Obiekty[edytuj | edytuj kod]

Gmach Regionalnego Ośrodka Kultury, Edukacji i Dokumentacji Muzycznej Akademii Muzycznej (maj 2015)
Centrum biurowe Business House przed rozbudową od strony al. 1 Maja (kwiecień 2011)
  • nr 2 (oraz ul. Wólczańska 5) – dawny dom redutowo-weselny, od marca 1915 roku do wybuchu II wojny światowej siedziba Żydowskiego Domu Ludowego „Bet-Am”[39], od 1955 roku siedziba Teatru Lalek „Arlekin”,
  • nr 4 – Regionalny Ośrodek Kultury, Edukacji i Dokumentacji Muzycznej Akademii Muzycznej (w gmachu powstałym w latach 2013–2014 w wyniku gruntownej przebudowy i rozbudowy dawnej kamienicy czynszowej, oddanym do użytku 25 września 2014 roku)[40],
  • nr 5 – kamienica Samuela Filona Cohna – drugi dom Juliana Tuwima w latach 1896–1902 lub 1903 i miejsce narodzin jego siostry Ireny (22 sierpnia 1898 lub 1899 roku)[30][41]; rodzina Tuwimów zajmowała trzypokojowe mieszkanie nr 13 na III piętrze w prawej oficynie[31][32]; sam Tuwim wspomniał o Pasażu Szulca w 1934 roku na łamach tygodnika „Wiadomości Literackie[42],
  • nr 6 – część dawnej rezydencji Karola Poznańskiego,
  • róg ul. Gdańskiej – główne wejście do neorenesansowego pałacu Karola Poznańskiego z lat 1904–1908 (przy ul. Gdańskiej 32); w okresie powojennym siedziba Akademii Muzycznej,
  • nr 8 (oraz ul. Gdańska 33) – eklektyczna kamienica Antona i Ewy Rybaków z lat 1894–1902, wzniesiona według projektu Piotra Brukalskiego[43], wpisana do rejestru zabytków[44];
  • nr 24/26 – Dom Dziennego Pobytu Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej,
  • nr 31/33 (oraz ul. Lipowa 2) – dawna tkalnia wyrobów wełnianych Majera Maxa Schrötera z 1930 roku,
  • nr 55–59 – centrum biurowe Business House (w budowie, planowane ukończenie: IV kwartał 2016 roku)[45],
  • róg ul. gen. Lucjana Żeligowskiego – dawne koszary im. J. Piłsudskiego 28 Pułku Strzelców Kaniowskich, obecnie Muzeum Uniwersytetu Medycznego i Zakład Historii Nauk i Medycyny Wojskowej UM,
  • nr 89 – Publiczne Gimnazjum nr 26 im. Mikołaja Reja (od 1 września 1999 roku; wcześniej Szkoła Podstawowa nr 159 im. mjr. Henryka Sucharskiego),
  • nr 92/98 – dawne koszary wojskowe, obecnie Wojskowe Centrum Kształcenia Medycznego,
  • nr 119/121 – zabudowania poprzemysłowe d. Zakładów Przemysłu Wełnianego im. Wiosny Ludów, z widocznymi od strony ul. Zielonej pozostałościami najdłuższego, liczącego ponad 270 m, łódzkiego muralu (autorem projektu i wykonawcą był Zbigniew Łopata), który pierwotnie pokrywał wschodnią, północną i zachodnią ścianę głównej hali fabrycznej[46].

Według stanu na sierpień 2016 roku do gminnej ewidencji zabytków miasta Łodzi było wpisanych 21 kamienic przy al. 1 Maja (pod numerami: 1–11, 8, 15, 16–22, 19–25, 35–39, 43 i 77), m.in.:

  • kamienica Chai Kępińskiej pod numerem 1 (dwa budynki frontowe),
  • kamienica Samuela Filona Cohna pod numerem 5 (budynek frontowy z oficynami bocznymi),
  • kamienica rodziny Lauferów pod numerem 7 (budynek frontowy z oficynami bocznymi),
  • kamienica Antona i Ewy Rybaków pod numerem 8 (oraz ul. Gdańska 33) – w rejestrze zabytków (nr A/29),
  • kamienica Józefy Piotrkowskiej pod numerem 9 (budynek frontowy z oficynami bocznymi).

Ponadto w ewidencji znajdują się budynek mieszkalny pod numerem 28 oraz dawna tkalnia wyrobów wełnianych Majera Maxa Schrötera pod numerem 31/33 (oraz ul. Lipowa 2)[47].

Numeracja i kody pocztowe[edytuj | edytuj kod]

  • Numery parzyste: 2–114; w źródle niemieckim z okresu II wojny światowej, jako Scharnhorststraße: 2–124[48]
  • Numery nieparzyste: 1–123; w źródle niemieckim z okresu II wojny światowej, jako Scharnhorststraße: 1–127[48]
  • Kody pocztowe: 90-717 (1–17 nieparzyste); 90-718 (2–28 parzyste); 90-739 (19–39 nieparzyste); 90-740 (41–63 nieparzyste); 90-741 (30–44 parzyste); 90-755 (65–95 nieparzyste); 90-756 (46–88 parzyste); 90-766 (90–d.k. parzyste, 97–d.k. nieparzyste)[49]

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Stan obecny[edytuj | edytuj kod]

Aleją kursują autobusy komunikacji miejskiej MPK – Łódź na odcinku od ul. Zielonej do ul. Stefana Żeromskiego (trasy stałe według stanu na kwiecień 2019, nie uwzględniono ewentualnych tymczasowych zmian trasy i linii zastępczych)[50]:

  • linii dziennych
65A” – od 4 lutego 2018 – z osiedla Radogoszcz Wschód w kierunku Portu Lotniczego Łódź im. Władysława Reymonta (niektóre kursy w kierunku sortowni odpadów przy ul. Zamiejskiej)[51],
65B” – od 4 lutego 2018 – z osiedla Radogoszcz Wschód w kierunku Portu Lotniczego Łódź im. Władysława Reymonta (niektóre kursy w kierunku sortowni odpadów przy ul. Zamiejskiej)[51],
74A” – od 2 kwietnia 2017 – ze Złotna w kierunku pl. Niepodległości,
74B” – od 2 kwietnia 2017 – z osiedla Huta Jagodnica w kierunku pl. Niepodległości,
83” – od 28 października 1997 – z cmentarza przy ul. Szczecińskiej w kierunku ul. Wydawniczej[52],
99” – od 2 kwietnia 2017 – z osiedla Radogoszcz Zachód w kierunku osiedla Retkinia Zachód-Smulsko (skręca w ul. gen. Lucjana Żeligowskiego),

W alei znajdują się dwa przystanki: przed skrzyżowaniami z ul. gen. Lucjana Żeligowskiego i z ul. kpt. Stefana Pogonowskiego.

Ponadto przy skrzyżowaniu z ul. gen. Lucjana Żeligowskiego znajduje się stacja nr 97 Łódzkiego Roweru Publicznego[53], którego sieć uruchomiono 30 kwietnia 2016 roku[54].

W przeszłości[edytuj | edytuj kod]

W przeszłości aleją 1 Maja kursowały także autobusy:

  • linii dziennych zwykłych (na odcinku od ul. Zielonej do ul. Stefana Żeromskiego, do 29 lipca 1974 w obu kierunkach)
65” – od 2 listopada 1983 do 21 czerwca 1998 – z ul. Bazarowej w kierunku Nowych Sadów; od 22 czerwca 1998 do 23 maja 2000 – z pętli u zbiegu ulic Warszawskiej z Łagiewnicką w kierunku Nowych Sadów; od 24 maja 2000 do 30 kwietnia 2004 – z osiedla Radogoszcz Wschód w kierunku Nowych Sadów; od 1 maja 2004 do 1 kwietnia 2017 – z osiedla Radogoszcz Wschód w kierunku Portu Lotniczego Łódź im. Władysława Reymonta[55]; od 2 kwietnia 2017 do 3 lutego 2018 – z osiedla Radogoszcz Wschód w kierunku Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego nr 2 im. WAM – Centralnego Szpitala Weteranów[56],
65A” – od 1 maja 2004 roku (dzień uruchomienia) do likwidacji z dniem 1 lipca 2016 roku – z osiedla Radogoszcz Wschód w kierunku Nowych Sadów[57][58],
73” – od 30 lipca 1974 do 13 sierpnia 1979 – z pętli u zbiegu ulic Liściastej i Osadniczej w kierunku pl. Norberta Barlickiego; od 14 sierpnia 1979 do 1 kwietnia 2016 – z osiedla Radogoszcz Zachód w kierunku pl. Norberta Barlickiego (od 26 lipca 1999 skręcał w ul. gen. Lucjana Żeligowskiego)[59][60],
73 bis” – od 30 lipca 1974 do 2 sierpnia 1987 – z pętli u zbiegu ulic Szpinakowej i Teresy (ob. ul. św. Teresy od Dzieciątka Jezus) w kierunku pl. Norberta Barlickiego; od 3 sierpnia 1987 do likwidacji z dniem 1 marca 1993 – z osiedla Radogoszcz Wschód w kierunku pl. Norberta Barlickiego[60][61],
74” – od 17 grudnia 1967 (dzień uruchomienia) do 7 kwietnia 1968 – z Teofilowa w kierunku pl. Norberta Barlickiego; od 8 kwietnia 1968 do 21 lipca 1976 – z Teofilowa Przemysłowego w kierunku pl. Norberta Barlickiego; od 6 lipca 1992 do 22 czerwca 1997 – z Nowego Złotna w kierunku pl. Norberta Barlickiego; od 23 czerwca 1997 do 25 lipca 1999 – z osiedla Huta Jagodnica w kierunku pl. Norberta Barlickiego; od 26 lipca 1999 do 31 sierpnia 2013 – z osiedla Huta Jagodnica w kierunku ul. Wydawniczej; od 1 września 2013 do 1 kwietnia 2017 – z Aleksandrowa Łódzkiego w kierunku ul. Wydawniczej[22][62],
74A” – od 1 września 2013 (dzień uruchomienia) do 1 kwietnia 2017 – z Niesięcina w kierunku ul. Wydawniczej[63],
74B” – od 1 września 2013 (dzień uruchomienia) do 1 kwietnia 2017 – z osiedla Huta Jagodnica w kierunku ul. Wydawniczej[64],
74 bis” – od 8 lutego 1971 (dzień uruchomienia) do likwidacji z dniem 7 marca 1974 – z Teofilowa w kierunku pl. Norberta Barlickiego[65],
79” – od 1 stycznia 2001 do 1 kwietnia 2017 – z osiedla Radogoszcz Wschód w kierunku pl. Norberta Barlickiego (skręcał w ul. gen. Lucjana Żeligowskiego)[66],
83” – od 7 marca 1974 (dzień uruchomienia) do 21 lipca 1976 – z Teofilowa (w godz. szczytu z Teofilowa Przemysłowego) w kierunku pl. Norberta Barlickiego; od 31 lipca 1989 do 27 października 1997 – z Teofilowa Przemysłowego w kierunku ul. Wydawniczej[52],
89” – od 1 marca 1993 (dzień uruchomienia) do 4 lipca 2000 – z osiedla Radogoszcz Wschód w kierunku pl. Norberta Barlickiego (od 26 lipca 1999 autobusy skręcały w ul. gen. Lucjana Żeligowskiego)[67],
  • linii dziennych pospiesznych
D bis” – od 9 czerwca (dzień uruchomienia) do likwidacji z dniem 11 listopada 1970 roku – z placu Norberta Barlickiego w kierunku pętli u zbiegu ulic Jurija Gagarina (ob. ul. Ignacego Jana Paderewskiego) i Zaolziańskiej; była to pierwsza linia autobusowa, której trasa przebiegała aleją 1 Maja, choć nie było przy niej przystanku – autobus wyruszał z ul. Stefana Żeromskiego i zawracał do niej aleją 1 Maja (wówczas jeszcze o ruchu dwukierunkowym), ul. Lipową, ul. płk. dr. Stanisława Więckowskiego i ul. Zieloną[68][69],
J” – od 30 lipca 1974 do likwidacji z dniem 29 maja 1992 roku z dworca Łódź Żabieniec w kierunku Dąbrowy (na odcinku od ul. Zielonej do ul. Stefana Żeromskiego)[60][70],
  • linii nocnejN3” – od 15 grudnia 2005 (dzień uruchomienia) do 1 kwietnia 2017 – z cmentarza przy ul. Szczecińskiej w kierunku pętli przy ul. Stanisława Dubois (od 24 maja 2014 pętla nosiła nazwę TechnoParku)[71][72],
  • bezpłatnej liniiCentrum” nieistniejącego hipermarketuReal” w Centrum Handlowym „Pasaż Łódzki” przy al. Jana Pawła II 30 (na odcinku od ul. Zielonej do ul. Stefana Żeromskiego, z przystankiem przed skrzyżowaniem z ul. Stefana Pogonowskiego) – od 1 marca 2011 do likwidacji z dniem 1 stycznia 2015 roku[73][74].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Początkowo ruch jednokierunkowy wprowadzono na całej długości alei. Później na końcowym odcinku między ul. Zieloną a al. Włókniarzy przywrócono ruch dwukierunkowy.
  2. Ulicę Wólczańską przedłużono latem 1890 roku od ówczesnej ulicy Cegielnianej (ob. ul. płk. dr. Stanisława Więckowskiego) do ulicy Zawadzkiej (ob. ul. dr. Adama Próchnika).
  3. Do 1863 roku nie figurowała w spisie łódzkich ulic[5].
  4. Oficjalna pisownia nazwy w tym okresie.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. jc. Kolejny etap reorganizacji ruchu na łódzkich ulicach. „Dziennik Łódzki”. Rok XXX (nr 177 (7977)), s. 5, 1974-07-28–29. Łódź: Łódzkie Wydawnictwo Prasowe RSW „Prasa-Książka-Ruch”. ISSN 1898-3111. [dostęp 2017-03-29]. 
  2. Katarzyna Wróbel: Specyfikacja Istotnych Warunków Zamówienia [...] na: „Przebudowę układu drogowego Starego Polesia – Faza I – przebudowa ulic: 28 Pułku Strzelców Kaniowskich, Pogonowskiego, Lipowa, al. 1 Maja, Wólczańskiej, Kopernika, Gdańskiej, 6 Sierpnia, Więckowskiego – zaprojektuj i wybuduj”. T. III: Program funkcjonalno-użytkowy. (Załącznik nr 1 do SIWZ). Łódź: Zarząd Dróg i Transportu w Łodzi, 2016-06-08, s. 4. [dostęp 2016-06-08].
  3. Wykaz numerów dróg publicznych powiatowych na obszarze województwa łódzkiego (Załącznik nr 2 do uchwały nr 34/12 Zarządu Województwa Łódzkiego z dnia 16 stycznia 2012 r.). „Dziennik Urzędowy Województwa Łódzkiego”. 2012 (poz. 290), s. 5, poz. 83, 2012-01-27. Łódź: Zarząd Województwa Łódzkiego. [dostęp 2017-02-19]. 
  4. Spis ulic Łodzi A–O [wraz z przynależnością do parafii]. W: Strona archidiecezji łódzkiej. archidiecezja.lodz.pl > Parafie – Spis ulic Łodzi A–O [on-line]. Archidiecezja Łódzka, 2016-08-26. [dostęp 2017-02-04].
  5. L. G.: W kwestyi... 1887 ↓, s. 1.
  6. Wiadomości ogólne. Nowa ulica. „Dziennik Łódzki”. Rok VIII (nr 130), s. 2, 1891-06-16. Bolesław Knichowiecki (red.). Łódź: Stefan Kossuth. ISSN 1898-3111. [dostęp 2016-05-18]. 
  7. Z miasta i okolicy. Nowa ulica. „Dziennik Łódzki”. Rok VII (nr 187), s. 3, 1890-08-21. Bolesław Knichowiecki (red.). Łódź: Stefan Kossuth. ISSN 1898-3111. [dostęp 2016-05-16]. 
  8. Mapa Łodzi w Geoportalu Województwa Łódzkiego. Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego. Departament Geodezji i Kartografii. [dostęp 2017-03-09].
  9. a b Bieńkowska, Umińska-Tytoń ↓.
  10. a b c d e f g h Horodecki (red.) 2015 ↓.
  11. Władysław Starzyński: Mapa Starzyńskiego (1894–1896) (ros.). W: Strona Łódzkiego Internetowego Systemu Informacji o Terenie „InterSIT”. mapa.lodz.pl > Mapy tematyczne > Mapy historyczne [on-line]. Łódzki Ośrodek Geodezji, Urząd Miasta Łodzi, 2013. [dostęp 2017-02-03]. (Na stronie docelowej należy zaznaczyć w panelu bocznym „Warstwy” w części „Mapy historyczne”: Mapa Starzyńskiego (1894–1896); opcjonalnie można wyłączyć pozycję Struktura Miasta).
  12. Wiadomości ogólne. Ogród.... „Dziennik Łódzki”. Rok VIII (nr 167), s. 2, 1891-07-30. Bolesław Knichowiecki (red.). Łódź: Stefan Kossuth. ISSN 1898-3111. [dostęp 2016-05-19]. 
  13. Z miasta i Okolic. Pasaże w Łodzi. „Tydzień”. Rok XXIII (nr 39), s. 4, 1895-09-29. Mirosław Dobrzański (red.). Petroków (Piotrków Trybunalski): Mirosław Dobrzański. [dostęp 2016-10-01]. 
  14. Leonard de Verdmon-Jacques: Łódź (w dwóch odczytach). T. IV i V. Cz. II. Warszawa: Wydawnictwo Stanisława Graeve, 1909, s. 33, seria: Biblioteczka Krajoznawcza. [dostęp 2016-05-16].
  15. Legenda o królu Chaimie. Przedwojenne losy Mordechaja Chaima Rumkowskiego. W: Monika Polit: Mordechaj Chaim Rumkowski. Prawda i zmyślenie. Wyd. pierwsze. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2012, s. 26. ISBN 978-83-63444-17-4.
  16. Żumański (red.) 1937–1939a ↓, s. 38, 40 (PDF – 52, 54).
  17. Miejskie Szkoły Elementarne. „Informator m. Łodzi z kalendarzem na rok 1919”. Rok pierwszy, s. 153–155, 157, 159 (wersja cyfrowa – 149–151, 153, 155), 1919. Komisja Redakcyjna: A. Gaerne, M. Hertz, J. Klocman, A. Milker, J. Pełka, J. Woyciechowski. Łódź: Wydział Statystyczny Magistratu m. Łodzi. [dostęp 2017-04-17]. 
  18. Lata 1922 do 1926. W: Pamiętnik Towarzystwa „Kropla Mleka” w Łodzi. 1904 – 1926. Wyd. I. Łódź: 1927, s. 25 (PDF – 35). [dostęp 2018-11-15].
  19. Żumański (red.) 1937–1939b ↓, s. 297, 478 (PDF – 45, 227). Tam: Mniewski Beniamin, Zdanowski Moszek.
  20. a b c Maria Koral: Danuta Mniewska. My family history (ang.). W: Portal „Centropa”. centropa.org > Centropa Interviews [on-line]. centropa.org, 04 2006. [dostęp 2016-05-18].  Cytat: In Lodz we lived in a Polish neighborhood, because there were more Poles than Jews. Not in one of those ghettos there, like Baluty [a poor, predominantly working-class neighborhood inhabited before the war mainly by Jews], but near Hallera Square, on 1 Maja Street. People used to say ‘pasa Szulca’ before the [first world] war so I suppose it was ‘Pasaz Szulca’ [pasaz – here: street]. It wasn’t downtown – it was somewhere between downtown and the suburbs. We lived in apartment #71, in a three-story tenement house, quite a decent one. The landlord was a Jew named Zdanowski. The barracks of the 28th Kaniowski Rifle Regiment were right next door, so many officers lived in the area. And many Germans. It was a very beautiful street – lined up with wonderful chestnut trees.
  21. a b Straßenverzeichnis von Litzmannstadt 1941 ↓, s. 90, 134 (PDF – 92, 136).
  22. a b Włodzimierz Hyży, Waldemar Fortecki: Linia 74. W: Strona „BUSLODZ.PL4. Łódzkie autobusy i tramwaje”. buslodz.pl > Linie – Zwykłe > 74 [on-line]. BUSLODZ.PL – Łódzkie autobusy i tramwaje, 2005–2017. [dostęp 2017-03-29].
  23. Kazimierz Jamroz i in.: Wykaz ulic i skrzyżowań wraz z liczbą wypadków i ich ofiar. W: Kazimierz Jamroz, Marcin Budzyński, Andrzej Zalewski, Joanna Żukowska, Izabela Oskarbska: Miejski Program Poprawy Bezpieczeństwa Ruchu Drogowego w Łodzi na lata 2014 – 2020. Gdańsk: maj 2014, s. 95 (PDF – 98), poz. 86. [dostęp 2017-07-01]. (Załącznik 1; w tytule tabeli błędnie podano lata 2010–2013 zamiast 2011–2013).
  24. Witold Kopeć: Odnówmy zapuszczony salon Starego Polesia. W: Strona „Ulice Starego Polesia”. ulicestaregopolesia.wordpress.com > Maj 2014 [on-line]. Witold Kopeć, 2014-05-28. [dostęp 2016-05-16].
  25. Końcowe wyniki głosowania na propozycje zadań ogólnołódzkich zgłoszone do budżetu obywatelskiego. W: Portal Urzędu Miasta Łodzi. uml.lodz.pl > Budżet Obywatelski > Budżet obywatelski na 2015 > GŁOSOWANIE – WYNIKI > Ogólnomiejskie [on-line]. Urząd Miasta Łodzi, 2014-10-15. s. 6, poz. 54. [dostęp 2016-05-16].
  26. Katarzyna Wróbel: Specyfikacja Istotnych Warunków Zamówienia [...] na: „Przebudowę układu drogowego Starego Polesia – Faza I – przebudowa ulic: 28 Pułku Strzelców Kaniowskich, Pogonowskiego, Lipowa, al. 1 Maja, Wólczańskiej, Kopernika, Gdańskiej, 6 Sierpnia, Więckowskiego – zaprojektuj i wybuduj”. T. III: Program funkcjonalno-użytkowy. (Załącznik nr 1 do SIWZ). Łódź: Zarząd Dróg i Transportu w Łodzi, 2016-06-08, s. 4–49. [dostęp 2016-06-08].
  27. Matylda Witkowska: Zielone Polesie. Miasto ogłosi przetargi na ulice-ogrody. W: Portal „Dziennika Łódzkiego”. dzienniklodzki.pl > Wiadomości > Łódź [on-line]. Polska Press Sp. z o.o., 2016-05-16. [dostęp 2016-05-17].
  28. Karolina Szamburska, BPKSiT: Więcej działań w ramach Zielonego Polesia. W: Portal Urzędu Miasta Łodzi. uml.lodz.pl > Aktualności [on-line]. Urząd Miasta Łodzi, 2017-08-10. [dostęp 2017-08-16].
  29. Piotr Wasiak, ZIM: Zielone Polesie. Koniec prac na 1 Maja i Wólczańskiej, teraz Więckowskiego do remontu. W: Portal Urzędu Miasta Łodzi. uml.lodz.pl > Aktualności [on-line]. Urząd Miasta Łodzi, 2018-05-28. [dostęp 2018-06-30].
  30. a b c Kalendarium życia i twórczości. W: Strona Fundacji im. Juliana Tuwima i Ireny Tuwim. tuwim.org > Kalendarium życia i twórczości [on-line]. Fundacja im. Juliana Tuwima i Ireny Tuwim. [dostęp 2016-05-16].
  31. a b c Łódź a sprawa poety. Śladami Juliana Tuwima. W: Portal „Dziennik Literacki”. dziennik-literacki.pl > Podróże Lietrackie [on-line]. dziennik-literacki.pl, 2015-05-03. [dostęp 2016-05-18].
  32. a b c 3 marca. „Mój gród to Łódź” – czyli Łódzkie adresy Juliana Tuwima. W: Strona Oddziału Łódzkiego PTTK im. Jana Czeraszkiewicza. lodz.pttk.pl [on-line]. Oddział Łódzki PTTK im. Jana Czeraszkiewicza, 2013. s. 1. [dostęp 2016-05-17].
  33. Żumański (red.) 1937–1939b ↓, s. 297 (PDF – 45). Tam: Mniewski Beniamin.
  34. a b c Łódzkie Rezydencje #7 – Pałac Karola Poznańskiego. W: Portal „Geocaching”. geocaching.com [on-line]. Groundspeak, Inc.. [dostęp 2016-05-19].
  35. Niewiarygodne przygody Marka Piegusa. W: Strona „Szlak dziedzictwa filmowego Łodzi”. filmowalodz.pl [on-line]. Centrum Inicjatyw na rzecz Rozwoju „Regio”. [dostęp 2016-05-16].
  36. Ziemia obiecana. W: Strona „Szlak dziedzictwa filmowego Łodzi”. filmowalodz.pl [on-line]. Centrum Inicjatyw na rzecz Rozwoju „Regio”. [dostęp 2016-05-16].
  37. Kariera Nikodema Dyzmy. W: Strona „Szlak dziedzictwa filmowego Łodzi”. filmowalodz.pl [on-line]. Centrum Inicjatyw na rzecz Rozwoju „Regio”. [dostęp 2016-05-16].
  38. Dariusz Pawłowski: Amerykanie kręcą w Łodzi film wojenny [ZDJĘCIA]. W: Portal „Dziennika Łódzkiego”. dzienniklodzki.pl > Kultura > Film [on-line]. Polska Press Sp. z o.o., 2015-10-07. [dostęp 2016-05-16].
  39. Stowarzyszenia Oświatowe. „Informator m. Łodzi z kalendarzem na rok 1919”. Rok pierwszy, s. 180 (wersja cyfrowa – 176), 1919. Komisja Redakcyjna: A. Gaerne, M. Hertz, J. Klocman, A. Milker, J. Pełka, J. Woyciechowski. Łódź: Wydział Statystyczny Magistratu m. Łodzi. [dostęp 2017-04-17]. 
  40. Uroczysta inauguracja Regionalnego Ośrodka Kultury, Edukacji i Dokumentacji Muzycznej. W: Strona Akademii Muzycznej im. Grażyny i Kiejstuta Bacewiczów w Łodzi. amuz.lodz.pl > Aktualności > 2014 [on-line]. Akademia Muzyczna w Łodzi, 09 2014. [dostęp 2016-05-16].
  41. Bonisławski, Podolska 2008 ↓.
  42. Julian Tuwim. Wspomnienia o Łodzi. „Wiadomości Literackie”. Rok XI (nr 33 (560)), s. 11, 1934-08-12. Mieczysław Grydzewski (red.). Warszawa: Antoni Borman i Mieczysław Grydzewski. [dostęp 2016-05-18]. 
  43. Kamienica z oficynami w Łodzi. W: Portal Turystyki Aktywnej „W siodle”. m.wsiodle.lodzkie.pl > Szukaj miejsc > Zabytki i kultura > Zabytki architektury świeckiej > Budynki mieszkalne > Kamienica z oficynami w Łodzi > Szczegóły [on-line]. Centrum Zarządzania Szlakiem Konnym w Łodzi. [dostęp 2017-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-06-04)].
  44. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo łódzkie. 2018-09-30. s. 39. [dostęp 2017-01-07].
  45. Aktualności. W: Strona inwestora – Business House. business-house.co [on-line]. Business House, 2015-01-12. [dostęp 2016-05-16].
  46. Bartosz Stępień: Wiosna Ludów. W: Strona „Łódzkie Murale”. murale.mnc.pl [on-line]. Łódzkie Murale, 2012-02-01. [dostęp 2017-02-03].
  47. Wykaz kart adresowych gminnej ewidencji zabytków miasta Łodzi. W: Portal Urzędu Miasta Łodzi. uml.lodz.pl > Miasto – Rewitalizacja i zabytki > Ewidencja Zabytków [on-line]. Urząd Miasta Łodzi, 2016-08-05. [dostęp 2017-02-04].
  48. a b Straßenverzeichnis von Litzmannstadt 1941 ↓, s. 134 (PDF – 136).
  49. Wyszukiwarka kodów pocztowych (Pocztowych Numerów Adresowych) [w:] Strona Poczty Polskiej. poczta-polska.pl > Znajdź kod pocztowy [online], Poczta Polska Spółka Akcyjna [dostęp 2017-02-04].
  50. Aktualne trasy i rozkłady jazdy. W: Strona MPK – Łódź. mpk.lodz.pl > Rozkłady jazdy [on-line]. MPK – Łódź Spółka z o.o., 2017-04-02. [dostęp 2017-04-02].
  51. a b Komunikat 8/18. W: Strona MPK – Łódź. mpk.lodz.pl > Zmiany rozkładów [on-line]. MPK – Łódź Spółka z o.o., 2018-02-04. [dostęp 2018-02-04].
  52. a b Włodzimierz Hyży, Waldemar Fortecki: Linia 83. W: Strona „BUSLODZ.PL4. Łódzkie autobusy i tramwaje”. buslodz.pl > Linie – Zwykłe > 83 [on-line]. BUSLODZ.PL – Łódzkie autobusy i tramwaje, 2005–2017. [dostęp 2017-03-29].
  53. Mapa stacji roweru miejskiego. W: Łódzki Rower Publiczny. Jak z niego korzystać? [INSTRUKCJA,MAPA,WIZUALIZACJA] (artykuł Matyldy Witkowskiej w portalu „Dziennika Łódzkiego”) [on-line]. Polska Press Sp. z o.o., 2016-04-30. [dostęp 2016-05-16].
  54. Matylda Witkowska: Łódzki Rower Publiczny. Jak z niego korzystać? [INSTRUKCJA,MAPA, WIZUALIZACJA]. W: Portal „Dziennika Łódzkiego”. dzienniklodzki.pl > Wiadomości > Łódź > Kocham Łódź [on-line]. Polska Press Sp. z o.o., 2016-04-30. [dostęp 2016-04-30].
  55. Włodzimierz Hyży, Waldemar Fortecki: Linia 65. W: Strona „BUSLODZ.PL4. Łódzkie autobusy i tramwaje”. buslodz.pl > Linie – Zwykłe > 65 [on-line]. BUSLODZ.PL – Łódzkie autobusy i tramwaje, 2005–2017. [dostęp 2017-03-29].
  56. Linia 65. W: Strona Urzędu Miasta Łodzi. uml.lodz.pl > Dla mieszkańców > Transport i komunikacja > Pasażer > Schematy linii tramwajowych i autobusowych > Linia 65 [on-line]. Urząd Miasta Łodzi, 2017-04-02. [dostęp 2018-02-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-02-03)].
  57. Wojciech Dębski: Linie autobusowe. Linie zwykłe. W: Łódzkie tramwaje i autobusy. Strona poświęcona historii komunikacji miejskiej w Łodzi i okolicach. mkmlodz.webd.pl > Autobusy – Linie [on-line]. Wojciech Dębski, 2006-09-20. [dostęp 2017-03-29].
  58. Anna Odrowska: Rewolucja w rozkładach łódzkiego MPK. Już jutro nowe rozkłady. W: Portal „Expressu Ilustrowanego”. expressilustrowany.pl > aktualności [on-line]. Polska Press Sp. z o.o., 2016-06-30. [dostęp 2016-07-01].
  59. Włodzimierz Hyży, Waldemar Fortecki: Linia 73. W: Strona „BUSLODZ.PL4. Łódzkie autobusy i tramwaje”. buslodz.pl > Linie – Zwykłe > 73 [on-line]. BUSLODZ.PL – Łódzkie autobusy i tramwaje, 2005–2017. [dostęp 2017-03-29].
  60. a b c Ostrowska (red.), Dworak (red.) 1977 ↓.
  61. Włodzimierz Hyży, Waldemar Fortecki: Linia 73bis. W: Strona „BUSLODZ.PL4. Łódzkie autobusy i tramwaje”. buslodz.pl > Linie – Zwykłe > 73bis [on-line]. BUSLODZ.PL – Łódzkie autobusy i tramwaje, 2005–2017. [dostęp 2017-03-29].
  62. Tomasz Dominowski: Dwie nowe linie autobusowe. W: Strona „ALemiasto.pl – Aleksandrów Łódzki, miejski serwis internetowy”. alemiasto.pl [on-line]. Alemiasto, 2013-09-01. [dostęp 2017-03-30].
  63. Linia 74A. W: Strona „BUSLODZ.PL4. Łódzkie autobusy i tramwaje”. buslodz.pl > Linie – Zwykłe > 74A [on-line]. BUSLODZ.PL – Łódzkie autobusy i tramwaje, 2005–2017. [dostęp 2017-03-29].
  64. Linia 74B. W: Strona „BUSLODZ.PL4. Łódzkie autobusy i tramwaje”. buslodz.pl > Linie – Zwykłe > 74B [on-line]. BUSLODZ.PL – Łódzkie autobusy i tramwaje, 2005–2017. [dostęp 2017-03-29].
  65. Włodzimierz Hyży, Waldemar Fortecki: Linia 74bis. W: Strona „BUSLODZ.PL4. Łódzkie autobusy i tramwaje”. buslodz.pl > Linie – Zwykłe > 74bis [on-line]. BUSLODZ.PL – Łódzkie autobusy i tramwaje, 2005–2017. [dostęp 2017-03-29].
  66. Włodzimierz Hyży, Waldemar Fortecki: Linia 79. W: Strona „BUSLODZ.PL4. Łódzkie autobusy i tramwaje”. buslodz.pl > Linie – Zwykłe > 79 [on-line]. BUSLODZ.PL – Łódzkie autobusy i tramwaje, 2005–2017. [dostęp 2017-03-29].
  67. Włodzimierz Hyży, Waldemar Fortecki: Linia 89. W: Strona „BUSLODZ.PL4. Łódzkie autobusy i tramwaje”. buslodz.pl > Linie – Zwykłe > 89 [on-line]. BUSLODZ.PL – Łódzkie autobusy i tramwaje, 2005–2017. [dostęp 2017-03-29].
  68. Wojciech Dębski: Linia autobusowa pospieszna D bis. W: Łódzkie tramwaje i autobusy. Strona poświęcona historii komunikacji miejskiej w Łodzi i okolicach. mkmlodz.webd.pl > Autobusy – Linie > D bis [on-line]. Wojciech Dębski, 2015-11-03. [dostęp 2016-05-18].
  69. Włodzimierz Hyży, Waldemar Fortecki: Linia Dbis (pospieszna). W: Strona „BUSLODZ.PL4. Łódzkie autobusy i tramwaje”. buslodz.pl > Linie – Pospieszne > Dbis (pospieszna) [on-line]. BUSLODZ.PL – Łódzkie autobusy i tramwaje, 2005–2017. [dostęp 2017-03-29].
  70. Wojciech Dębski: Linia autobusowa pospieszna J. W: Łódzkie tramwaje i autobusy. Strona poświęcona historii komunikacji miejskiej w Łodzi i okolicach. mkmlodz.webd.pl > Autobusy – Linie > J – więcej informacji [on-line]. Wojciech Dębski, 2016-07-31. [dostęp 2017-03-29].
  71. Linia N3. W: Strona „BUSLODZ.PL4. Łódzkie autobusy i tramwaje”. buslodz.pl > Linie – Nocne > N3 [on-line]. BUSLODZ.PL – Łódzkie autobusy i tramwaje, 2005–2017. [dostęp 2017-03-29].
  72. MPK – Łódź (autor korporatywny): Komunikat 70. W: Strona MPK – Łódź. mpk.lodz.pl > Zmiany rozkładów > Archiwum komunikatów [on-line]. MPK – Łódź Sp. z o.o., 2014-05-24. [dostęp 2017-02-01].
  73. Jakub Luc: 2011-03-01 Zmiany na liniach CH Pasaż Łódzki. W: Strona Frikobusy.pl. Rozkłady jazdy autobusów bezpłatnych w Łodzi. frikobusy.pl > Archiwum komunikatów > 2011 [on-line]. Frikobusy – autobusy bezpłatne w Łodzi, 2011-02-26. [dostęp 2016-05-18].
  74. Michał Gołaszewicz: 2015-01-01 Likwidacja linii bezpłatnych CH Pasaż Łódzki. W: Strona Frikobusy.pl. Rozkłady jazdy autobusów bezpłatnych w Łodzi. frikobusy.pl > Archiwum komunikatów > 2014 [on-line]. Frikobusy – autobusy bezpłatne w Łodzi, 2014-12-15. [dostęp 2016-05-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]