Alexander von Erskein

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Alexander von Erskein
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 31 października 1598
Gryfia
Data i miejsce śmierci 24 lipca 1656
Zamość
Zawód, zajęcie dyplomata, urzędnik

Alexander von Erskein, Alexander Erskein (ur. 31 października 1598 w Gryfii, zm. 24 lipca 1656 w Zamościu) – szwedzki urzędnik i dyplomata, zbieracz archiwaliów.

Pochodzenie. Dzieciństwo. Studia[edytuj | edytuj kod]

Urodził się jako Alexander Erskein w rodzinie niemieckiej w zachodniopomorskiej Gryfii[1]. Jego ojcem był gryfijski kupiec, przybysz ze Szkocji, Walter Erskein; matką — Anna z domu Forast[2]. Studiował na kilku niemieckich uniwersytetach — w 1612 r. na gryfijskim, w 1617 r. na wittenberskim, także w Lipsku i Jenie, a w 1623 r. na uniwersytecie w Rostocku[3]. W międzyczasie odbył dwuletnią podróż w celach kształceniowych, podczas której odwiedził Niderlandy i Anglię[2].

W służbie szwedzkiej[edytuj | edytuj kod]

Przez krótki czas służył duńskiej królowej-wdowie Zofii w jej posiadłościach w Nykøbingu[2]. Od lipca 1628 r. pracował dla szwedzkiej administracji wojskowej, będąc jej agentem w Strzałowie (wówczas jeszcze — przynajmniej nominalnie — mieście zachodniopomorskim)[4]. Po wkroczeniu wojsk Gustawa II Adolfa podczas wojny trzydziestoletniej na tereny Rzeszy niemieckiej radca-asystent (niem. Assistenzrat) i komisarz wojenny (niem. Kriegskommissar)[5]. W 1632 r. przybył do Erfurtu pełnić funkcję przedstawiciela władz szwedzkich (rezydenta) na Turyngię[3]. Po dwóch latach został tajnym radcą wojennym (niem. Geheimer Kriegsrat) przy armii Johana Banéra, w okresie lato 1636–czerwiec 1638 pozostawał zaś bez przydziału[6]. Od 1637 r. przebywał ponownie na Pomorzu Zachodnim, piastując najpierw od kwietnia 1638 r. urząd hofrata, a następnie (jeszcze w tym samym roku) został mianowany radcą-asystentem i radcą wojennym, początkowo na Pomorze Zaodrzańskie, od 25 sierpnia 1640 r. na całe Pomorze Zachodnie[7]. Wykonywał poselstwa, od 1642 r. ponownie w strukturach wojskowych[7]. Przed 2 września został przewodniczącym (niem. Präsident) sądu nadwornego (niem Hofgericht) dla Pomorza Zaodrzańskiego. W tym samym miesiącu (18) uzyskał również nobilitację, a od 1644 r. był członkiem Towarzystwa Owocodajnego. Następnie von Erskein został mianowany 27 maja 1648 r. na prezesa administracji wojennej głównej armii szwedzkiej, a potem między wiosną 1649 r. a lipcem roku następnego był delegatem na kongres w Norymberdze[8]. Po zakończeniu działań dyplomatycznych związanych z zawarciem pokoju westfalskiego zarządzał od 9 listopada 1652 r. finansami (niem. Erzkämmerer) w należącym do Szwedów księstwie Bremy, a od 22 września roku następnego był prezesem (niem. Präsident) w księstwie Bremy[7]. W tym czasie wybudował również w podbremeńskiej wsi Schwinge dla siebie pałac[5]. W 1655 r. został ściągnięty, by ponownie objąć funkcję prezesa administracji wojskowej w związku z wojną z Polską i w tym samym roku uzyskał godność Freiherra. Zmarł w polskiej niewoli w Zamościu w roku następnym[7].

Kolekcjoner archiwaliów[edytuj | edytuj kod]

Zbieracz archiwaliów — w miejscowościach, w których znalazł się w następstwie działań wojennych, plądrował archiwa, których zbiory następnie kolekcjonował[5]. Podczas pobytu w Szczecinie w roli komisarza szwedzkiego wiele archiwaliów znalazło się w jego prywatnych rękach[9]. Po zajęciu Pragi w 1648 r. zabrał tamtejsze archiwalia, które (pomimo że w myśl ustaleń z rządem szwedzkim miał je przekazać do Sztokholmu) w większości przywiózł do swojego pałacu i dołączył do już tam przechowywanych zbiorów z Turyngii i Pomorza Zachodniego[10]. Po jego śmierci większość zgromadzonych przez von Erskeina akt zakupił jeden z grafów von Nostitz, który najpierw wywiózł je do Pragi, skąd w 1750 r. trafiły do archiwum w Wiedniu[11].

O swojej działalności tak miał mówić w rozmowie z Johannem Balthasarem Schuppem, odbytej w Münster podczas obrad pokojowych w związku z zakończeniem wojny trzydziestoletniej: „Rabunek, który w Niemczech uprawiałem, jest rabunkiem listów. Kiedy my z armią do jakiejś miejscowości, szczególnie z klasztorem albo kolegium jezuitów przybywaliśmy, ja niebawem pospieszałem do archiwum i wszystkie listy pakowałem. Kiedy wtedy czas miałem, przeczytałem je, w taki sposób znalazłem się w posiadaniu tak wielu tajemnic, tak wielu kawałeczków, że się wam to nie wyda do pomyślenia”[12].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Alexander von Erskein dwukrotnie wchodził w związki małżeńskie. Pierwszą żoną była poślubiona w 1627 r. niespełna dwudziestoletnia (urodzona 5 kwietnia 1608 r.) Euphrosina Siebrand. Po jej śmierci (zmarła 29 maja 1647 r. w Stralsundzie), w 1648 r. ożenił się po raz drugi — wybranką była Lucia Christina von Wartensleben, córka książęcego radcy i ochmistrza Hermanna Simona von Wartenslebena.

Czwórka jego znanych dzieci to:

  • Alexander (Freiherr; zm. 23 marca 1687 na Peloponezie) — podpułkownik (niem. Oberstleutnant) szwedzki, od 1686 r. na służbie weneckiej;
  • Carl Gustaf — podpułkownik (niem. Oberstleutnant) szwedzki w regimencie Vellingka, zginął w bitwie pod Fleurus w 1690 r., walcząc po stronie francuskiej;
  • Anna Elisabet — żona landrata w Bremie Hartwiga Christoffera von Bülowa;
  • Christina — żona landrata w Bremie Didrika Schultzego[2].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. H. Droste, Im Dienst der Krone. Schwedische Diplomaten im 17. Jahrhundert, Berlin 2006, s. 390; F. Stix, Eine Wiener Nachrichtensammlung der herzoglich pommerschen Kanzlei in Stettin, „Baltische Studien” NF 39 (1937), s. 257.
  2. a b c d H. Droste, Im Dienst der Krone, s. 390.
  3. a b H. Droste, Im Dienst der Krone, s. 390; F. Stix, Eine Wiener Nachrichtensammlung, s. 257.
  4. H. Droste, Im Dienst der Krone, s. 390; F. Stix, Eine Wiener Nachrichtensammlung, s. 257: podaje 1627 r.
  5. a b c F. Stix, Eine Wiener Nachrichtensammlung, s. 257.
  6. H. Droste, Im Dienst der Krone, s. 390-391; F. Stix, Eine Wiener Nachrichtensammlung, s. 257.
  7. a b c d H. Droste, Im Dienst der Krone, s. 391; F. Stix, Eine Wiener Nachrichtensammlung, s. 257.
  8. H. Droste, Im Dienst der Krone, s. 391
  9. A. Wielopolski, Archiwum Książąt Pomorskich, „Archeion” 38 (1962), s. 31.
  10. F. Stix, Eine Wiener Nachrichtensammlung, s. 257-258.
  11. F. Stix, Eine Wiener Nachrichtensammlung, s. 258.
  12. J.B. Schupp, Salomo, Oder Regenten-Spiegel. Vorgestellet Aus denen eilff ersten Capitulen des ersten Buchs der Königen. Andern Gottsfürchtigen und Sinnreichen Politicis auszuführen und genaner zu elaboriren überlassen, 1658, s. E VIIr.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Źródła[edytuj | edytuj kod]

  • Schupp J.B., Salomo, Oder Regenten-Spiegel. Vorgestellet Aus denen eilff ersten Capitulen des ersten Buchs der Königen. Andern Gottsfürchtigen und Sinnreichen Politicis auszuführen und genaner zu elaboriren überlassen, 1658.

Opracowania[edytuj | edytuj kod]

  • Droste H., Im Dienst der Krone. Schwedische Diplomaten im 17. Jahrhundert, Berlin 2006.
  • Stix F., Eine Wiener Nachrichtensammlung der herzoglich pommerschen Kanzlei in Stettin, „Baltische Studien” NF 39 (1937), s. 254-260.
  • Wielopolski A., Archiwum Książąt Pomorskich, „Archeion” 38 (1962), s. 29-65.