Antypater z Tarsu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Antypater z Tarsu, (gr. Ἀντίπατρος ὁ Ταρσεύς; zm. ok. 130/129 p.n.e.[1]) – filozof stoicki, uczeń i następca Diogenesa z Babilonu[2], nauczyciel Panajtiosa[3]. Autor prac na temat bogów oraz wróżbiarstwa. W kwestiach etycznych bardziej zasadniczy niż Diogenes.

Życie[edytuj | edytuj kod]

Zachowało się niewiele informacji na temat życia Antypatra. Wiadomo, że pochodził z Tarsu w Cylicji[4][5]. Wybrał wygnanie i nigdy nie powrócił do ojczyzny[6][7]. Zamieszkał i działał w Atenach, gdzie przyłączył się do szkoły stoickiej[8]. Po śmierci Diogenesa z Babilonu przejął kierownictwo szkoły w Atenach. Wśród uczniów Antypatra znajdowali się m.in. Gaius Blossius z Cumae[9], Dardanos z Aten[10], Heraclides z Tarsu[11] oraz Panajtios z Rodos[3]. Cyceron zaświadcza o jego wnikliwości[2]. Wydaje się, iż Antypater aktywnie uczestniczył w częstych dysputach odbywających się pomiędzy szkołą stoicką a Akademią Platońską. Starożytni donoszą, iż uważał się za nierównego Karneadesowi w sztuce argumentacji publicznej i ograniczał się do pisania licznych replik[12]. Zdobył dla siebie przydomek “wrzeszczącego trzciną” (καλαμοβόας)[13]. Z anegdotycznych opowieści zawartych u Diogenesa Laertiosa oraz u Stobajosa wynika, że zakończył życie wypijając cykutę w podeszłym wieku[14][15]. Na łożu śmierci wspominał pośród dobrych rzeczy, jakich doznał w życiu, swoją podróż morską z Cylicji do Aten[8][16]. Życiorys Antypatra znajdował się w zaginionej części siódmej księgi “Żywotów i poglądów słynnych filozofów” Diogenesa Laertiosa[17].

Filozofia[edytuj | edytuj kod]

O poglądach Antypatra na naturę bogów dowiadujemy się z Plutarcha. Zgodnie ze stoickim podziałem zagadnienia bóstwa na cztery części[18][19]:

  1. esse deos (istnienie bogów)
  2. quales sint (natura bogów)
  3. mundum ab iis administrari (zarządzanie światem)
  4. consulere eos rebus humanis (troska o sprawy ludzkie)

Filozof utrzymywał, że bóg jest ożywiony, święty, niezniszczalny i życzliwy ludziom (θεὸν τοίνυν νοοῦμεν ζῷον μακάριον καὶ ἄφθαρτον καὶ εὐποιητικὸν ἀνθρώπων’)[20]. Nie zgadzał się w tej doktrynie z Chryzyppem, który jedynie Ogień uważał za niezniszczalny. Antypater sądził, że był to podobny rodzaj błędnego myślenia, jak u Epikura. Chryzyp odmawiał bowiem bogom niezniszczalności a Epikur uważał, że nie troszczą się o ludzi[21].

Antypater był również autorem dwóch ksiąg o wróżeniu[3]. Zgromadził zbiór snów z pism Antyfona z Aten[22], podawał przykłady opowieści związanych z jasnowidzeniem Sokratesa[23]. Dowodził w pismach wiarygodności sztuki dywinacji[24], posługując się sylogistycznym argumentem obecnym również w poglądach Chryzypa oraz Diogenesa[25]. W jego rozumowaniu jeśli bogowie istnieją, to znają przyszłe wydarzenia (ponieważ je zaplanowali) i muszą być życzliwi ludziom (oznacza to ich wysoki charakter moralny). Wiedza o przyszłości służy dobru człowieka. Bogowie więc istnieją i dają nam zrozumiałe znaki, gdyż znaki niezrozumiałe nie spełniałyby swojej funkcji.

Atenajos wspomina, że Antypater był autorem dzieła “O Przesądach” (Περὶ Δεισιδαιμονίας)[26]. Cytuje tam za Antypatrem historię, w której królowa Syryjczyków, Gatis uwielbiała ryby. Zabroniła poddanym je spożywać, jeśli nie zaproszą jej samej na ucztę (ἄτερ Γάτιδος, dosł. oprócz Gatis). W wyniku tego zwyczajni ludzie sądzili, że imię władczyni to Atergatis i całkowicie wstrzymywali się od spożywania ryb.

Z poglądów Antypatra na temat filozofii moralnej przetrwały niewielkie fragmenty[27][28]. Cyceron przytacza wymianę arumentów pomiędzy Antypatrem i Diogenesem z Babilonu. Filozofowie spierali się o obowiązek ujawniania informacji w konkretnych sytuacjach. Tarsyjczyk przyjmował postawę bardziej kategoryczną, niż Diogenes z Babilonu. Człowiek, jako członek ogółu nie powinien pragnąć niczego, co by temu ogółowi szkodziło. Od przyjścia na świat posiada przyrodzony obowiązek troski o dobro innych ludzi i powinien służyć społeczeństwu. Sprzedawca zawsze powinien przedstawić kupującemu wszystkie wady produktu. Nie wolno mu nic zatajać. Nawet przypadkowe wejście w posiadanie fałszywego pieniądza oznacza, że nie można nim płacić. Ryzyko utraty zysku powinno być traktowane przez mędrca jako preferowana obojętna (proêgmena, tj. życie, zdrowie, przyjemność, piękno, siła, bogactwo, nieposzlakowana opinia oraz szlachetne urodzenie). Diogenes utrzymywał, że działania ludzkie są etyczne, jeśli są zgodne z prawem. W jego interpretacji sprzedający winien wymienić wszystkie wady produktu, o ile wymagają tego prawa krajowe. Przemilczenie nie byłoby zatajeniem. Płatność fałszywą monetą nie jest zakazana, jeśli weszło się w jej posiadanie bez własnej wiedzy.

Antypater włączył się w dyskusję n.t. definicji celu życia, jaka toczyła się pomiędzy Stoą i Akademią Platońską oraz w obręgie samego obozu stoickiego[29]. Wychodząc od stoickiego porównania życia do sztuki (τέχνη), filozofowie wyodrębnili dwie definicje celu. Pierwszy to telos (cel w znaczeniu dążności) oraz drugi, skopos (cel w znaczeniu końca, kresu, punktu docelowego). Według nauki stoickiej, telos miało się w stosunku do skopos, jak orzeczenie czasownikowe do rzeczownika. Np. być szczęsliwym (τὀ εὐδαιμονεῖν, telos) a szczęście (εὐδαιμονία, skopos)[29].

Antypater, bazując na tym rozróżnieniu, sformułował dwie formuły dobrego życia[30]:

  1. żyć stale wybierając rzeczy w zgodzie z naturą oraz odrzucając rzeczy sprzeczne z naturą;
  2. robić wszystko, co w naszej mocy, w sposób ciągły i bez wątpienia, w celu uzyskania dominujących rzeczy[31] zgodnych z naturą[32].

Pierwsza formuła składa się z wyboru tego, co ma zostać wybrane (tj. proêgmena -  preferowanych obojętnych, zgodnych z naturą) i odrzucenia tego, co ma zostać odrzucone (tj. apoproêgmena – niepreferowanych obojętnych, sprzecznych z naturą). Druga formuła skupia się natomiast na wewnętrznej dążności mędrca. Akcent zostaje przesunięty z zewnętrznego celu na samą czynność realizowania "dobrego, rozumnego wyboru"[29]. Plutarch tłumaczył owo przedefiniowanie, jako rezultat debaty z Karneadesem[33].

Odpowiedzią Antypatra na krytykę pojęciową perypatetyka Karneadesa była również alegoria o łuczniku[30][34][35] .W przypowieści łucznik musi zrobić wszystko, co w jego mocy aby mierzyć celnie, jakkolwiek nie zawsze od niego zależy, czy strzała osiągnie swój cel. Celem działania jest tu robienie wszystkiego, co w mocy człowieka, przez wzgląd na owo działanie właśnie. Jego definicja telosu podkreślała wysiłek człowieka w dążeniu do celu, znaczenie praktyki w stosunku do rezultatów. Nie zakładała jednak, że praktyka owa składa się wyłącznie z samego wysiłku.

John. A. Stevens rekonsturuuje hipotetyczną dysputę pomiędzy perypatetykiem i stoikiem w następujący sposób[29]:

Karneades: Kiedy łucznik celuje, w co celuje?

Antypater: W preferowane obojętne.

Karneades: A kiedy w nie celuje, nie jest jego zamiarem je zdobyć?

Antypater: Nie. Jego zamiarem jest jedynie celować, tylko tyle, uczynić wszystko co w jego mocy.

Antypater uznawany jest za twórcę pojęcia "wartość selektywna" (axia eklektikê)[36].

W nauce stoików, rzeczy obojętne posiadają “wartość selektywną”, jeśli są w zgodzie z naturą. Jeśli natomiast są z naturą sprzeczne, charakteryzuje je “nieistotność” (apaxia). Rzeczy o wartości pozytywnej, to rzeczy “preferowane” (proêgmena), natomiast rzeczy nieistotne, to rzeczy “niepreferowane” (apoproêgmena).

W logice Antypater bronił poprawności argumentu prostego, zawierającego tylko jedną przesłankę[37], np. widzisz, a więc żyjesz; jeśli oddychasz, to znaczy, że żyjesz. Uprościł zastosowanie tzw. zasad podstawowych (themata), które logicy stoiccy stosowali do uproszczenie sylogizmów łańcuchowych[38][39].

W papirusie P.Berol inv. 16545, w którym wymieniono Antypatra z Tarsu z imienia, zachował się być może fragment epistemologii filozofa. Tekst zawiera klasyfikację fałszywych phantasiai (wrażeń pochodzących ze zmysłów):

  • z czegoś (ὰπό τινοσ),
  • nie z czegoś (οὑκ ὰπό τινοσ; jak sny, halucynacje, szaleństwo)[40][41].

Fragment myśli Antypatra znajduje się również u Makrobiusza. Cytowana tam jest etymologia epitetu Apollona “lukeios”, jaką przeprowadził filozof. Antypater twierdził, że Apollon zwany jest “Lyceus”, ponieważ wszystko jest rozjaśniane, kiedy słońce rzuca światło. Makrobiusz przypomina, że Apollon w tradycji wiązany był ze słońcem. Nastąpiła tu też gra słów, gdzie greckie “Lykeios”, zlatynizowane “Lycius” zostało etymologicznie zestawione z bielić, rozjaśniać (gr. leukainesthai)[42].

Pisma[edytuj | edytuj kod]

  • O definicjach (περὶ ὅρων).
  • O dykcji i rzeczach powiedzianych (περὶ λέξεως καὶ τῶν λεγομένων).
  • O rzeczach możliwych (περὶ δυνατῶν).
  • O głównym argumencie (περὶ τοῦ κυριεὑοντος).
  • O różnicy pomiędzy Kleantesem a Chryzypem (περὶ τῆς Κλεάνθους καὶ Χρυσὶππου διαφορᾶς).
  • O duszy (περὶ ψυχῆς).
  • O bogach (περὶ θεῶν).
  • O wróżeniu (περὶ μαντικῆς).
  • O lęku przed bogami (περὶ δεισιδαιμονίας).
  • Przeciw sektom (κατὰ τῶν αἱρέσεων)[43].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tiziano Dorandi, Chapter 2: Chronology, [w:] Algra, Keimpe; et al. (red.), The Cambridge History of Hellenistic Philosophy. Cambridge 1999, s. 31-54
  2. a b Cicero, O powinnościach, iii 12, tłum. 1879
  3. a b c Cicero, O wróżeniu, 1, iii, tłum. 1879
  4. Strabo, Geography, xiv. 5, 14, tłum. 1928
  5. Plutarch, O wygnaniu, 14.100, tłum. 1988
  6. Cicero, Rozmowy tuskulańskie, 5. xxxvii, tłum. 1874
  7. Plutarch, De stoicorum repugnantiis, 1033e, 1895
  8. a b Plutarch, O pogodzie ducha, 9, 1954
  9. Plutarch, Parallel lives, Tiberius Gracchus, 8, 1921
  10. Philodemus, Index Stoicorum Herculanensis, 53-4
  11. Diogenes Laërtius, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, vii. 1, 121, tłum. 1982
  12. Euzebiusz z Cezarei, Praeparatio evangelica, xiv. 8, tłum. 1903
  13. Plutarch, O gadulstwie, 23, tłum. 2002
  14. Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, iv. 9, 64-65, tłum. 1982
  15. Stobaeus, Eclogae, 4.52.19
  16. Plutarch, The life of Marius, 46, 1920
  17. Tiziano Dorandi, A la Recherche du Texte Perdu: The Manuscript Tradition of Diogenes Laertius' Lives of the Eminent Philosophers, [w:] James Miller (red.), Lives of the Eminent Philosophers: by Diogenes Laertius. Oxford University Press 2018, s. 577-581
  18. Cicero, O naturze bogów, ii.3, 2002
  19. George Boys-Stones, The Aim and Composition of Plutarch's de Stoicorum repugnantiis. Rozdział IV.8. University of Oxford 1995, s. 216-258
  20. Plutarch, De Stoic rep. 1051E-1052A
  21. Plutarch, De Stoic rep. 1051E-1051F
  22. Cicero, O wróżeniu, 1.xx, tłum. 1879
  23. Cicero, O wróżeniu, 1.liv, tłum. 1879
  24. Cicero, O wróżeniu, 1.xxxix, tłum. 1879
  25. Cicero, O wróżeniu, 2.xlix, tłum. 1879
  26. Athanaeus, Deipnosophists, VIII, 8.347B, tłum. 1921-1947
  27. Cicero, O powinnościach, iii.12, 13, 23, tłum. 1879
  28. Stoicorum Veterum Fragmenta, 3.49, s. 219, tłum. 1964
  29. a b c d John A. Stevens, Posidonian Polemic and Academic Dialectic: The Impact of Carneades upon Posidonius' Περὶ παθῶν, [w:] Greek, roman and byzantine studies, Vol. 34.3, 1993, s. 229
  30. a b Stob. Ecl. 2.76.11-15 = SVF III Ant.57
  31. Specjaliści nie są zgodni, co do znaczenia tego terminu. Wg jednej interpretacji, może tu chodzić o podstawowe naturalne rzeczy. W innym rozumieniu mogą to być preferowane obojętne, w sensie w jakim ujmował je Arejos Didymos. Więcej na ten temat: Gretchen Reydams-Schils, The Roman Stoics. Self, Responsibility, and Affection. University of Chicago Press, 2005, s. 65
  32. Gretchen Reydams-Schils, The Roman Stoics. Self, Responsibility, and Affection. University of Chicago Press, 2005, s. 65
  33. Plutarch, Moralia, 1072F, 1071A
  34. Cicero, De Finibus, 3.22
  35. Plutarch, De communibus notitiis adversus Stoicos, XXVI, 1070F, 5-1071 E, 11
  36. Stob. Ecl. 2.83.14 = SVF 3.124 = LS 58D
  37. Lucius Apuleius Madaurensis, Peri hermeneias, 200
  38. Jonathan Barnes, Logic and the Imperial Stoa. Brill 1997, s. 82
  39. Susanne Bobzien, Stoic Syllogistic, w: Oxford Studies in Ancient Philosophy 14. Oxford University Press, 1996, s. 113
  40. Thamer Backhouse, Antipater of Tarsus on false “phantasiai” (P Berol inv. 16545), w: Studi e testi per il Corpus dei papiri filosofici greci e latini 10, Papiri filosofici, Miscellanea di Studi III. Florencja 2000, s. 7-31.
  41. David Sedley, Zeno's definition of phantasia kataleptike, [w:] T. Scaltsas and A.S. Mason (red.), The Philosophy of Zeno. Zeno of Citium and his Legacy. Municipality of Larnaca 2002, s. 133 - 154
  42. Macrobius, Saturnalia, 1.17.31-41
  43. https://www.academia.edu/27863288/08_2_Writings, dostęp 15.04.2020