Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Distinctive emblem for cultural property.svg 73 z dnia 23.03.1949 r.[1]
bazylika mniejsza
kolegiata
kościół parafialny
Ilustracja
Widok na kościół od strony zachodniej
Państwo  Polska
Miejscowość POL Strzegom COA.svg Strzegom
plac Jana Pawła II
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicka
Parafia św. Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Bazylika mniejsza i Kolegiata
• nadający tytuł
od 2002 oraz 2017
Jan Paweł II oraz bp. Ignacy Dec
Wezwanie świętych Piotra i Pawła
Przedmioty szczególnego kultu
Cudowne wizerunki Matka Boża Strzegomska
Położenie na mapie Strzegomia
Mapa lokalizacyjna Strzegomia
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Położenie na mapie powiatu świdnickiego
Mapa lokalizacyjna powiatu świdnickiego
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Położenie na mapie gminy Strzegom
Mapa lokalizacyjna gminy Strzegom
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Bazylika Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu
Ziemia50°57′33,5″N 16°20′59,1″E/50,959306 16,349750
Strona internetowa

Bazylika kolegiacka Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiugotycki kościół znajdujący się w dekanacie strzegomskim w diecezji świdnickiej na Dolnym Śląsku. Początkowo kościół należał do zakonu rycerskiego joannitów, zaś parafia przy tym kościele została erygowana w XVI w. Od 2002 świątynia jest bazyliką mniejszą a od 13 kwietnia 2017 podniesiona do rangi kolegiaty[2] 22 października 2012 roku obiekt został wpisany na listę pomników historii[3]. Bogaty w cenne dzieła rzeźby architektonicznej oraz rzemiosła artystycznego głównie z XIV-XV w.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W okresie wypraw krzyżowych na terenie Królestwa Jerozolimskiego powstały m.in. zakony szpitalne, w tym późniejsi Joannici. Po upadku krucjat Joannici prowadzili szeroką działalność, w tym budowlaną na terenie Europy. W roku 1180 otrzymali Strzegom. W mieście istniał kościół św. Andrzeja, zniszczony przez Mongołów podczas najazdu na Śląsk w 1241 r. w XIII wieku wzniesiono nowy obiekt, ostatecznie na początku XIV wieku zakon zdecydował się wznieść większy kościół z finansową pomocą zarówno książąt świdnickich, jak i strzegomskich mieszczan. Zasadniczy zrąb świątyni powstał w latach 1250-1390. Nowy kościół o długości ok. 80 m budowany był z łamanego granitu, bazaltu oraz piaskowca użytego do elementów dekoracyjnych (portale, wsporniki). Budowa kościoła trwała długo, prace ukończono dopiero w początkach XVI w. W 1718 świątynię nawiedził pożar.

15 września 2002 papież Jan Paweł II wydał bullę na mocy której parafia strzegomska otrzymała godność bazyliki mniejszej. 13 kwietnia 2017 biskup Ignacy Dec ustanowił przy bazylice strzegomskiej kapitułę kolegiacką, a samą bazylikę ustanowił kolegiatą. Jest to jedyna w diecezji świdnickiej bazylika kolegiacka[4].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Strzegom, kościół śś. Piotra i Pawła (2).JPG

Kościół jest trójnawową bazyliką z transeptem i poligonalnie zamkniętym prezbiterium. Prezbiterium jest trójprzęsłowe, zaś korpus nawowy tworzy pięć przęseł. Nawy boczne od strony wschodniej są zamknięte trójbocznie. Fasada zachodnia dwuwieżowa (obie wieże nie zostały jednak ukończone: wyższa wieża północna, przykryta spadzistym daszkiem, osiąga wysokość szczytu dachu nad nawą główną, niższa wieża południowa sięga tylko dachu nad nawą boczną). Wnętrze nakrywają sklepienia gwiaździste (kaplice, skrzyżowanie naw), krzyżowo-żebrowe (nawy boczne) oraz sieciowe (nawa główna) wsparte na prostokątnych filarach. Żebra sklepienne spływają na wsporniki, niektóre z nich o figuralnych formach. Taka struktura wschodniej części kościoła, z prezbiterium z nawami bocznymi, znana jest na terenie Śląska, zarówno w kościołach bazylikowych (kościół św. Elżbiety), jak i halowych (kościół NMP na Piasku). Na zewnątrz ściany nawy głównej wspierają kamienne łuki oporowe. Ceglane szczyty transeptu i fasady zachodniej ozdobione są blendami z początku XVI w. Charakterystyczna dla gotyckiej architektury śląskiej jest dekoracja szczytu zachodniego – tworzą go blendy w kształcie ślepych, prostokątnych okien.

Rzeźba architektoniczna[edytuj | edytuj kod]

Fragment portalu zachodniego z XIV w. – tympanon ze scenami z życia Św. Pawła

Bogato rzeźbione trzy portale z tympanonami stanowią zbiór rzadkich w Polsce średniowiecznych typów ikonograficznych. Portal zachodni pochodzi z lat siedemdziesiątych XIV w. Reprezentacyjny charakter wejścia nadaje kamienna dekoracja złożona z laskowań – posąg Chrystusa jako sędziego świata, a obok postacie Matki Boskiej i św. Jana. W polach łuku bogaty zespół płaskorzeźb i rzeźb pełnoplastycznych ustawione w dwóch rzędach. Przedstawiają one w sposób narracyjny epizody z życia świętego Pawła (w tym nawrócenie u wrót Damaszku). Nad portalem północnym z trzeciej ćwierci XIV w. tympanon z płaskorzeźbionym przedstawieniem Koronacji Matki Boskiej przez Chrystusa, poniżej Koronacji Batszeby przez Salomona i Koronacji Estery przez Ahaswera. Nad portalem południowym z ok. 1400 r. scena Zaśnięcia Matki Boskiej wśród Apostołów w typie koimesis.

Wystrój wnętrza[edytuj | edytuj kod]

Nawa główna

W prezbiterium znajdują się kamienne sedilia, o trzech arkadach, kamienne sakramentarium w kształcie wieży (wys. 4,5 m.), wykonane przez Wolfganga z Wiednia w pierwszej poł. XV w., kamienna późnogotycka chrzcielnica z XVI w., rzeźbiona w piaskowcu ambona z 1592 r. Na ścianach w różnych miejscach zachowały się niewielkie fragmenty polichromii z XIV i XVI w. Rzeźbę nowożytną reprezentuje zespół nagrobków i epitafiów z XVI-XVII wieku. Skromna manierystyczna ambona z 1592 r. jest dziełem Caspra Bergera z Legnicy. W wielkim neogotyckim ołtarzu głównym znajduje się gotycka figura Marii z Dzieciątkiem z XV w. W wieży znajduje się cenne dzieło sztuki ludwisarskiej, dzwon kościelny pochodzący z 1318 roku. Dzwon jest fundacją brata Przedbora z Widawy i jest to jeden z najstarszych (są też opinie zajmujących się dzwonami, że najstarszy)[potrzebny przypis] z wciąż bijących dzwonów w Polsce, a towarzyszą mu dwa młodsze dzwony - z 1405 i 1424 roku. Wszystkie te dzwony mają inskrypcje zawierające m.in. datę powstania [5][6].

12 marca 1997 zawieszono w kościele górną część wykonanej z cynku i pierwotnie pozłacanej figury Jezusa Chrystusa z żelaznego (żeliwnego) krzyża z 1850, stojącego na Górze Krzyżowej. Figura ta została uszkodzona w 1945 roku przez żołnierzy sowieckich – przepołowiona serią oddaną z karabinu maszynowego[7][8][9]. Dolna jej część zaginęła, a górna została odnaleziona w krzakach w roku 1969 [8][9] lub w l. 70. XX wieku[7] i ukryta w pomieszczeniu nad zakrystią w kościele[7] lub na plebanii[9].

Kapituła kolegiacka[edytuj | edytuj kod]

Skład osobowy kapituły kolegiackiej

Kanonicy gremialni[edytuj | edytuj kod]

  • Prepozyt: ks. prałat Marek Babuśka (Strzegom)
  • Dziekan: ks. kan. Piotr Ważydrąg (Żarów)
  • ks. Krzysztof Herbut (Ząbkowice Śląskie)
  • ks. dr Robert Begierski (Bielawa)
  • ks. Andrzej Ćwik (Konary)
  • ks. Paweł Szajner (Mrowiny)
  • ks. Stanisław Piskorz (Mieroszów)
  • ks. dr Marek Krysiak (Jaroszów)

Kanonicy honorowi[edytuj | edytuj kod]

  • ks. Tadeusz Karasiewicz (Mysłaków)
  • ks. Daniel Słowik (Sieroszów)
  • ks. Witold Wojewódka (Świebodzice)
  • ks. Cezary Ciupiak (Bielawa)
  • ks. Tadeusz Faryś ( diecezjalny dyrektor Papieskich Dzieł Misyjnych )

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo dolnośląskie. 2019-12-31. [dostęp 2010-06-13].
  2. RED, Wielki Czwartek w Strzegomiu. Bazylika Kolegiatą [ZDJĘCIA], swidnica.naszemiasto.pl, 14 kwietnia 2017 [dostęp 2019-03-31] (pol.).
  3. Dz.U. z 2012 r. poz. 1241.
  4. Przemysław Pojasek, Instalacja kapituły kolegiackiej w Strzegomiu, swidnica.gosc.pl, 30 czerwca 2017 [dostęp 2017-11-22] (pol.).
  5. Mikołajczak s. 107, 108
  6. RED, Pomniki historii Strzegom, vod.tvp.pl [dostęp 2020-02-21] (pol.).
  7. a b c Informacja podana przez ks. Stanisława Siwca w antyramie znajdującej się pod odnalezioną górną częścią figury Jezusa Chrystusa z 1850 roku wiszącą (na samej tylko górnej części krzyża w transepcie Bazyliki śś. Ap. Piotra i Pawła).
  8. a b Edmund Szczepański - „Historia Krzyża żelaznego ze Strzegomia”, numer 13 (239)/98 „Niedzieli Legnickiej” - dodatku diecezjalnego do „Niedzieli”.
  9. a b c Mirosław Jarosz. Strzegomskie krzyże. „Gość Niedzielny”, s. V, 2009-04-26. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kutzner Marian: Kościoły bazylikowe w miastach śląskich, [w:] Piotr Skubiszewski (red.) Sztuka i ideologia XIV wieku, Warszawa 1975, s. 275 nn.
  • Mikołajczak T., 2018: Bazylika w Strzegomiu. Gotycki pomnik historii. Oficyna Wyd. Atut, Wrocław.
  • Mroczko T., Arszyński Marian (red.): Architektura gotycka w Polsce, Warszawa 1995 (tamże bibliografia).
  • Pilch Józef, Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005
  • Rawska-Kwaśnikowa Zofia: Próba datowania budowy joannickiego kościoła w Strzegomiu, Biuletyn Historii Sztuki, t. 33, nr 2, 1971, s. 103–115.
  • Stulin Stanisław Jan: Kościół joannicki w Strzegomiu i jego znaczenia dla architektury gotyckiej Śląska, [w:] Zygmunt Świechowski (red.)Z dziejów sztuki śląskiej, Wrocław 1978, s. 149–202.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]