Butryny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Butryny
wieś
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat olsztyński
Gmina Purda
Wysokość 153 m n.p.m.
Liczba ludności (2009) 392[1]
Strefa numeracyjna 89
Kod pocztowy 10-687
Tablice rejestracyjne NOL
SIMC 0486497
Położenie na mapie gminy Purda
Mapa lokalizacyjna gminy Purda
Butryny
Butryny
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Butryny
Butryny
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Butryny
Butryny
Położenie na mapie powiatu olsztyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu olsztyńskiego
Butryny
Butryny
Ziemia53°36′21″N 20°34′58″E/53,605833 20,582778
Kapliczka przy kościele
Kapliczka w Butrynach
Obejście kościoła w Butrynach

Butryny (niem. Wuttrienen) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Purda. Do 1954 roku siedziba gminy Butryny. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Wieś sołecka na terenie południowej Warmii, z zespołem szkolno-przedszkolnym, ośrodkiem zdrowia i Ochotniczą Strażą Pożarną (założona w 1905 roku). Znajduje się na terenie Nadleśnictw Jedwabno i Nowe Ramuki. W okolicy znajdują się ośrodki wypoczynkowe nad jeziorem Gim. W butryńskim kościele znajduje się niewielkie muzeum parafialne.Poza tym we wsi są: dawna szkoła, trzy kapliczki przydrożne, kilka zabytkowych chałup, cmentarz, przystanek autobusowy, 2 sklepy, kilka gospodarstw agroturystycznych. W Zespole Szkolno-Przedszkolnym w Butrynach od 2000 roku funkcjonuje pierwsze w Archidiecezji Warmińskiej Szkolne Koło Caritas. Przez miejscowość (i w jej najbliższej okolicy) przebiegają turystyczne szlaki rowerowe i piesze. Na skraju wsi w kierunku Nowej Kaletki jest Park Rozrywki Aktywnej "Bartbo".

Nazwa wsi pochodzi najprawdopodobniej od imienia pruskiego osadnika Butrym lub od domu (but – dom). Inną etymologią wskazuje J. Chłosta: wutris w języku pruskim oznacza kowal[2].

Przez Butryny przebiegają trzy szlaki rowerowe, m.in.:

  • żółty szlak rowerowy gminy Purda (Olsztyn-Zgniłocha 25 km)
  • zielony szlak gminy Purda dookoła Butryn (15 km)

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś założona na śródleśnej polanie w 1412 r. przez Kapitułę Warmińską, lokowana 3 listopada 1412 na prawie chełmińskim. W akcie lokacyjnym dwaj Prusowie: Dibken i Kuniken otrzymali 40 włók, celem założenia wsi. W 1415 r. nazwę wsi zapisano jako Wotrienen, w roku 1576 – Putrinen, natomiast w 1615 r. zapisano jako Wutrienen i Wotrinen. Początkowo wieś zamieszkiwali Prusowie ale w XV w. napłynęła ludność polska z Mazowsza. Pierwszy kościół wymieniany jest w dokumentach już w XIV w.[2] Według innych źródeł w dokumencie lokacyjnym nie wymieniano kościoła i powstał później. W dokumentach pierwsze wzmianki o kościele pojawiają w roku 1516[3], kiedy to kapituła warmińska ofiarowała, z zasobów katedry fromborskiej, na wyposażenie nowo zbudowanego kościoła komplet sprzętu liturgicznego.

W czasie wojny polsko-krzyżackiej w 15191521 roku wieś była częściowo zniszczona. Niedaleko Butryn społeczność warmińska uroczyście witała nowych biskupów, przybywających z Rzeczypospolitej (zobacz Aleja Biskupów). W 1689 r. wybudowano nowy i prawdopodobnie większy kościół (spłonął w 1886).

W 1783 r. odnotowano we wsi 44 "dymy". W 1818 w Butrynach mieszkało 282 osób. W 1861 r. było tu 628 katolików, 13 ewangelików i siedmiu Żydów – wszyscy posługiwali się językiem polskim. W 1863 roku schronili się tu polscy powstańcy. W okresie powstania styczniowego miejscowy proboszcz - Mikołaj Rochoń oraz jego wikary - Jan Gross publicznie życzyli zwycięstwa Polakom. W butryńskiej gospodzie, należącej do Jana Rafalskiego, w tym czasie czytano na głos polskie gazety. Przez Butryny wiódł także szlak przemytu broni dla powstańców, a ci ostatni po klęsce powstania w Butrynach (i okolicy) znajdowali schronienie.

W 1883 r. we wsi została założona biblioteka Towarzystwa Czytelni Ludowych, a trzy lata później tutejszy kościół uległ zniszczeniu w pożarze. W 1887 r. rozpoczęto budowę nowego kościoła (w stylu neogotyckim), wykorzystując ocalałą ścianę wschodnią i mury boczne. W 1891 r. w Butrynach powstało Polsko-Katolickie Towarzystwo Ludowe pod wezwaniem św. Józefa. Towarzystwo Ludowe wystawiło między innymi widowisko sceniczne pt. "Swaty warmińskie", autorstwa Jana Liszewskiego. Jeszcze na początku XIX wieku nabożeństwa w miejscowym kościele odbywały się wyłącznie w języku polskim. Z tego okresu pochodzą liczne nagrobki znajdujące się na pobliskim cmentarzu, z napisami w języku polskim. W roku 1883 pracował tu znany działacz warmiński ks. Walenty Barczewski (18561928). W latach 19031933 proboszczem był ks. Wacław Osiński (18681945), polski działacz narodowy (Związek Polaków w Prusach Wschodnich) i oświatowy, szykanowany przez władze niemieckie.

W 1905 r. w Butrynach powstała straż pożarna. W plebiscycie w roku 1920 za Prusami Wschodnimi oddano w Butrynach 306 głosów, za przynależnością do Polski – 168 głosów. Przed 1939 r. w Butrynach była gospoda, dwa sklepy kolonialne, sklep z artykułami żelaznymi, dwie stacje benzynowe, tartak, młyn (z silnikiem parowym i spalinowym), punkt skupu zboża oraz punkt sprzedaży materiałów opałowych. w 1939 odnotowano 730 mieszkańców.

W czasie II wojny światowej w Butrynach umiejscowiono podobóz jeńców francuskich stalagu 1-B Hohenstein (Olsztynek). W czasie, gdy front dotarł na Prusy Wschodnie i wkroczyły wojska sowieckie, wieś została mocno zniszczona, a ludność mocno ucierpiała, czego śladem są liczne mogiły (samotne groby rozsiane po okolicy). Po drugiej wojnie światowej liczba mieszkańców spadła.

Po 1945 r. Butryny były wsią sołecką. A w latach 1946-1954 wsią gminną. W 1998 było we wsi 413 mieszkańców.

Ludzie związani z miejscowością[edytuj | edytuj kod]

W Butrynach urodzili się:

  • Jan Stankiewicz (1836–1899) – działacz oświatowy, bibliotekarz
  • Jan Hoch (1871–1956) – gawędziarz ludowy i działacz oświatowy
  • Jan Niemierski (1886-1941) – członek Polskiej Organizacji Wojskowej, działacz plebiscytowy, podpułkownik Wojska Polskiego, komendant Straży Mazurskiej w okresie plebiscytu, prezydent Rzeszowa, zamordowany w Oświęcimiu.
  • Herbert Kühnapfel (1906–1933) – niemiecki poeta, autor tomików "Das Einhorn" (1931), "Der Turm" (1941).
  • Katarzyna Nowowiejska, z domu Falk, matka kompozytora Feliksa Nowowiejskiego.

Inni:

  • Bernard Renkel - wieloletni proboszcz w Butrynach, Niemiec z pochodzenia, przeciwstawiał się próbom germanizacji miejscowej ludności. Krytykował z ambony nauczyciela, który germanizował dzieci. W 1901 r. zabronił organiście śpiewać po niemiecku. Dzieci do komunii przygotowywał po polsku.
  • Wacław Osiński, proboszcz w latach 1904-1933, umacniał polskość w lokalnym środowisku.
  • biskup Ignacy Krasicki - odwiedził Butryny trzykrotnie, jego podpis widnieje na protokołach powizytacyjnych.
  • ks. Jan Pietrzyk, obecnie proboszczem, poeta autor wydanych kilku tomików poetyckich.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Neogotycki kościół, murowany, pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła, wybudowany w 1689 (wcześniejszy spłonął w 1682 r.), konsekrowany w 1724, uległ zniszczeniu w czasie pożaru w 1886. Odbudowany został w latach 18871888 w stylu neogotyckim, z wykorzystaniem starych murów. Ołtarz barokowy pochodzący z 1681. W bocznym ołtarzu obraz św. Antoniego z Dzieciątkiem w XVII w. Wieżę kościelną ukończono dopiero w 1934 r[4].
  • Obok kościoła znajduje się warmińska, murowana kapliczka klasycystyczna z drugiej połowy XVIII wieku. Nieco dalej jest druga kapliczka z XIX w., neoklasycystyczna. We wsi są trzy kapliczki przydrożne i kilka krzyży przydrożnych.
  • Cmentarz z zabytkowymi nagrobkami.
  • Kilka chałup.

We wsi znajduje się cmentarz z licznymi, zabytkowymi nagrobkami. Obok cmentarza, przy drodze na Przykop, aleja starych drzew (głównie jesiony).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wykaz miejscowości | Marcinkowo. marcinkowo.com.pl według danych Urzędu Gminy Purda, 2009-06-30. [dostęp 2009-12-24].
  2. a b J. Chłosta :Słownik Warmii", Wydawnictwo Littera, Olsztyn 2002
  3. Przewodnik turystyczny po gminie Purda, wyd. II, Agencja Wydawnicza REMIX, Purda 2013
  4. Piotr Skurzyński "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna" Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ​​​ISBN 83-7200-631-8​ s. 309