Cafe Gallery Zakopianka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cafe Gallery Zakopianka
Ilustracja
Widok od strony Plant
Państwo  Polska
Miejscowość 31-024 Kraków
Adres ul. św. Marka 34a
Styl architektoniczny neoklasycyzm
Architekt Feliks Radwański
Inwestor Wolne Miasto Kraków
Rozpoczęcie budowy 1836
Ukończenie budowy 1836 lub 1837
Ważniejsze przebudowy ok. 1861, ok. 1878 lub 1903 albo 1913
Położenie na mapie Starego Miasta w Krakowie
Mapa lokalizacyjna Starego Miasta w Krakowie
Cafe Gallery Zakopianka
Cafe Gallery Zakopianka
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Cafe Gallery Zakopianka
Cafe Gallery Zakopianka
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Cafe Gallery Zakopianka
Cafe Gallery Zakopianka
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Cafe Gallery Zakopianka
Cafe Gallery Zakopianka
Ziemia50°03′46″N 19°56′38″E/50,062778 19,943889
Strona internetowa

Cafe Gallery Zakopiankakawiarnia znajdująca się w Krakowie przy ulicy św. Marka 34a, od strony Plant, mieszcząca się w klasycystycznym budynku z lat 30. XIX wieku, wzniesionym niedługo po założeniu Plant.

Uznawana jest za najstarszą kawiarnię plantacyjną, działającą z przerwami od końca lat 30. XIX wieku (a może nawet od 1826 roku). Sam budynek zalicza się do najbardziej udanych obiektów stylu neoklasycystycznego, jakie powstały w Krakowie w I połowie XIX stulecia. W pobliżu znajduje się także altana koncertowa, przeznaczona pierwotnie dla występów orkiestr.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Geneza budynku, który jest siedzibą kawiarni, związana była z pomysłami zapewnienia wygody krakowianom na wytyczanych Plantach[1]. Początkowo miała to być altana, służąca spacerowiczom jako miejsce schronienia przed deszczem, zaś z czasem zaplanowano, iż będzie częścią zespołu przechadzkowego[2], na wzór foksalu, czyli ogródka rozrywkowego[3]. Miano serwować w niej kawę, orszady i napoje chłodzące[4], pojawiały się także pomysły organizowania w niej koncertów[5]. Planowano umieszczenie jej za kościołem Świętego Ducha, a następnie w pobliżu wylotu ulicy św. Marka[6].

Dla realizacji tej koncepcji kanonik Sebastian Sierakowski przygotował liczne projekty (m.in. w 1820 roku i na krótko przed swoją śmiercią cztery lata później)[a], w których altana przybrała formę murowanego pawilonu o klasycystycznej architekturze[7]. Choć finalnie budynek powstał w oparciu o plany innego architekta, to jego zaprojektowanie przypisywano często właśnie Sierakowskiemu[8].

Ostateczny projekt wykonał w 1826 roku Feliks Radwański młodszy, a nowy obiekt, według tej pracy, postawiono w planowanym miejscu dziesięć lat później[9][b]. Pawilon ten został wybudowany ze środków finansowych Wolnego Miasta i dlatego nazywano go altaną rządową[10][c]. Umieszczono w niej cukiernię, która funkcjonowała, oddawana w dzierżawę, do 1842 roku[11]. Następnie, z powodu braku dzierżawcy, budynek, po dokonaniu adaptacji z istotnymi zmianami we wnętrzach, pełnił funkcję domu mieszkalnego (przeznaczonego dla „pisarza materyałów skarbowych przy św. Scholastyce[12]), z czasem częściowo opustoszał[13]. Około 1861 roku przebudowano go, ale tylko w części, pod kierunkiem Antoniego Stacherskiego[2].

W 1879 roku[d] ponownie rozpoczęto w nim działalność gastronomiczną. Po adaptacji (w trakcie której rozebrano dodatkowe piętro, wzniesione, gdy obiekt pełnił funkcję mieszkalną) otwarto tam kawiarnię Stefana Rehmana i Edwarda Hendricha – filię sezonową ich firmy, działającej już w Sukiennicach (Kawiarnia Noworolski). Funkcjonowała do około 1885 roku, gdy w związku z problemami spółki, obiekt przy Plantach uległ zaniedbaniu i czasowo opustoszał[14]. Nowe życie w to miejsce tchnął Stanisław Janikowski[e], który po 1890 roku, otworzył tam filię letnią swojej firmy z Krzysztoforów. Nowa kawiarnia – nazywana po prostu „kawiarnią Janikowskiego” – stała się wówczas znanym lokalem, będąc popularnym miejscem spotkań aktorów z Teatru Miejskiego (najczęściej po spektaklach), jak również dziennikarzy z pobliskich redakcji Czasu i Głosu Narodu oraz Nowej Reformy[15]. Słynęła też z serwowanych tam lodów oraz kawy mrożonej[16].

W 1913[17] lub 1914 roku[2] kawiarnię przejął Franciszek Sauer, właściciel podobnego interesu w Domie Pod Gruszką, na rogu Sławkowskiej i Szczepańskiej. Obiekt przy Plantach doinwestował, starając się go uatrakcyjnić[18]. Prowadził tam kawiarnię do lat 1922–1923 i czasów wielkiej inflacji, kiedy to z racji problemów finansowych, musiał ją sprzedać bliżej nieokreślonej spółce, która w budynku urządziła tanią jadłodajnię pod nazwą Kawiarnia i Restauracja „Zakopane”. Utracono dawną klientelę, przestali tam bywać dziennikarze i aktorzy[19]. W 1935 roku podupadłą kawiarnię przejęła od Henryka Kwalika Stefania Maturowa, której udało się podnieść jej poziom, wprowadziła również nazwę „Zakopianka”[20].

Podczas okupacji niemieckiej lokal mieścił kuchnię Rady Głównej Opiekuńczej[21]. Wśród osób tam zatrudnionych znalazła się Krystyna Zbijewska, pracująca jako kelnerka[22]. Po 1945 roku obiekt odebrano właścicielce[2], przez kilka lat mieściła się w nim świetlica Zarządu Zieleni Miejskiej, stopniowo ulegał dewastacji[23]. Bezskuteczne starania o jego przejęcie podejmowało Zrzeszenie Studentów Polskich, ostatecznie zaś po remoncie budynku (1959) kawiarnia ponownie zaczęła tam działać, pod swoją starą nazwą[24]. W latach 60. notowano, iż występowały w niej problemy z trudną klientelą, zarazem w tej dekadzie zaczęto prowadzić przy niej letni ogródek[25]. W 1975 roku została zlikwidowana[2]. Następnie w lokalu funkcjonował przez pewien czas salon gier zręcznościowych, a na przełomie lat 80. i 90. pizzeria włoska „Margarita”[26]. Budynek, pozostający w gestii gminy, stopniowo niszczał, lecz w II połowie lat 90. został przejęty przez Marka Jasickiego i starannie odnowiony (1996–1997). W 1998 roku w zabytkowym obiekcie rozpoczęła działalności „Cafe Zakopianka”[f] oraz Zakład Widowisk Estradowych i Rozrywkowych IMPRES[27]. W pierwszych latach XXI wieku wprowadzono pewne zmiany wystroju na terenie posesji, jak i we wnętrzu kawiarni, a w roku 2013 utworzono również w niej galerię sztuki ze stałymi witrynami twórców; Zbigniewa Czopa (miedzioryt), prof. Czesława Dźwigaja (rzeźba, medalierstwo, rysunek), Stanisława Mazusia (malarstwo), prof. Allana Rzepki (malarstwo) i Martyny Hołda (malarstwo, litografia)[28]. Lokal cieszy się popularnością wśród artystów i naukowców, odbywają się w nim także koncerty[29].

Portyk przy kawiarni

Miejsce to uznaje się za najstarszą kawiarnię plantacyjną[30] lub też pierwszą letnią kawiarnię na Plantach[31]. Można się spotkać również z informacją, iż funkcjonuje już od 1826 roku[32].

Architektura i otoczenie[edytuj | edytuj kod]

Altana muzyczna na Plantach, w tle widoczna kawiarnia

Budynek usytuowany jest przy Plantach, blisko wylotu ulicy św. Marka (pod adresem św. Marka 34). Od południa styka się z gmachem Szkoły Podstawowej nr 1, drugim bokiem przylega do muru ogrodu parafii Świętego Krzyża[33]. Ma formę murowanego pawilonu, wzniesionego w stylu neoklasycystycznym. Uznawany jest za jedne z lepszych przykładów tego stylu w Krakowie. Jego fasada zachowała się bez zmian, z trzema arkadami, oddzielonymi podwójnymi pilastrami, zwieńczona attyką[34].

Z czasem budynek uzupełniono, od strony północnej, o kolumnowy, kamienny portyk, określany też jako parterowa loggia, dobrze współgrający z architekturą właściwego pawilonu kawiarni[35]. Ta rozbudowa datowana jest rozmaicie – na II połowę XIX wieku[36], okres po 1878 roku[2] albo 1903[37] lub 1913 rok[17].

Przez dłuższy czas fasadę budynku zasłaniała drewniana weranda, dostawiona przed samym wejściem[g], jako datę jej wzniesienia podaje się rok 1875[38] lub dopiero 1913[17]. Została usunięta już po II wojnie światowej[39].

W sąsiedztwie budynku kawiarni, na osi wejścia do niej, usytuowana została w końcu XIX wieku (na owalnym placyku w ciągu alejek Plant) altana – rotunda orkiestrowa, w formie zadaszonego podwyższenia. Pierwotnie przeznaczona była dla koncertów orkiestr wojskowych, z których szczególną popularnością cieszyła się orkiestra 13. pułku piechoty, oraz występy chórów[40]. Obiekt krytykowano ze względów estetycznych i konstrukcyjnych, twierdzono, iż nie pasuje do Plant[41]. W późniejszych latach został rozebrany[h], a zrekonstruowano go w ramach renowacji Plant, prowadzonych od końca lat 80. XX wieku[42].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Sierakowski planował bardzo rozległe założenie, łączące ogrody i tereny zielone w zachodniej i północnej części miasta, którego częścią miał być odcinek Plant między kościołem Świętego Krzyża a wylotem ulicy św. Tomasza. Jego projekty zachowały się w Oddziale Zbiorów Graficznych Biblioteki Jagiellońskiej, Torowska 2003 ↓, s. 21, przyp. 20.
  2. W niniejszym opracowaniu przyjęto datę budowy obiektu według Encyklopedii Krakowa, lecz w literaturze pojawiają się odmienne datacje.
    Klein 1914 ↓, s. 18, 45 podaje, iż budynek wzniesiono w 1825 roku, a 10 lat później planowano jego rozbudowę, która jednak nie doszła do skutku, bowiem nie udało się pozyskać terenu (fragmentu ogrodu parafii Świętego Krzyża) na ten cel. Z kolei Torowska 2003 ↓, s. 22 datę budowy określa na „wkrótce po 1825”, po czym stwierdza, że rozbudowa doszła do skutku – dostawiono kilka pokoików, przeznaczonych na kawiarnię. Wzniesienie pawilonu już w latach 20. XIX wieku, jak się wydaje, przyjmują autorzy, którzy informują o funkcjonowaniu kawiarni od 1826 roku, patrz: Rożek 2000 ↓, s. 50; Rożek 2011 ↓; Cafe Gallery Zakopianka ↓; Rogóż 2015 ↓, s. 193. Natomiast Jakubowski 2012 ↓, s. 49 podaje, iż obiekt pochodzi z 1837 roku. W niektórych opracowaniach czas jego wzniesienie określa się ogólnikowo na lata 30. XIX stulecia – Mossakowska i Zeńczak 1984 ↓, s. 115; Adamczewski 2003 ↓, s. 202.
  3. Niektórzy autorzy podają tę nazwę pisaną z wielkich liter – Jakubowski 2012 ↓, s. 49; Rogóż 2015 ↓, s. 193.
  4. Rożek 2011 ↓ podaje podaje rok 1875.
  5. Część opracowań podaje, iż nazywał się Wojciech Janikowski (względnie używa inicjału W. przy tym nazwisku), patrz: Torowska 2003 ↓, s. 39, 48; Rożek 2011 ↓; Jakubowski 2012 ↓, s. 43, 49; Rogóż 2015 ↓, s. 193.
  6. Jakubowski 2012 ↓, s. 209 podaje, iż po renowacji otwarty tam lokal nazywał się „Altana”.
  7. Wzniesiona w stylu szwajcarskim, jak się podaje, miała być źródłem nazwy „Zakopianka”, Rożek 2011 ↓; Cafe Gallery Zakopianka ↓.
  8. Dobrzycki 1955 ↓, s. 13 podaje, iż rotundę przeniesiono na teren Lasu Wolskiego.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dobrzycki 1955 ↓, s. 12.
  2. a b c d e f Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398.
  3. Zygmunt Gloger: Foksal (pol.). W: Encyklopedja staropolska ilustrowana [on-line]. WikiŹródła. [dostęp 2017-08-24].; Rożek 2000 ↓, s. 50.
  4. Dobrzycki 1955 ↓, s. 13.
  5. Jakubowski 2012 ↓, s. 49.
  6. Klein 1914 ↓, s. 18; Adamczewski 2003 ↓, s. 202.
  7. Dobrzycki 1955 ↓, s. 13; Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398, 757; Rożek 2011 ↓.
  8. Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398. Taka atrybucja pojawia się w: Mossakowska i Zeńczak 1984 ↓, s. 115; Adamczewski 1992 ↓, s. 104; Rożek 2000 ↓, s. 50; Adamczewski 2003 ↓, s. 202; Torowska 2003 ↓, s. 21; Rożek 2011 ↓.
  9. Dobrzycki 1955 ↓, s. 13 (tu nie podano twórcy projektu z 1826); Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398.
  10. Adamczewski 1992 ↓, s. 104; Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398; Adamczewski 2003 ↓, s. 202.
  11. Klein 1914 ↓, s. 19; Adamczewski 1992 ↓, s. 104; Adamczewski 2003 ↓, s. 202; Torowska 2003 ↓, s. 22.
  12. Klein 1914 ↓, s. 19.
  13. Klein 1914 ↓, s. 19; Adamczewski 1992 ↓, s. 104; Adamczewski 2003 ↓, s. 202; Rożek 2011 ↓; Jakubowski 2012 ↓, s. 49.
  14. Klein 1914 ↓, s. 19; Adamczewski 1992 ↓, s. 104; Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398; Adamczewski 2003 ↓, s. 202; Torowska 2003 ↓, s. 22; Jakubowski 2012 ↓, s. 49; Rogóż 2015 ↓, s. 193.
  15. Adamczewski 1992 ↓, s. 104; Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398; Adamczewski 2003 ↓, s. 202; Rożek 2011 ↓; Jakubowski 2012 ↓, s. 49; Rogóż 2015 ↓, s. 193–194.
  16. Torowska 2003 ↓, s. 22; Rożek 2011 ↓.
  17. a b c Jakubowski 2012 ↓, s. 87.
  18. Jakubowski 2012 ↓, s. 87; Rogóż 2015 ↓, s. 193.
  19. Jakubowski 2012 ↓, s. 105.
  20. Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398; Rożek 2011 ↓; Jakubowski 2012 ↓, s. 119.
  21. Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398; Adamczewski 2003 ↓, s. 202–203.
  22. Adamczewski 1992 ↓, s. 104.
  23. Jakubowski 2012 ↓, s. 175.
  24. Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398; Jakubowski 2012 ↓, s. 175.
  25. Jakubowski 2012 ↓, s. 189, 191.
  26. Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398; Torowska 2003 ↓, s. 22; Jakubowski 2012 ↓, s. 209.
  27. Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398; Rożek 2011 ↓; Cafe Gallery Zakopianka ↓; Impres ↓.
  28. Cafe Gallery Zakopianka ↓; Impres ↓.
  29. Rożek 2011 ↓.
  30. Klein 1914 ↓, s. 37; Torowska 2003 ↓, s. 39, 48.
  31. Rogóż 2015 ↓, s. 193.
  32. Rożek 2000 ↓, s. 50; Rożek 2011 ↓; Cafe Gallery Zakopianka ↓; Rogóż 2015 ↓, s. 193.
  33. Klein 1914 ↓, s. 37; Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398; Torowska 2003 ↓, s. 39; Rożek 2011 ↓.
  34. Klein 1914 ↓, s. 37; Dobrzycki 1955 ↓, s. 13; Adamczewski 2003 ↓, s. 202; Torowska 2003 ↓, s. 39; Rożek 2000 ↓, s. 50; Rożek 2011 ↓; Jakubowski 2012 ↓, s. 49.
  35. Dobrzycki 1955 ↓, s. 13; Encyklopedia Krakowa ↓, s. 398; Rożek 2000 ↓, s. 50; Rożek 2011 ↓; Jakubowski 2012 ↓, s. 49.
  36. Rożek 2000 ↓, s. 50; Rożek 2011 ↓;.
  37. Cafe Gallery Zakopianka ↓.
  38. Rożek 2011 ↓; Cafe Gallery Zakopianka ↓.
  39. Torowska 2003 ↓, s. 22.
  40. Klein 1914 ↓, s. 45; Dobrzycki 1955 ↓, s. 13; Adamczewski 2003 ↓, s. 392; Torowska 2012 ↓, s. 96; Rogóż 2015 ↓, s. 195–197.
  41. Klein 1914 ↓, s. 69, 90–91.
  42. Encyklopedia Krakowa ↓, s. 758; Torowska 2003 ↓, s. 137; Rogóż 2015 ↓, s. 195.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Adamczewski: Kraków od A do Z. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1992, s. 104 (hasło Kawiarnie), 209 (Planty). ISBN 83-03-03234-8.
  • Jan Adamczewski: Mała encyklopedia Krakowa. Kraków: „Hurnex”, 2003, s. 202–203 (hasło Kawiarnie), 392 (Planty). ISBN 83-918802-0-6.
  • Cafe Gallery Zakopianka (pol.). Zakład Widowisk Estradowych – Estrada Krakowska. [dostęp 2017-08-25].
  • Jerzy Dobrzycki: O krakowskich Plantach. W: Zieleń Krakowa. red. Jerzy Dobrzycki. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1955, s. 9–22.
  • Doświadczenie (pol.). Zakład Widowisk Estradowych – Estrada Krakowska. [dostęp 2017-08-25].
  • Encyklopedia Krakowa. red. prowadzący Antoni Henryk Stachowski. Warszawa-Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000, s. 398 (hasło Kawiarnia Janikowskiego, „Zakopianka”), 757–758 (Planty). ISBN 83-01-13325-2.
  • Krzysztof Jakubowski: Kawa i ciastko o każdej porze. Historia krakowskich kawiarni i cukierni. Warszawa: Agora SA, 2012, seria: Biblioteka Gazety Wyborczej. ISBN 978-83-268-0773-2.
  • Franciszek Klein: Planty krakowskie. wyd. wznowione. Kraków: Towarzystwo Ochrony Piękności Miasta Krakowa i Okolicy, 1914.
  • Wanda Mossakowska, Anna Zeńczak: Kraków na starej fotografii. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1984. ISBN 83-08-00873-9.
  • Jan Rogóż: Portrety ulic Krakowa. Kraków: Stowarzyszenie Kulturalno-Naukowe „Kraków”, 2015. ISBN 978-83-938389-2-9.
  • Michał Rożek: Altana Rządowa - Café Zakopianka (pol.). Zakład Widowisk Estradowych – Estrada Krakowska, 2011. [dostęp 2017-08-25]. – przedruk z „Dziennika Polskiego” (numer z 21/22 maja 2011)
  • Michał Rożek: Przewodnik po zabytkach i kulturze Krakowa. wyd. 2. Warszawa-Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-10989-0.
  • Joanna Torowska: Planty krakowskie i ich przestrzeń kulturowa. Kraków: Ośrodek Kultury im. Cypriana Kamila Norwida, 2012, seria: Parki Krakowa. ISBN 978-83-934916-0-5.
  • Joanna Torowska: Planty krakowskie. Przewodnik dla nauczycieli. Kraków: Wydawnictwo MCDN, 2003. ISBN 83-88618-39-3.