Cucullati

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kroczące cucullati – płaskorzeźba z Corinium (muzeum w Cirencester)

Cucullati (Genii cucullati) – karłowate bóstwa opiekuńcze pochodzenia celtyckiego czczone w północnych prowincjach rzymskich, zwłaszcza w Brytanii.

Znane na ogół w liczbie mnogiej i niemające własnego imienia – zwykle występowały potrójnie, przedstawiane zbiorowo jako drobne zakapturzone postacie, w schematycznym ujęciu pozbawione rysów osobistych i innych cech indywidualnych. Ich nazwa jest pochodną charakterystycznego ubioru – galijskiego krótkiego płaszcza sagum z kapturem (cucullus). Określenie ich jako „genii cucullati” występuje głównie na niektórych inskrypcjach europejskich[1].

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Powszechnie uznaje się, że te bezimienne bóstwa mają celtycki rodowód, co wynikałoby także z ich rozprzestrzenienia geograficznego. Wygląd i sposób przedstawiania kojarzy je z Telesforosem, uchodzącym za opiekuńcze bóstwo Celtów z Azji Mniejszej, następnie przetworzonym na gruncie grecko-celtyckiego synkretyzmu w III wieku p.n.e. Łączy je z nim zarówno ubiór, jak i liczne wyobrażenia w postaci dziecka. Istnieje pogląd, że na obszarze Europy „zakapturzone duszki” stanowią galijską adaptację Telesforosa[2]. Choć spotykane są pojedyncze wyobrażenia cucullatusa[3], istotne znaczenie ma częstsze jego występowanie w potrójnej postaci, gdyż liczba trzy miała dla Celtów znaczenie magiczne (być może apotropaiczne)[4].

Ikonografia[edytuj | edytuj kod]

Reprezentatywny zbiór przedstawień z rzymskiego Corinium w muzeum w Cirencester pokazuje te bóstwa zarówno pojedynczo, jak i potrójnie lub w asyście tzw. bogiń-matek (Deae Matres, także w potrójnej postaci), których kult był podobnie popularny na obszarze Brytanii. Wszystkie cucullati odziane są w obszerne, krótsze lub dłuższe peleryny z kapturem, a ich krągłe twarze o mocnych rysach nie zdradzają wieku ani nawet płci; zazwyczaj są to osoby dorosłe, choć spotykane są wyobrażenia jako dzieci. Podobny charakter mają przedstawienia znalezione na Wale Hadriana[5].

Galijska statuetka z Rivery (Pikardia)

Wielopostaciowość tego bóstwa ma swój odpowiednik w różnorodności kontekstu i atrybutów, z jakimi je przedstawiano. Niektóre cucullati mają w ręku jajo uważane za symbol śmierci, z której odrodzi się życie. Na rzadkich przedstawieniach ukazane są ze sztyletem lub mieczem, co może kojarzyć je z kultem wojowników. Reliefy z Brytanii (Lower Slaughter i Bath) pokazują je z krukowatymi ptakami i symbolem rozety, interpretowanymi jako symbole świata widzialnego i niewidzialnego (życia i śmierci). Na innych płaskorzeźbach karłowate postacie podążają na wschód (Corinium), prowadzone przez barana (Bath), symbolizującego być może przewodnika zmarłych idących ku początkowi nowego życia[6]. Na ułamkach ceramiki z Colchester widoczne są w locie jako współuczestnicy (pomocnicy) polowania[7]. Wreszcie znane z Galii wyobrażenie w postaci dwuczęściowej figurki fallicznej nasuwa skojarzenie z kultem płodności i rzymskiego Priapa.

Kult[edytuj | edytuj kod]

Poza obszarem rzymskiej Brytanii, gdzie szczególnie oddawano im cześć, znane są też dobrze z Galii i Germanii, na obszarze północnych prowincji cesarstwa spotykane aż po Noricum i Panonię[8]. Charakterystyczne jest, iż brytyjski obszar ich kultowego rozprzestrzenienia dokładnie pokrywa się z obszarem kultu bogiń-matek (także potrójnych) w północnej i zachodniej Anglii (zwłaszcza rejon Cirencester)[9]. Wiele przedstawień cucullati znaleziono w pasie miejscowości na Wale Hadriana (np. Housesteads, Netherby, Carlisle)[10], co wskazywałoby znacząco na ich popularność wśród wojska. Koneksja dopatrywana jest tu również w samym okryciu cucullus, powszechnie używanym przez żołnierzy[11].

Kontekst występowania oraz asocjacje wskazują, że to anonimowe bóstwo potrójne należy ogólnie łączyć z pomyślnością, dobrobytem i płodnością. Według dalej idących interpretacji cucullati były uzdrowicielami i wysłannikami świata podziemnego[12]. Jednakże sam fakt, że czczono je w pobliżu źródeł (głównie leczniczych, jak np. w Bath), wskazuje na kojarzenie ich nie tylko ze śmiercią, lecz przede wszystkim z siłami przywracającymi zdrowie i płodność[5].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. M.J. Green: The Gods of Roman Britain, dz. cyt., s. 56.
  2. S. Botheroyd, P.F. Botheroyd, dz. cyt. w bibliografii, s. 158.
  3. Np. gliniana figurka z Salzburga z zamkowego Oberösterreichisches Landesmuseum w Linzu (S. Botheroyd, P.F. Botheroyd, dz. cyt., s. 159.).
  4. M.J. Green, dz. cyt., s. 57.
  5. a b S. Botheroyd, P.F. Botheroyd, dz. cyt., s. 158.
  6. S. Botheroyd, P.F. Botheroyd, dz. cyt., s. 158–159.
  7. Helmut Birkhan: Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur. Wien: ÖAW, 1997, s. 747n.
  8. Martin Henig: Religion in Roman Britain. London: Batsford, 1984, s. 62.
  9. M.J. Green, dz. cyt., s. 56.
  10. Frank Graham: Hadrian’s Wall in the days of the Romans. Wrens Park, 2003, s. 268–269.
  11. Helmut Birkhan: Kelten…, dz. cyt., s. 1071n.
  12. John i Caitlín Matthews: Mitologia Wysp Brytyjskich, dz. cyt., s. 99.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Miranda J. Green: The Gods of Roman Britain. Princes Risborough: Shire, 2003
  • Sylvia Botheroyd, Paul F. Botheroyd: Słownik mitologii celtyckiej. Katowice: Książnica, 1998
  • John i Caitlín Matthews: Mitologia Wysp Brytyjskich. Poznań: Rebis, 1997