Czerteż (powiat sanocki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miejscowości. Zobacz też: Czerteż – strona ujednoznaczniająca.
Artykuł 49°34′35″N 22°8′33″E
- błąd 39 m
WD 49°35'N, 22°10'E, 49°34'30.76"N, 22°8'53.12"E, 49°43'36.998"N, 22°10'28.999"E
- błąd 2334 m
Odległość 2013 m
Czerteż
wieś
Ilustracja
Zabytkowa cerkiew Przemienienia Pańskiego
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat sanocki
Gmina Sanok
Sołectwo Czerteż
Liczba ludności (2018) 665[1]
Strefa numeracyjna 13
Kod pocztowy 38-500
Tablice rejestracyjne RSA
SIMC 0359132
Położenie na mapie gminy wiejskiej Sanok
Mapa lokalizacyjna gminy wiejskiej Sanok
Czerteż
Czerteż
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Czerteż
Czerteż
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Czerteż
Czerteż
Położenie na mapie powiatu sanockiego
Mapa lokalizacyjna powiatu sanockiego
Czerteż
Czerteż
Ziemia49°34′35″N 22°08′33″E/49,576389 22,142500

Czerteżwieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie wiejskiej Sanok[2]. Od zachodu granicę z Kostarowcami stanowi potok, od północnego zachodu z Jurowcami wąwóz oraz pola uprawne, od północy granicą ze Srogowem Dolnym jest czerteski las, ze wschodu graniczy potokiem i bezpośrednio z zabudową wsi Zabłotce, a od południa z Tuchorzem czyli odrębną częścią wsi Zabłotce i Sanoczkiem położonymi za Drogą Krajową 28. Całość leży na pograniczu Pogórza Bukowskiego i Pogórza Dynowskiego. Przez wieś przebiega droga wojewódzka nr 886 do Rzeszowa i Sanoka. Powierzchnia wsi liczy ok. 294 ha.

W latach 1340–1772 ziemia sanocka, województwo ruskie, do 1918 powiat sanocki, austriacka Prowincja Galicja, do 1939 powiat sanocki, województwo lwowskie.

Wieś królewska Czertez położona na przełomie XVI i XVII wieku w ziemi sanockiej województwa ruskiego[3], w drugiej połowie XVII wieku wieś Czertesz należała do tenuty Besko starostwa sanockiego[4].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś lokowana przez księcia Jerzego II, jako wieś służebna grodu sanockiego Czerteżniki (gwarowo "rzemieślnicy") około 1339. W zapisach s-c-s w brzmieniu jako Чертежъ. Od 1340 była to wieś królewska, należąca do klucza beskiego, po 1772 przeszła na własność Urbańskich. W połowie XIX wieku właścicielem posiadłości tabularnej w Czereżu był Władysław Urbański[5].

Alternatywna etymologia: czerteż to słowo pochodzenia wołosko-ruskiego[6] związane z archaiczną gospodarką w Karpatach – wyrębem, wypalaniem i karczowaniem terenów zalesionych pod przyszłe osadnictwo. Wedle przekazu tradycyjnego we wsi tej znajdowała się duża ilość stawów, rozciągających się od wsi Nowosielce i Dudyńce aż po Trepczę, dzięki którym zawdzięcza się żyzność gleb.

Po 1848 nasiliły się procesy migracyjne ludności, 1848–1866 na Górne Węgry (dawna nazwa nieistniejącej wtedy Słowacji), w okolice Koszyc, Jasova), spowodowane rozwojem przemysłu hutniczego, pomiędzy 1866–1914 emigracja zarobkowa do USA.

W 1898 wieś liczyła 473 mieszkańców oraz 71 domów, pow. wsi wynosiła 3,35 km². We wsi znajdowała się również szkoła. Dziewięć lat później wieś liczyła już 351 mieszkańców (1907), wysoki odsetek emigrujących do USA.

W okresie od 1942 do 1943 wieś znalazła się w kręgu zainteresowań misji badawczej prowadzonej przez sekcję rasową i ludoznawczą Institut für Deutsche Ostarbeit z Krakowa. Badania prowadzono m.in. w miejscowościach Sanok, Nowotaniec, Mymoń, Besko i Czerteż[7].

Po II wojnie światowej mieszkańców przesiedlono na teren ówczesnego ZSRR (współcześnie Ukrainy) w ramach wymiany ludności. Przesiedleńcy z Czerteża trafili następnie do wsi pod Drohobyczem m.in. do wysiedlonej z Polaków wsi Rychcice. W latach 1977–1981 próbowano wsi narzucić nazwę Przedmieście, jednak przez brak logicznych podstaw do tego oraz sprzeciw mieszkańców wrócono do prawidłowej nazwy.

Dużą rolę w XX, a nawet XXI w. odegrała RSP (Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna) "Jedność", wcześniej Rolniczy Zespół Spółdzielczy "Konstanty Rokossowski". Wokół tego przedsiębiorstwa kręciło się życie całej wsi. Zapewniało ono dobrą pracę mieszkańcom, na jej terenie znajdowała się Ochotnicza Straż Pożarna, sala, biblioteka, sklep GS, a obok szkoła i cerkiew z cmentarzem.

Z Czerteża pochodził ksiądz I. Pidharbi członek kapituły Administracji Apostolskiej Łemkowszczyzny. W Czerteżu urodził się ks. Szymon Fedorońko. Na cmentarzu we wsi został pochowany Mariusz Szmyd.

Poeta Janusz Szuber napisał wiersz pt. Czerteż, wydany w tomikach poezji pt. Czerteż z 2006[8] oraz pt. Pianie kogutów z 2008[9].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Antoniego.

We wsi znajduje się zabytkowa cerkiew parafialna greckokatolicka pw. Przemienienia Pańskiego. Zbudowana w 1742 r. jako trójkopułowa, przekształcona ok. poł. XIX wieku. Dzwonnica wzniesiona w 1887 r. We wnętrzu zachowane pozostałości polichromii.

W połowie lat 90. XX wieku obok boiska sportowego wzniesiono kościół filialny pw. św. Antoniego z Padwy należący do parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w sanockiej Dąbrówce[10].

W pobliżu cerkwi znajdują się zabudowania należące do miejscowej RSP.

Mieszkańcy[edytuj | edytuj kod]

Nazwiska mieszkańców XIX wiek : Bojko, Chłopik, Czerepuła, Dalak, Dziaczek, Galik, Jarosz, Kawarda, Kikta, Kitka, Drybak, Galik, Holiniak, Hryczyszyn, Husak, Huśka, Kaliniak, Kot, Krokosz, Kus, Litusiak, Mykita, Olenicz, Proc, Rytar, Tyszko, Trubko, Fedrońko, Car, Koćko, Krzywonos, Leśniak, Nilko, Pakis, Pasicznik, Sobota, Sokalski, Wajko, Wolański, Wysoczan, Zapotoczny, Halyk, Chrycyszyn, Drybak, Kit, Tyszko, Fecko, (...).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. O gminie. gminasanok.pl [dostęp 2019-09-01]
  2. Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  3. Atlas historyczny Rzeczypospolitej Polskiej wydany z zasiłkiem Akademii Umiejętności w Krakowie , [T. 1] , Epoka przełomu z wieku XVI-ego na XVII-sty. Dział II-gi. "Ziemie Ruskie" Rzeczypospolitej, Dział opracowany przez Aleksandra Jabłonowskiego [...], k. 4.
  4. Lustracja województwa ruskiego 1661-1665. Cz. 1, Ziemia Przemyska i Sanocka, wydali Kazimierz Arłamowski i Wanda Kaput, Wrocław-Warszawa-Kraków 1970, s. 248.
  5. Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w królestwie Galicyi i Lodomeryi jakoteż w wielkim księstwie Krakowskiem i księstwie Bukowińskiem, pod względem politycznej i sądowej organizacyi kraju wraz z dokładnem oznaczeniem parafii, poczt i właścicieli tabularnych, ułożony porządkiem abecadłowym. Lwów: Karol Wild, 1855, s. 39.
  6. Wymienione w publikacji: Wojciech Krukar "Przyczynek nazewniczy do historii osadnictwa dorzecza górnego Sanu [1]"
  7. Beth Schuster: Records of the Institut für Deutsche Ostarbeit, Sektion für Rasse- und –Volkstumforschung 1940-1943 (ang.). National Anthropological Archives. Smithsonian Institution, 2007. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-04-21)].
  8. Janusz Szuber: Czerteż. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2006, s. 32-33. ISBN 83-08-03913-8.
  9. Janusz Szuber: Pianie kogutów. Kraków: Wydawnictwo „Znak”, 2008, s. 100. ISBN 978-83-240-0941-1.
  10. Parafia na stronie archidiecezji

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]