Dolice (gmina Dobrzany)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dolice
Państwo  Polska
Województwo zachodniopomorskie
Powiat stargardzki
Gmina Dobrzany
Sołectwo Dolice
Liczba ludności (2008) 59
Strefa numeracyjna (+48) 91
Kod pocztowy 73-130
Tablice rejestracyjne ZST
SIMC 0774345
Położenie na mapie gminy Dobrzany
Mapa lokalizacyjna gminy Dobrzany
Dolice
Dolice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Dolice
Dolice
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa zachodniopomorskiego
Dolice
Dolice
Położenie na mapie powiatu stargardzkiego
Mapa lokalizacyjna powiatu stargardzkiego
Dolice
Dolice
Ziemia53°21′30″N 15°29′24″E/53,358333 15,490000

Dolice (niem. Konstantinopel) – wieś sołecka w Polsce położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie stargardzkim, w gminie Dobrzany.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś usytuowana przy lokalnej drodze, skomunikowanej od północy i południa z dwiema (równoległymi) szosami Dobrzany - Krzemień i Dobrzany - Bytowo. Miejscowość położona jest w linii prostej 4 km na wschód od Dobrzan (siedziby gminy) i 29 km na wschód od Stargardu - siedziby powiatu. Dolice ulokowane są na obszarze Ińskiego Parku Krajobrazowego, bezpośrednio po południowej stronie jeziora Dolice, otoczone lasami. Najbliższa okolica wyraźnie pofałdowana. Sołectwo sąsiaduje z Grabnicą od północy, z Krzemieniem od północnego wschodu i od południa z Błotnem.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Pierwotna nazwa wsi - Konstantinopel - pochodzi od radczyni państwowej Constantii von Blumenthal.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z roku 1753, kiedy jako wieś kolonizacyjna została założona z inicjatywy Fryderyka II. Równocześnie z lokacją wsi wybudowano kościół oraz założono szkołę. W roku 1767 wymieniono kościelnego o nazwisku Neins. W roku 1874 we wsi było 40 gospodarstw domowych, 31 domów, 186 ludzi. Pod koniec XIX wieku wybudowano nowy kościół, a po południowej stronie wsi wytyczono linię kolejki wąskotorowej z przystankiem. W roku 1920 odnotowano pożar wsi, w którym zniszczeniu uległo większość pierwotnej zabudowy szachulcowej. W roku 1928 Dolice określano jako wieś z kościołem i dworcem kolejowym. Miały wówczas łącznie 130 mieszkańców, w 1939 r. 129 mieszkańców i 9 gospodarstw od 23 do 31 ha. Do roku 1945 Dolice należały do powiatu Saatzig (Kreis Saatzig) w rejencji szczecińskiej (Regierungsbezirk Stettin) w prowincji Pomorze (Provinz Pommern). Po II wojnie światowej w ramach województwa szczecińskiego, w powiecie Stargard Szczeciński. Pierwszą polską nazwą wsi było Kutkowo. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa szczecińskiego i była w gminie Dobrzany.

Historyczna forma wsi[edytuj | edytuj kod]

Układ przestrzenny[edytuj | edytuj kod]

Wieś fryderycjańska założona została na planie ulicówki, typowego układu dla części wsi zakładanych w czasie kolonizacji fryderycjańskiej. Według mapy z 1890 roku wieś miała formę regularnej i krótkiej ulicówki, wytyczonej na linii północ-południe, bezpośrednio po południowej stronie jeziora. Dolice ulokowano w osi drogi dojazdowej do sąsiedniej wsi kolonizacyjnej - Grabnicy. Pierzeje były proste, zwarte, szeroko rozsunięte od siebie, o jednakowej głębokości działek siedliskowych. Pośrodku układu ulokowano kościół - bez wyodrębnionej działki na potrzeby cmentarza. ten ulokowany był w południowo-zachodniej części wsi. Całość układu zamykały (od zewnątrz) drogi zagumienne, połączone na obrzeżach z drogą wiejską. Analogiczna kompozycja przestrzenna zachowała się do czasów II wojny światowej.

Do czasów dzisiejszych układ ten się nie zmienił. Jest to kompozycja zwarta, osiowa, rozplanowana w układzie południkowym na przestrzeni ok. 400 m, z centralnie posadowionym kościołem. Pierzeje są proste, z kalenicową zabudową, z niewielkimi ubytkami w południowej części wsi (brak 2-3 zagród). Układ sieci drożnej o pierwotnym przebiegu, łącznie z zachodnią drogą zagumienną, wschodnia uległa zatarciu. W obrębie wsi brak nowych elementów kubaturowych, czy przestrzennych. Zgodnie z zaleceniem konserwatora zabytków układ przestrzenny oraz struktura i formy zabudowy winny podlegać ochronie konserwatorskiej w ramach strefy.

Zabudowa[edytuj | edytuj kod]

Dolice były typową, chłopską wsią kolonizacyjną, założoną w oparciu o jednakowe nadziały ziemi, stąd o jednorodnej strukturze zabudowy. Według historycznych przekazów kartograficznych i ikonograficznych zabudowę wsi tworzyły typologicznie jednorodne zagrody chłopskie, średniorolne, 3- i 4-budynkowe (na obrzeżach układu). Typowa zagroda składała się z: szachulcowej chałupy, lokowanej na froncie parceli; kamiennego lub szachulcowego budynku inwentarskiego z boku podwórza (w tym w linii pierzei); szachulcowej stodoły w głębi podwórza. Po pożarze wsi w 1920 roku na miejscu budynków szachulcowych wzniesiono domy murowane, z wystawkami dachowymi oraz wybudowano linię elektryczną.

Obecnie dominują 3-budynkowe zagrody. Rozlokowane są na regularnych (czworobocznych), o zbliżonej wielkości działkach siedliskowych. Pomiędzy nimi występują zagrody 2-budynkowe lub kilkubudynkowe, ale o mniejszej skali obiektów, wtórnie przekształcone, z ubytkami. Zabudowa jest częściowo zróżnicowana pod względem typologicznym, materiałowym i chronologicznym, o wysokich wartościach kulturowych. W poszczególnych zagrodach liczne ubytki obiektów gospodarczych; brak nowej zabudowy, jak również nie nastąpił powszechny proces modernizacji fasad domów mieszkalnych. Na froncie parceli - kalenicowe do drogi - (nr 2 szczytem) lokowane domy mieszkalne, po boku - w tym w linii pierzei (nr 3) – budynki inwentarskie, w głębi sporadycznie zachowane stodoły lub budynki ogólnogospodarcze.

Zachowała się mieszkalna szachulcowa chałupa nr 7, z częścią inwentarską, 8-osiowa, nakryta wysokim dachem 2-spadowym. Budynek pochodzi z pierwszej połowy XIX wieku. Dominujące są murowane chałupy z końca XIX wieku i początku XX. Są one asymetryczne 6-8 osiowe, nakryte wysokimi dachami 2-spadowymi (nr 3, 5, 6, 14). We wsi stoją też murowane (tynkowane) budynki z lat 10-20. XX wieku, 6-7 osiowe, nakryte wysokimi dachami naczółkowymi z mansardowymi wystawkami frontowymi, z prostymi elementami dekoracji architektonicznej (nr 4, 15, 16). Do innych należy zaliczyć budynki uzupełniające - niewielkie, 4-osiowe domy lub z częścią gospodarczą (nr 2, 13), lokowane kalenicowe lub szczytem do drogi, murowane, z początku lat 20. XX w. Przy chałupie nr 6 zachowała się mała chałupa wyrobników lub dziadków.

Budynki inwentarskie są zazwyczaj murowane (ceglane, w większości nietynkowane), wielofunkcyjne (w tym ze składowymi poddaszami), wzniesione pod koniec XIX wieku, najmłodsze na początku lat 20. XX w. Zachowały się sporadyczne stodoły, murowane i drewniane (odeskowane), jedno-klepiskowe, bez wartości kulturowych.

Infrastruktura wsi[edytuj | edytuj kod]

Kościół

Zabytkowy[1] kościół poewangelicki, po 1945 cerkiew prawosławna św. Mikołaja, należąca do parafii w Stargardzie (od 1968 nieużytkowana). Świątynia wzniesiona prawdopodobnie równocześnie z lokacją wsi w połowie XVIII wieku (o czym świadczy wzmiankowane nazwisko kościelnego – Neins). Pierwotnie był to obiekt szachulcowy. W 1896 na miejscu pierwotnego kościoła wybudowano nowy, murowany. Posadowiony jest pośrodku wsi, stanowi dominantę układu przestrzennego oraz element zabudowy o wartościach zabytkowych. Nieorientowana, salowa z absydą, wieżowa, murowana (ceglana i nietynkowana), o neogotyckiej formie architektonicznej. Obiekt częściowo zdewastowany (m.in. zniszczone witraże, nieszczelne pokrycie), wymagał pilnych działań konserwatorskich (w 2011 zabezpieczony przed dalszym niszczeniem i od tegoż roku gruntownie remontowany). Rekonsekrowany i przywrócony do użytku w październiku 2017.

Cmentarz ewangelicki
strefa "K" krajobrazu. Nekropolia ulokowana jest w południowo-zachodniej części wsi, przy drodze do Dobrzan (na skarpie). Założony został w 1 połowie XIX wieku. Obecnie jest nieczynny, czworoboczny, o pow. ok. 0,4 ha, z fragmentami muru ogrodzeniowego, starodrzewem dębowym i jesionowym oraz licznymi nagrobkami (destrukty) z okresu 2 połowy XIX wieku - I ćwierćwiecza XX w. Najstarszy nagrobek pochodzi z 1868.
Instytucje komunalne, państwowe
Szkoła została założona prawdopodobnie równocześnie z lokacją wsi. Brak jest informacji o ówczesnej formie obiektu. Po pożarze w 1920 na miejscu starej szkoły wybudowano nowy obiekt, zachowany do czasów współczesnych. Obecnie dom mieszkamy nr 1. Budynek jednobryłowy, murowany (tynkowany), nakryty dachem 2-spadowym, z salą szkolną w szczycie frontowym.
Gospoda z częścią gospodarczą (ob. dom mieszkamy nr 13) – pierwotnie był to budynek dwubryłowy, szachulcowy, parterowy, z wysokim (użytkowym - mieszkalnym) poddaszem. budynek lokowany szczytem do drogi (wąskofrontowy). Murowany. Wybudowany w 1918.
Linia kolei wąskotorowej - wybudowana pod koniec XIX wieku, po południowej stronie wsi, z przystankiem, ale bez widocznej infrastruktury.
Elektryczność pojawiła się prawdopodobnie na przełomie lat 20 i 30. XX.
Trafostacja - w północnej części wsi, nad jeziorem. Murowana, wieżowa, z dachem dwuspadowym. Zbudowana w latach 20-30. XX w.

Obiekty chronione[edytuj | edytuj kod]

  • szkoła (ob. dom mieszkalny) nr 1 mur. 1. 10/20.XX w.
  • dom mieszkalny (chałupa) nr 3 mur. pocz. XX w.
  • dom mieszkalny nr 4 mur. 1. 20. XX w.
  • dom mieszkalny (chałupa) nr 5 mur. pocz. XX w.
  • dom mieszkalny (chałupa) nr 6 mur. pocz. XX w.
  • dom mieszkalno-gospodar. nr 7 szach. I poł. XIX w.
  • dom mieszkalny nr 15 mur. 1. 10/20.XX w.
  • dom mieszkalny nr 16 mur. 1921

Inne obiekty o wartościach kulturowych

  • dom mieszkalny nr 2 - murowany - lata 20. XX w.
  • bud. mieszkalno-gospodarczy nr 6a - szachulcowy/murowany - IV ćwierćwiecze XIX w.
  • gospoda (ob. dom mieszkalny) nr 13 - murowana - 1918
  • dom mieszkalny (chałupa) nr 14 - murowana, początek XX w.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Nr rejestru: 1178 nr PSOZ/Sz-n/5340/40/91 z 19 marca 1991

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]