Dom Beksińskich

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dom Beksińskich
Ilustracja
Stan zabudowań w latach 60. XX wieku. Widok od ówczesnej ulicy Karola Świerczewskiego z mostu na ulicy Stanisława Konarskiego
Państwo  Polska
Miejscowość Sanok
Adres ul. Karola Świerczewskiego 41
(Śródmieście)
Typ budynku dom
Ukończenie budowy 1. poł XIX w.
Zniszczono koniec lat 70. XX w.
Kolejni właściciele Beksińscy
Położenie na mapie Sanoka
Mapa lokalizacyjna Sanoka
Dom Beksińskich
Dom Beksińskich
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Dom Beksińskich
Dom Beksińskich
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Dom Beksińskich
Dom Beksińskich
Położenie na mapie powiatu sanockiego
Mapa lokalizacyjna powiatu sanockiego
Dom Beksińskich
Dom Beksińskich
Ziemia49°33′22,69″N 22°12′15,96″E/49,556303 22,204433

Dom Beksińskich – nieistniejący budynek w Sanoku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Budynek przedstawiony w formie graffiti w Sanoku
Zieleniec Beksińskiego w miejscu nieistniejących zabudowań

Dom był w stylu dworkowym, parterowy, drewniany, pokryty blachą, wybudowany na planie kwadratu, w środku którego istniało podwórko, wewnątrz posiadał obieg w formie amfilady[1]. Posiadał dwie piwnice ze sklepieniami kolebkowymi, miał konstrukcję zrębową, zaś na ścianie wschodniej istniały ganek i weranda[2].

W połowie lat 40. XIX wieku do Sanoka przybyli Mateusz Beksiński i Walenty Lipiński z zamiarem stałego osiedlenia się[3]. Obaj nabyli kilka morgów ziemi przy ówczesnej ulicy Lwowskiej u zbiegu z ulicami Podgórze[4] i Stanisława Konarskiego, gdzie później założyli warsztat kotlarski[5], będący prekursorem Fabryki Wagonów i Autosanu. Na zakupionym terenie, nad Potokiem Płowieckim położony był dworek, pochodzący z 1. połowy XIX wieku, mieszczący się pod ówczesnym adresem Lwowskiej 225[6] (z tego względu budynek zyskał przydomek „Dom nad potokiem”). W 2. poł. XIX zabudowania stanowiły część całości kotlarni[7].

Do końca życia w domu pod numerem 225 zamieszkiwali Mateusz Beksiński (zm. 1886)[8] i Walenty Lipiński (zm. 1897)[9]. W późniejszym czasie zamieszkiwali w nim potomkowie Mateusza: syn Władysław Beksiński, wnuk Stanisław Beksiński, prawnuk Zdzisław Beksiński z rodzinami[10].

Część frontowa budynku została wynajęta i funkcjonowała w niej Apteka pod Opatrznością Bożą; prowadzili ją od 1905 Piotr Dunin-Wąsowicz (teść mjr. Jana Kosiny), od niego w 1912 nabył ją Henryk Eisenbach[7][11], a po nim syn Juliusz, prowadzący do 1939, po wybuchu II wojny światowej przejął ją Ukrainiec Emil Macieliński[12].

Dom istniał pod adresem ulicy Jagiellońskiej 41[13] (według innych źródeł 43[14], 44[15][16], 45[17]). Przed 1939 w domu działała Apteka „Pod Opatrznością Boską” Henryka Eisenbacha[18][19][20] oraz zamieszkiwał Stanisław Beksiński (w tym czasie potomkowie Władysława Beksińskiego posiadali dwie przylegające do siebie kamienice przy ul. Jana III Sobieskiego w Sanoku – Stanisław część pod numerem 4, a jego siostra Władysława, żona Franciszka Orawca, część pod numerem 6; przy czym Stanisław był administratorem obu kamienic)[21].

Na przestrzeni lat budynek był formalnie położony przy ulicy Lwowskiej, Jagiellońskiej (od 1898)[22], Adolf Hitler Strasse 53[23] (podczas II wojny światowej w okresie okupacji niemieckiej)[24][25], Karola Świerczewskiego (w latach PRL)[26][23].

Po zakończeniu II wojny światowej w okresie PRL stan całości zabudowań, mimo dokonywanych remontów, ulegał pogorszeniu, wskutek czego już pod koniec lat 60. zaistniało faktyczne zagrożenie skierowania go do rozbiórki od początku lat 70.[27] W tym czasie w budynku, poza rodziną Beksińskich, zamieszkiwali także inni lokatorzy oraz ulokowano magazyn Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”[28]. W 1972 obiekt pod numerem 43, stanowiący drewniany dom, a poprzednio zakład kotlarski, został włączony do uaktualnionego wówczas spisu rejestru zabytków Sanoka[29]. W 1974 podejmowano wstępne plany zagospodarowania tego terenu (według projektów miały tam powstać np. spółdzielnia, skwer, pawilon)[30]. W związku z planami wyburzenia domu w latach 70. Zdzisław Beksiński wyprowadził się do Warszawy[10]. W 1977 nastąpiło wywłaszczenie, a majątek zabudowań został wyceniony na 200 tys. zł[31]. Zabudowania zostały wyburzone[10] i rozebrane pod koniec lat 70. XX wieku[32].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W miejscu istnienia domu został utworzony skwer[7] pod nazwą Zieleniec Beksińskiego. Na tym obszarze została zachowana studnia. W 2005 w tym miejscu został zasadzony dąb kolumnowy upamiętniający Zdzisława Beksińskiego[28]. Inskrypcja na tabliczce brzmi: W hołdzie wielkiemu sanoczaninowi Zdzisławowi Beksińskiemu. Zarząd Okręgu Bieszczadzkiego LOP. Sanok 11 listopada 2005. Upamiętnienie zostało odsłonięte 10 listopada 2005[33].

Widok nieistniejącego domu został namalowany w formie graffiti na ścianie przy Schodach Serpentyny, odchodzących od ul. 3 Maja w Sanoku.

1 października 2011 otwarto w Sanoku ścieżkę spacerową pod nazwą „Śladami Rodu Beksińskich”, wytyczoną i przebiegającą przez miejsca w mieście związane z rodziną Beksińskich. Na jej trasie umieszczono jedenaście tablic informujących o dokonaniach przedstawicieli rodziny. Tablice wykonano w formie sztalug malarskich z uwagi na działalność Zdzisława Beksińskiego i artystyczne profesje innych członków rodziny[34][35]. Jedna z tablic została umiejscowiona w miejscu dawnych zabudowań domu Beksińskich[2].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Beksińscy 2014 ↓, s. 9.
  2. a b Ścieżka spacerowa „Śladami Rodu Beksińskich”. Dom Beksińskich. zymon.com.pl. [dostęp 1 stycznia 2015].
  3. Tomasz Opas, Rynek lokalny, W czasach zaborów i niewoli, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 320.
  4. Edward Zając, Szkice z dziejów Sanoka, Sanok 1998, s. 169.
  5. Ścieżka spacerowa „Śladami Rodu Beksińskich” w Sanoku. 10. Fabryka Wagonów. zymon.com.pl. [dostęp 17 maja 2014].
  6. Ścieżka spacerowa „Śladami Rodu Beksińskich” w Sanoku. 9. Dom Beksińskich. zymon.com.pl. [dostęp 17 maja 2014].
  7. a b c Andrzej Romaniak: Sanok. Fotografie archiwalne – Tom I. Sanok: Muzeum Historyczne w Sanoku, 2009, s. 388. ISBN 978-83-60380-26-0.
  8. Księga aktów zejść rzym.-kat. Sanok 1878–1904. T. H. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 116 (poz. 87).
  9. Księga aktów zejść rzym.-kat. Sanok 1878–1904. T. H. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 262 (poz. 74).
  10. a b c Paweł Sawicki. "Nie przekazują żadnych treści" – mówi o swoich obrazach Zdzisław Beksiński. „Tygodnik Sanocki”. Nr 33 (197), s. 6, 18 sierpnia 1995. 
  11. Paweł Kosina: Helena Kosinówna. Rodzina i sanoccy przyjaciele. Sanok: Stowarzyszenie Przyjaciół Heleny Kosiny w Sanoku, 2006, s. 47. ISBN 83-92421-0-0.
  12. Beksińscy 2014 ↓, s. 23.
  13. Spis abonentów sieci telefonicznych państwowych i koncesjonowanych w Polsce (z wyjątkiem m. st. Warszawy). Warszawa: Ministerstwo Poczt i Telegrafów, 1932, s. 513.
  14. Ewa Śnieżyńska-Stolot, Franciszek Stolot, Sztuka Sanoka między Sanokiem a Wschodem, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 948.
  15. Księga zmarłych 1855–1878 Sanok. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 77 (poz. 75).
  16. Edward Zając: VI. Okres autonomii. 4. Rzemiosło i handel w powiecie sanockim. W: Życie gospodarcze ziemi sanockiej od XVI do XX wieku. Sanok: Stowarzyszenie Inicjowania Przedsiębiorczości, 2004, s. 146. ISBN 83-914224-9-6.
  17. Emil Kardin: Odsłonięte skrzydło. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1978, s. 239.
  18. Spis Abonentów sieci telefonicznych Państwowych i Koncesjonowanych w Polsce (z wyjątkiem m. st. Warszawy) na 1938 r.. Warszawa: Państwowe Przedsiębiorstwo „Polska Poczta, Telegraf i Telefon”, 1938, s. 622.
  19. Książka telefoniczna. 1939. s. 706. [dostęp 2015-05-26].
  20. Edmund Słuszkiewicz: Przewodnik po Sanoku i Ziemi Sanockiej. Sanok: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie, 1938, s. 70.
  21. Kamienica 2013 ↓, s. 93.
  22. Marta Szramowiat. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Samorząd miejski Sanoka okresu galicyjskiego. Przemiany gospodarcze w Sanoku. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 32, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  23. a b Beksińscy 2014 ↓, s. 10.
  24. Andrzej Romaniak: Sanok. Fotografie archiwalne – Tom II. Wydarzenia, uroczystości, imprezy. Sanok: Muzeum Historyczne w Sanoku, 2011, s. 138, 166–173. ISBN 978-83-60380-30-7.
  25. Franciszek Oberc. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Okupacyjna administracja Sanoka 1939-1944. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 97, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  26. Marta Tychmanowicz: Karol Świerczewski: człowiek, który się kulom nie kłaniał. Wiadomości wp.pl, 28 marca 2012. [dostęp 2014-10-01].
  27. Beksińscy 2014 ↓, s. 191–192.
  28. a b Waldemar Bałda: Sowa i bocian. Opowieść o Posadzie Olchowskiej – III dzielnicy Miasta Sanoka. Kraków: AB Media, 2012. ISBN 978-83-935385-7-7.
  29. Artur Bata. Działalność Powiatowego Konserwatora Zabytków w Sanoku w 1972 r.. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”. 17–18, s. 92, 1973. Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. 
  30. Beksińscy 2014 ↓, s. 193.
  31. Beksińscy 2014 ↓, s. 198.
  32. Borys Łapiszczak: Sanok w Królestwie Galicji i Lodomerii na dawnej pocztówce i fotografii. Cz. VIII. Sanok: Poligrafia, 2005, s. 97. ISBN 83-918650-2-9.
  33. Tygodnik Sanocki nr 46 (732) z 18 listopada 2005, s. 6.
  34. Sanocki szlak „Śladami Rodu Beksińskich”. esanok.pl. [dostęp 1 stycznia 2014].
  35. Ścieżka spacerowa „Śladami Rodu Beksińskich”. zymon.com.pl. [dostęp 1 stycznia 2015].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]