Dom Gwarka w Tarnowskich Górach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dom Gwarka
Obiekt zabytkowy nr rej. A/617/66 z 15 kwietnia 1966[1]
Ilustracja
Dom Gwarka, ul. Gliwicka 2
Państwo  Polska
Miejscowość Flaga Tarnowskich Gór Tarnowskie Góry (Śródmieście-Centrum)
Adres ul. Gliwicka 2
Architekt nieznany[2]
Inwestor nieznany[2]
Ukończenie budowy 1598[3]
Ważniejsze przebudowy XVIII wiek (1717, 1785[3][4]), 1891[2]
Pierwszy właściciel nieznany[2]
Kolejni właściciele 1746: Heinrych Wacław Gawłowski z Gawłowa

1754–1854: szkoła ewangelicka
1856–1890 (formalnie do 1907): Joseph Lukaschik, fabrykant
1891–1911: Karl Lukaschik, fabrykant
1911–1930: Hans Lukaschik
1941: J. Lukaschik[2]

Obecny właściciel Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej (od 1954)
Położenie na mapie Tarnowskich Gór
Mapa lokalizacyjna Tarnowskich Gór
Dom Gwarka
Dom Gwarka
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Dom Gwarka
Dom Gwarka
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Dom Gwarka
Dom Gwarka
Położenie na mapie powiatu tarnogórskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tarnogórskiego
Dom Gwarka
Dom Gwarka
Ziemia50°26′37,8″N 18°51′16,1″E/50,443833 18,854472

Dom Gwarka – zabytkowa[1] kamienica z końca XVI wieku znajdująca się u zbiegu ulic Gliwickiej i Zamkowej na terenie zabytkowego śródmieścia miasta Tarnowskie Góry.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Data budowy na fasadzie

Budynek zbudowany został w 1598 roku, a jego właścicielami przez dziesięciolecia byli gwarkowie (łac. cultores montium, czyli właściciele i udziałowcy kopalń upoważnieni przez władcę do wydobycia kruszcu w zamian za pobieranie od nich dziesięciny lub innej opłaty, tzw. olbory[5][6]) oraz inni przedstawiciele tarnogórskiego mieszczaństwa[7].

Podczas pożarów miasta w 1701 oraz 1746 roku dom poważnie ucierpiał. Przed 1746 jego wartość katastralną wyceniano na 370 talarów, a po 1765 – na 355 talarów[2].

Prawdopodobnie w tym budynku – należącym wówczas do radcy von Gawlowskiego – odbyło się w 1744 roku pierwsze nabożeństwo luterańskie po przywróceniu wolności religijnej, o którym wspomniał Zasadius w swej Muzyce Anielskiej[2][8].

W 1754 budynek został przekazany popieranym przez pruskie władze ewangelikom, którzy założyli w nim swoją szkołę. Dom Gwarka był jej siedzibą przez 100 lat aż do 1854[9]. W 1784 roku w dwóch klasach uczyło się 100 uczniów, zaś w 1847 szkoła miała już trzy klasy ze 140 dziećmi. Nauczycieli było trzech, a roczny budżet placówki – pochodzący z podatków miejskich i danin kościelnych – wynosił ok. 300 talarów[10][4].

Po przeniesieniu w 1854 szkoły do nowej siedziby przy Henckelstraße 2 (obecnie ul. Jana Bondkowskiego) dom został sprzedany i wszedł w skład zabudowań fabryki mydła Josepha Lukaschika (założonej w 1845 roku, działającej do początku lat 40. XX wieku)[11].

Ozdobna latarnia nad wejściem do budynku

W 1891 roku wykonano drugie wejście do budynku (obecnie nieistniejące) oraz przebudowano sąsiednie okno. Pracami kierował Ernst Hofmann[2].

Po II wojnie światowej Dom Gwarka był zrujnowany i przewidziany do rozbiórki, jednak dzięki staraniom Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej, które postanowiło obrać go na swoją siedzibę, został wyremontowany i oddany do użytku 17 maja 1965 roku[12][13]. Pieniądze na remont pochodziły z popularnej wówczas śląskiej gry liczbowej Karolinka, a także z dotacji katowickiego wojewódzkiego konserwatora zabytków[4].

Współcześnie w budynku znajduje się siedziba Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej – na parterze znajdują się biura, z kolei dwukondygnacyjne poddasze zajmuje dom wycieczkowy „Gwarek”[13].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Dom Gwarka to narożny budynek wzniesiony na rzucie kwadratu, murowany, parterowy z półszczytem od strony ul. Gliwickiej oraz wysokim dwukondygnacyjnym poddaszem, trzytraktowy[14]. W części pomieszczeń sklepienia krzyżowe oraz żaglaste na gurtach, trójprzęsłowe[3][2]. Dach naczółkowy, elewacja bezstylowa, od ul. Gliwickiej sześcioosiowa, a od ul. Zamkowej – siedmioosiowa[14][2]. Na fasadzie północnej (od strony ul Gliwickiej) zachowana data 1598 (data budowy), dawniej widoczne również były daty przebudów – 1717 i 1785 – obecnie zatynkowane[2]. W 1990 roku wmurowana została tablica upamiętniająca pobyt w mieście Johanna Wolfganga von Goethego[4].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Rejestr zabytków nieruchomych w województwie śląskim. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2018-12-31].
  2. a b c d e f g h i j k Fundacja Kruszce Śląska: ul. Gliwicka 2 (pol.). W: Internetowe Vademecum Architektury Tarnowskich Gór [on-line]. vademecum-tg.pl, 2018. [dostęp 2019-02-18].
  3. a b c Zofia Krzykowska, Tarnowskie Góry w okresie habsburskim (1526-1763). Najstarsze zabytki sztuki i architektury, [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 143, ISBN 83-911508-3-6.
  4. a b c d Marian Broniec, Ryszard Bednarczyk, Arkadiusz Czech, Mieczysław Filak, Krzysztof Gwóźdż, Jan Hahn, Marek Kandzia, Alicja Kosiba-Lesiak, Zofia Krzykowska, Dominik Ochman, Marek Panuś, Przemysław Rubacha, Anna Sopuch, Gabriela Szubińska, Wojcik, Roman Wolniszewski: Przewodnik Tarnowskie Góry. Tarnowskie Góry: Drukpol sp.j., 2009, s. 81. ISBN 978-83-61458-36-4.Sprawdź autora:15.
  5. Zygmunt Gloger: Encyklopedia staropolska ilustrowana. T. II. Warszawa: P. Laskauer i W. Babicki, 1900–1903, s. 232–234.
  6. Dawid Toruński. Tarnogórscy mieszczanie. „Montes Tarnovicensis”, 2000-06-21. Oficyna Monos. ISSN 1640-0216 (pol.). 
  7. Danuta Szlachcic-Dudzicz, Tarnowskie Góry w okresie habsburskim (1526-1763). Układ przestrzenny miasta i jego zabudowa, [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 66, ISBN 83-911508-3-6.
  8. Samuel Ludwik Zasadius: Muzyka anielska. Brieg: 1751, s. 7.
  9. Maria Sikorska, Tarnowskie Góry w okresie habsburskim (1526-1763). Szkolnictwo, [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 135, ISBN 83-911508-3-6.
  10. Maria Sikorska, Miasto pod panowaniem pruskim i w obrębie II Rzeszy Niemieckiej (1763-1918). Szkolnictwo, [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 303, ISBN 83-911508-3-6.
  11. Józef Moszny, Miasto pod panowaniem pruskim i w obrębie II Rzeszy Niemieckiej (1763-1918). Życie gospodarcze – inne gałęzie przemysłu, [w:] Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich Gór, Tarnowskie Góry: Muzeum w Tarnowskich Górach, 2000, s. 203, ISBN 83-911508-3-6.
  12. Gwareckie królestwo. W: Monika Rosenbaum, Sebastian Rosenbaum: Srebrne miasto na czerwonej drodze. Tarnowskie Góry w PRL na fotografiach tygodnika „Gwarek”. Tarnowskie Góry: Drukpol sp.j., 2014, s. 19. ISBN 978-83-61458-10-4.
  13. a b SMZT: Historia domu wycieczkowego Gwarek (pol.). smzt.pl, 2018-01-19. [dostęp 2019-02-17].
  14. a b Ignacy Płazak, Jan Przała, Katalog zabytków sztuki w Polsce, Izabela Rejduch-Samkowa, Jan Samek (red.), t. VI (województwo katowickie), zeszyt 12 (powiat tarnogórski), Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk i Wojewódzki Konserwator Zabytków w Katowicach, 1968, s. 25 (pol.).