Dybuk (film 1937)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dybuk
‏דער דיבוק‎ Der dibek
Gatunek dramat
Rok produkcji 1937
Data premiery 29 września 1937
Kraj produkcji  Polska
Język jidysz
Czas trwania 98 minut / 125 minut
Reżyseria Michał Waszyński
Scenariusz Alter Kacyzne, Andrzej Marek
Główne role Lili Liliana
Mojżesz Lipman
Muzyka Henryk Kon
Zdjęcia Albert Wywerka
Scenografia Jacek Rotmil,
Stefan Norris
Wytwórnia Warszawskie Biuro Kinematograficzne Feniks

Dybuk (jid. ‏דער דיבוק‎ Der dibek[1]) – polski film fabularny z 1937 roku, w reżyserii Michała Waszyńskiego, oparty na dramacie Szymona An-skiego pod tym samym tytułem. Jest to pierwszy w Polsce pełnometrażowy film nagrany całkowicie w języku jidysz. Uznawany za najwybitniejszy film żydowski wyprodukowany w Polsce[2].

Produkcja filmu[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza próba stworzenia filmu w oparciu o popularną sztukę An-skiego miała miejsce już w roku 1925, reżyser Wiktor Biegański nakręcił wówczas jedynie zdjęcia próbne. Film z 1937 roku wyprodukowano w wytwórni Feniks Izydora i Fenicji Fenigsteinów. W przeciwieństwie do powstałego w tym samym roku dźwiękowego remake’u Ślubowania (filmu o zbliżonej fabule), z którym konkurował w kinach, odniósł znaczny sukces, który pozwolił odrodzić się firmie Fenigsteinów. Inicjatorem przedsięwzięcia był Ludwik Prywes, który został kierownikiem produkcji, jego pomocnikiem był Zygfryd Mayflauer. Scenariusz stworzył posiadający prawa autorskie do sztuki An-skiego Alter Kacyzne, współpracował z nim Marek Arnstein, który także sprawował funkcję kierownika artystycznego. Konsultantem naukowym (tło historyczne) został profesor Majer Bałaban. Konsultację scenariusza powierzono Anatolowi Sternowi. Muzykę skomponował Henryk Kon, pieśni religijne wykonał pierwszy kantor synagogi warszawskiej Gerszon Sirota. Sceny plenerowe nakręcono w Kazimierzu Dolnym. Dekoracje do filmu przygotowali Jacek Rotmil i Stefan Norris[3].

Reakcje krytyki[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze recenzje po premierze filmu były pozytywne. Mieczysław Sztycer określił Dybuka tryumfem produkcji żydowskiej w Polsce. Mniej przychylna produkcji Stefania Zahorska (zarzucała Dybukowi kiczowatość) poszukiwała odniesień w filmie do polskiej sztuki i literatury (Dziadów Mickiewicza, twórczości Wyspiańskiego, malarstwa Podkowińskiego i Grottgera). Wiesław Bończa-Tomaszewski próbował przekładać nauki kabały na zrozumiały polskiemu odbiorcy system spirytyzmu i okultyzmu[3]. W powojennej Historii sztuki filmowej Jerzy Toeplitz pisał:

„Dybuk” wszedł dziś do kolekcji klasyków filmowych, reprezentuje bowiem bezspornie najwyższe osiągnięcie artystyczne w produkcji filmów w języku żydowskim, realizowanych przez polską kinematografię[4].

Film 17 lutego 1942 roku obejrzał Joseph Goebbels, który określił go w swoich dziennikach mianem „żydowskiego filmu propagandowego”, który jednak umacniać miał według niego antysemickie nastroje u osób innych narodowości[5].

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

Film jest melodramatem nawiązującym do mistyki i obrzędowości żydowskiej. Akcja dzieje się w małych kresowych miasteczkach: Brynicy[6] i Miropolu. Dwaj Żydzi (Nisan i Sender) przysięgają sobie, że ich przyszłe dzieci zostaną sobie poślubione. Nisanowi, który ginie w nurtach wzburzonej rzeki, rodzi się syn – Chonen, jego przyjacielowi – córka Lea. Po upływie osiemnastu lat nieświadomy dawnych przysiąg Chonen przybywa do domu Sendera i zakochuje się w Lei. Ojciec jej jednak przeznaczył ją na żonę bogacza z sąsiedztwa. Chonen, pilny student kabały, zwraca się o pomoc do ciemnych mocy, po czym pada martwy. Nieszczęśliwa Lea w dniu zaaranżowanego przez ojca ślubu idzie na cmentarz i zaprasza na uroczystość nie tylko swoją zmarłą matkę (tego wymaga obyczaj), ale także ukochanego Chonena. Ten wstępuje w ciało dziewczyny jako dybuk. Sender wyznaje rabinowi prawdę o przysiędze sprzed lat. Zostają odprawione obrzędy, mające na celu skłonienie zmarłego Nisana do wybaczenia wiarołomstwa. Duch Nisana jednak uparcie milczy, a wygnany z Lei dybuk zabiera ze sobą jej duszę. Dziewczyna umiera, by na zawsze połączyć się z Chonenem.

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. J. Hoberman: Cinema. W: The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe. 2010. [dostęp 2018-05-23].
  2. Światowa encyklopedia filmu religijnego. Marek Lis i Adam Garbicz (red.). Kraków: Biały Kruk, 2007, s. 126. ISBN 978-83-60292-30-3.
  3. a b Natan Gross, Film żydowski w Polsce, Anna Ćwiakowska (tłum.), Kraków: Rabid, 2002, s. 92–97, 152, ISBN 83-88668-23-4, OCLC 830320054.
  4. Jerzy Toeplitz, Historia sztuki filmowej, t. IV, Warszawa 1969, s. 406.
  5. Goebbels i Król 2013 ↓, s. 345.
  6. Według Inki Gadowskiej, Uniwersytet Łódzki, Wizerunek miasteczka w malarstwie artystów żydowskich w Łodzi. Elementy wizualnego kodu sztetl jako czynnik kształtowania narodowej tożsamości wyimaginowane miasteczko.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]