Dziwonia duża

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dziwonia duża
Carpodacus rubicilla[1]
(Güldenstädt, 1775)
Samiec, zdjęcie wykonane w Stepancminda, Gruzja
Samiec, zdjęcie wykonane w Stepancminda, Gruzja
Samica podgatunku C. r. severtzovi, ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Lejdzie, okaz z Turkiestanu
Samica podgatunku C. r. severtzovi, ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Lejdzie, okaz z Turkiestanu
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina łuszczakowate
Podrodzina łuskacze
Plemię Carpodacini
Rodzaj Carpodacus
Gatunek dziwonia duża
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Dziwonia duża[3] (Carpodacus rubicilla) – gatunek małego ptaka z rodziny łuszczakowatych. W czterech podgatunkach występuje w górskich obszarach centralnej Azji. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Tablica barwna załączona do pierwszego opisu

Po raz pierwszy gatunek opisał Johann Anton Güldenstädt w 1775 na podstawie holotypu z Kaukazu. Nowemu gatunkowi nadał nazwę Loxia rubicilla. Do opisu sporządzonego w łacinie dołączona była tablica barwna opatrzona numerem XII[4]. Obecnie (2018) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza dziwonię dużą w rodzaju Carpodacus. Wyróżnia 4 podgatunki[5]. Dziwonia łuskowana[3] (C. (r.) severtzovi) była uznawana za odrębny gatunek ze względu na różnice w upierzeniu, środowisku życia i prawdopodobnie także i głosie[6]. Badania DNA nie potwierdziły tego. Dziwonie łuskowane ze wschodniej Azji mogły oddzielić się od kaukaskich ptaków z podgatunku nominatywnego około 400 tys. lat temu (0,05–0,91 mln lat temu)[7]. Ptaki z północno-zachodnich Indii oraz temat różnorodności przedstawicieli podgatunku C. r. diabolicus wymagają dalszych badań[6].

Niekiedy można spotkać się z polską nazwą zwyczajową „dziwonia kaukaska” w odniesieniu do tego gatunku[8]. Była ona niegdyś w użyciu w odniesieniu do dziwonii dużej, począwszy od Polskiego nazewnictwa ptaków świata Mielczarka i Cichockiego (1999)[9], jednak według obecnego, aktualizowanego na bieżąco źródła dotyczącego polskiego nazewnictwa jest to błędem. Nazwa „dziwonia kaukaska” odnosi się do jednego z podgatunków dziwonii zwyczajnej (Erythrina erythrinus kubanensis), zaś właściwą nazwą dla C. rubicilla jest dziwonia duża[3].

Podgatunki i zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

IOC wyróżnia następujące podgatunki[5]:

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Samica oraz dwa samce o różnej intensywności upierzenia. John Gould, 2. połowa XIX wieku

Długość ciała wynosi 19–21 cm, masa ciała 40–48,5 g[6]. Jest to stosunkowo duży łuszczak, rozmiarami podobny łuskowcowi (Pinicola enucleator). Upierzenie jest dosyć ciemne. Występuje dymorfizm płciowy. U samca ciemię i spód ciała mają barwę ciemnoczerwoną, z malinowym odcieniem, upstrzone białymi kropkami. Okolice oka i kantarek ciemniejsze[8]. Grzbiet bardziej piaskowobrązowy[10]. Zwraca uwagę długi ogon i mocny, jasny dziób. Upierzenie samicy w większości jest brązowoszare, intensywnie kreskowane, z ciemniejszym kantarkiem i okolicami oka. Samiec podczas swojego pierwszego lata wygląda jak samica[8]. Większość różnic między przedstawicielami poszczególnych podgatunków dotyczy nasycenia barwy różowej i czerwonej u samców, różnic w ubarwieniu dzioba i wymiarów poszczególnych części ciała, są to cechy bardzo trudne do dostrzeżenia w terenie[11]. Długość skrzydła u przedstawicieli nieokreślonych podgatunków wynosi 113,5–121,5 mm u samców (105–112,5 mm u samicy (u C. r. severtzovi odpowiednio 116–123 i 111–121 mm), długość ogona 86–91 mm u samców i 83–92 mm u samic, długość dzioba (od nasady w czaszce) 18–20 mm u samców i 19–20 mm u samic[11].

Ekologia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Dziwonie duże zamieszkują wysokie góry, najchętniej okolice lodowców z jałowymi, nasłonecznionymi stokami z obecnymi głazami, gdzie jest obfitość nasion mniszków. To ptaki osiadłe, jedynie zimą schodzą na niższe wysokości (1000 m n.p.m. lub niżej). Gniazdują powyżej 2500 m n.p.m., przeważnie 3000 m n.p.m.[8] W obrębie Kaukazu występują między 2500 a 3500 m n.p.m., dalej na wschodzie 3630–5000 m n.p.m.[11] W Nepalu odnotowywano je na wysokości 2660–4900 m n.p.m.[10] Na zimowiskach w Kazachstanie pojawiają się w stadach liczących do 30–50 osobników. W kilku miejscach w tym kraju prawdopodobnie gniazdują, w 1960 znaleziono gniazdo na wysokości 4100 m n.p.m.[12] Podczas zimowania w stadach tych ptaków mogą pojawiać się inne dziwonie, w tym dziwonia ciemnolica (C. rubicilloides). Poza sezonem lęgowym najczęściej widywane są pojedynczo lub w parach. Żerują na ziemi lub w krzewach, żywią się głównie nasionami niewielkich roślin oraz krzewów Caragana[11], niekiedy jedzą także jagody i owady[13].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

Okres lęgowy trwa od końca maja do końca sierpnia. Przeważnie występuje jeden lęg, być może na Kaukazie więcej[6]. Gniazdo umiejscowione jest w szczelinie skalnej lub na niskim krzewie, rzadko również w opuszczonych budynkach. Budulec stanowią cienkie gałązki, łodygi roślin i fragmenty korzeni, mchy, trawy, włosie i sierść. Zniesienie liczy 4–5 jaj[13], mają barwę niebieską i pokryte są drobnymi kropkami[12].

Status[edytuj | edytuj kod]

IUCN uznaje dziwonię dużą za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern). Według informacji z 2016, populacja na Kaukazie miała zmniejszyć się w wyniku niszczenia środowiska życia tych ptaków. Z lat 90. pochodzi informacja o zmniejszaniu się liczebności w europejskiej części zasięgu ze względu na niszczenie środowiska bogatego w rokitniki (Hippophae rhamnoides), stanowiące źródło pokarmu, oraz zagrożenie ze strony wieszczków (Pyrrhocorax graculus). Do tego ptaki na zimowiskach miały być odławiane celem trzymania ich jako ptaków ozdobnych[13].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Carpodacus rubicilla, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Carpodacus rubicilla. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c d e P. Mielczarek, M. Kuziemko: Plemię: Carpodacini Bonaparte, 1854 (wersja: 2017-12-15). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 8 marca 2018].
  4. J. A. Güldenstädt. Sex Avium Descriptiones. „Novi commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae”. 19, s. 464–465, 1774 (1775). 
  5. a b Frank Gill & David Donsker: Finches, euphonias, longspurs, Thrush-tanager. IOC World Bird List (v8.1), 25 stycznia 2018. [dostęp 10 marca 2018].
  6. a b c d e f g h Clement, P.: Great Rosefinch (Carpodacus rubicilla). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2018. [dostęp 10 marca 2018].
  7. Tietze, D.T., Päckert, M., Martens, J., Lehmann, H. & Sun, Y.-H.. Complete phylogeny and historical biogeography of true rosefinches (Aves: Carpodacus). „Zoological Journal of the Linnean Society”. 169 (1), s. 215–234, 2013. 
  8. a b c d Lars Svensson: Przewodnik Collinsa. Ptaki. Wyd. II. warszawa: MULTICO, 2017, s. 388–389. ISBN 978-83-7763-406-6.
  9. Paweł Mielczarek & Włodzimierz Cichocki. Polskie nazewnictwo ptaków świata. „Notatki ornitologiczne”. 40, zeszyt specjalny, 1999. 
  10. a b Birds of Nepal: Field Ecology, Natural History and Conservation. T. 2. Steven Simpson Books, 2001, s. 89. ISBN 978-0-9524390-9-7.
  11. a b c d Peter Clement: Finches and Sparrows. A&C Black, 2010, s. 289–290. ISBN 978-1-4081-3530-3.
  12. a b Great Rosefinch. Carpodacus rubicilla (Güldenstädt, 1775). Kazakhstan Birdwatching Community. [dostęp 10 marca 2018].
  13. a b c Great Rosefinch Carpodacus rubicilla. BirdLife International. [dostęp 10 marca 2018].