Eugeniusz Bodo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Eugeniusz Bodo
Ilustracja
Eugeniusz Bodo ze swoim psem Sambem
Imię i nazwisko Bohdan Eugène Junod
Data i miejsce urodzenia 28 grudnia 1899
Genewa
Data i miejsce śmierci 7 października 1943
Kotłas
Zawód aktor, reżyser, scenarzysta, tancerz, piosenkarz, producent filmowy
Odznaczenia
Złoty Krzyż Zasługi
Kadr z filmu Uroda życia z 1930
Eugeniusz Bodo po aresztowaniu przez NKWD 1941. Ostatnie zdjęcie

Eugeniusz Bodo, właśc. Bohdan Eugène Junod (ur. 28 grudnia 1899 w Genewie, zm. 7 października 1943 w Kotłasie) – polski aktor filmowy, rewiowy i teatralny. Syn Polki i Szwajcara, reżyser, scenarzysta, tancerz, piosenkarz i producent filmowy. Jeden z najwybitniejszych i najpopularniejszych aktorów międzywojennego polskiego kina i teatru[1][2][3]

Pseudonim sceniczny – „Bodo” – pochodzi od pierwszych sylab imion: jego pierwszego imienia (Bohdan) i matki (Jadwiga Anna Dorota)[4].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Tablica upamiętniająca teatrzyk Qui Pro Quo i jego artystów na Senatorskiej 29/31 w Warszawie

Jego ojciec ponoć pochodził z arystokracji francuskiej, z rodziny osiadłej w okresie wojen napoleońskich w Szwajcarii[5], był ewangelikiem reformowanym, a matka – Jadwiga Anna Dorota Dylewska (zm. w 1944) – polską szlachcianką z Mazowsza, katoliczką. Eugeniusz był wyznania swego ojca.

Rodzice E. Bodo poznali się i zawarli związek małżeński w II poł. XIX wieku. Teodor Junod, z wykształcenia inżynier, zafascynowany nowym wynalazkiem, jakim było nieme kino, zaczął krążyć po Cesarstwie Rosyjskim oraz na pograniczu Chin i Persji z pokazami filmowymi. W 1903 r. Junodowie pojawili się w Łodzi, gdzie T. Junod poznał innego podobnego przedsiębiorcę – propagatora sztuki filmowej – Edwarda Juliusza Vortheila (19 IX 1851–25 II 1927; pochowany w Pabianicach[6]), Holendra lub Duńczyka z pochodzenia, z którym zawiązał spółkę kinową. Ludwik Sempoliński wspominał, że Junod był „specjalistą od prowadzenia kabaretów” na prowincji. Najpierw, na kilka miesięcy 1903 r., wydzierżawili od braci Krzemińskich ich „Gabinet Iluzji”, kino przy Piotrkowskiej 17. Stąd przenieśli się na Piotrkowską 21, gdzie z frontowym wejściem utworzyli Teatr Iluzji „Urania” z salką na 30 osób. W 1907 r. zbudowali specjalny drewniany budynek kino-teatralny na zapleczu domów u zbiegu obecnych ulic Piotrkowskiej i S. Jaracza (obecnie w tym miejscu dom handlowy „Magda”), do którego przenieśli swoją „Uranię”. O miejscu tym, jako swoim ulubionym, wspomina Julian Tuwim. Żona T. Junoda w pobliżu, przy ul. Piotrkowskiej otworzyła restaurację „Masque”[5].

Aktor przez całe życie zachował obywatelstwo Szwajcarii (co przyczyniło się do jego śmierci), jednak fakt ten nie był powszechnie znany w okresie międzywojennym.

Zadebiutował na deskach ojcowskiej „Uranii”[7], prawdopodobnie w numerze opisywanym we wspomnieniach Ludwika Starskiego jako »10-letni kowboj Bodo – cudowne dziecko XX wieku«. Imię kowboja stało się artystycznym pseudonimem artysty.

W 1917 r. zaczął występować jako piosenkarz i tancerz na scenach rewiowych, początkowo w Poznaniu i Lublinie, a od 1919 r. w Warszawie. Tu m.in. w markowych kabaretach: „Qui Pro Quo”, „Morskie Oko”, „Cyganeria” i „Cyrulik Warszawski”. W 1925 r. zadebiutował w filmie Rywale i od tego momentu rozpoczęła się jego ogromna popularność. Ogółem zagrał w ponad 30 filmach. Grał zarówno role amantów, tragiczne, komediowe i w filmach muzycznych. Śpiewane przez niego w filmach piosenki stawały się w Polsce szlagierami.

27 maja 1929 r., prowadząc swój samochód marki Chevrolet, którym podróżował z kabaretu „Morskie Oko” w Warszawie do Poznania wraz z czterema pasażerami, nocą ok. 3–4 km przed Łowiczem spowodował wypadek, w którym pojazd na zakręcie wypadł z jezdni i stoczył się z ok. 4-metrowego nasypu, w wyniku czego śmierć na miejscu poniósł aktor Witold Roland[8] (według innego źródła kierowca w ciemnościach wpadł samochodem na nieoznakowaną stertę kamieni[9]). Bodo został skazany na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności w zawieszeniu.

Gdy dorobił się w Warszawie mieszkania, sprowadził do siebie matkę[9]. Uważany był za dowcipnego, szarmanckiego i uwodzicielskiego, co przysparzało mu wiele wielbicielek. Przez kilka lat był związany z aktorką Norą Ney. Miał ożenić się z ekscentryczną aktorką-amatorką, Tahitanką Reri (Anne Chevalier). Poznali się, gdy Reri przyjechała do Warszawy na jedyny w Polsce występ. Bodo namówił ją do pozostania w Polsce. W 1934 r. obsadził ją w filmie Czarna perła. Mieszkali w domu przy ul. Marszałkowskiej. Ostatecznie, z powodu różnic kulturowych i nadużywania alkoholu przez narzeczoną, do małżeństwa nie doszło[10]. Inaczej opisuje to Arkady Fiedler: (...) a Bodo jak to Bodo. Niestety gładysz, dzióbasowy letkiewicz, po kilku tygodniach sprzykrzył sobie egzotyczną aktorkę i tu zaczęła się mniej chwalebna część romansu. Bodo zaczął bezceremonialnie wpychać Reri w ramiona innych galopantów, swych koleżków, a im więcej ich było, tym lepiej dla niego; im rzęsiściej lała się gorzałka, tym skuteczniejsza woda na młyn szałaputa. Gdy Reri wyrwała się z birbancko-sprośnego bagienka i wyjechała z Polski, już było za późno, by się wyprostować; nie mogła wyzbyć się trunkowego nałogu. (...)[11].

Reklamował krawaty od „Chojnackiego”, kapelusze „Młodkowskiego” i marynarki „Old England”. Był abstynentem, miłośnikiem kobiet[9] i jedzenia.

Miał doga niemieckiego – arlekina o imieniu Sambo[12] (Sambo został zabity przypadkowo podczas powstania warszawskiego).

W latach 30. zaczął pisać scenariusze, a tuż przed wybuchem II wojny światowej zaczął reżyserować filmy, w których grał główne role. Był producentem i jednym ze współwłaścicieli (od 1931 r.) wytwórni filmowej B.W.B. (skrót od nazwisk właścicieli Bodo, Waszyński i Brodzisz), która zrealizowała m.in. Bezimiennych bohaterów (1932) i Głos pustyni (1932) oraz właścicielem od 1933 r. wytwórni „Urania-Film” (nazwał ją na cześć firmy nieżyjącego już ojca), w której powstały jego największe przeboje. W 1939 r. podpisał bardzo korzystny kontrakt z amerykańską wytwórnią filmową.

W 1935 r. występował w Palestynie[13]. W 1938 r. występował z programem estradowym z Mirą Zimińską[14]. W kwietniu 1939 r. otworzył w Warszawie przy ul. Foksal 17[15] kawiarnię Café-Bodo, a na piętrze kupił czteropokojowy apartament. Rozpoczął przygotowania do reżyserii nowego filmu Uwaga – szpieg!. W sierpniu 1939 r. podpisał kontrakt z nowym teatrem „Tip-Top”. W tym samym roku zamieszkiwał w Warszawie przy ul. Marszałkowskiej 132[16].

Po wybuchu wojny, we wrześniu 1939 r. oddał kawiarnię w dzierżawę i uciekając przed wojną przeniósł się do Lwowa, gdzie zamieszkał w podlwowskich Brzuchowicach. Tam, znając biegle rosyjski, został konferansjerem i występował w teatrze Tea-Jazz Henryka Warsa, dokonywał nagrań swoich piosenek w wersji rosyjskiej[17]. Wtedy też, po powrocie z jednego z tournée po ZSRR, postanowił wyemigrować do USA i złożył w tej sprawie dokumenty, ujawniając obywatelstwo szwajcarskie.

Nie zdążył wyjechać. Po ataku III Rzeszy na ZSRR NKWD aresztowało go 26 czerwca 1941 w domu (lub według innej relacji w Parku Jezuickim) i wywiozło do Moskwy, a 9 lipca 1941 został osadzony w więzieniu w Ufie[18]. Przyczyną aresztowania było ujawnienie paszportu szwajcarskiego, wskutek czego był podejrzany o działalność szpiegowską. Na początku 1942 został poddany pierwszym przesłuchaniom, a w maju 1942 został przeniesiony do więzienia Butyrki w Moskwie, gdzie został poddany kolejnym przesłuchaniom. Decyzją specjalnej narady przy NKWD ZSRR na wniosek z 30 października 1942 podpisany przez Piotra Fiodotowa został skazany na 5 lat ciężkiego obozu wychowawczego jako element społecznie niebezpieczny. Wyrok został zatwierdzony 13 stycznia 1943[19]. W czasie pobytu w Moskwie o jego uwolnienie starali się w imieniu ambasady polskiej Stanisław Kot i Tadeusz Romer, jednak władze sowieckie nie wyraziły na to zgody ze względu na szwajcarskie obywatelstwo Bodo. Z tych samych przyczyn nie objęła go amnestia dla obywateli polskich. Dodatkowo władze sowieckie uznały interwencję polskiej ambasady jako kolejny dowód na jego domniemane szpiegostwo. Pomiędzy styczniem a kwietniem 1943 jego współwięźniem na Butyrkach był 21-letni wówczas Alfred Mirek, późniejszy rosyjski muzykolog, który opisał swoje wspomnienia w wydanej w 1989 autobiografii „Dziennik więźnia”.

14 maja 1943 odtransportowano go z Moskwy do łagru w Kotłasie, w którym 19 czerwca został zdiagnozowany przez komisję lekarską jako niezdolny do pracy z powodu pelagry wskutek głodu i wyniszczenia, został umieszczony w obozowym szpitalu. Zmarł 7 października 1943 roku[19]. Fakt ten obalił głoszoną w czasach PRL-u wersję, zgodnie z którą Bodo miał zostać rozstrzelany przez Niemców po tym, jak wkroczyli oni do Lwowa[20]. Został pochowany w zbiorowym grobie[21].

18 października 1991 został zrehabilitowany przez rosyjskie władze na podstawie artykułu 3 Ustawy Federacji Rosyjskiej „O Rehabilitacji Ofiar Politycznych Represji”. 2 października 2011 r. w Kotłasie na cmentarzu Makaricha odsłonięty został pomnik, będący także symboliczną mogiłą artysty[22].

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

Aktor
Reżyser

Dyskografia[edytuj | edytuj kod]

  • Hanka Ordonówna, Eugeniusz Bodo (SP, Syrena-Electro9437)
  • Eugeniusz Bodo (Pocztówka, Tonpress R-0508-II)
  • 1978: Jak za dawnych lat (LP, Muza SX-1701)
  • 1990: W starym kinie: Eugeniusz Bodo, Adolf Dymsza (LP, Muza SX-2920)

Najpopularniejsze piosenki[edytuj | edytuj kod]

  • Ach, śpij, kochanie (Dlaczego nie chcesz spać; muz. Henryk Wars, sł. Ludwik Starski)
  • Ach, te baby (muz. Roman Palester, sł. J. Nell)
  • Całuję twoją dłoń, madame (muz. Ralph Erwin, sł. Andrzej Włast)
  • Już taki jestem zimny drań (muz. H. Wars, sł. J. Nell, L. Starski)
  • Najcudowniejsze nóżki (muz. H. Wars, sł. Jerzy Jurandot)
  • O Key (muz. H. Wars, sł. Konrad Tom, Emanuel Schlechter)
  • Sex appeal (muz. H. Wars, sł. E. Schlechter)
  • Tyle miłości (muz. H. Wars, sł. K. Tom)
  • ros. Прощальная Песенка Львовского Джаза (trans. Praszczalnaja piesenka lwowskogo dżaza – sł. G. Grigoriew) pol. Pożegnalna piosenka lwowskiego jazzu[17], walc (po 1939) – wersja ros. Tylko we Lwowie (muz. H. Wars, sł. E. Schlechter),
  • Tylko z tobą i dla ciebie (muz. H. Wars, sł. J. Nell, L. Starski)
  • Umówiłem się z nią na dziewiątą (muz. H. Wars, sł. E. Schlechter)
  • Zrób to tak (muz. H. Wars, sł. J. Nell, L. Starski)

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Eugeniusz Bodo w serwisie Culture.pl
  2. Eugeniusz Bodo – zaginiony na Wschodzie - Historia - polskieradio.pl, www.polskieradio.pl [dostęp 2019-06-09].
  3. Eugeniusz Bodo - aktor, reżyser, artysta, o-historii.pl [dostęp 2019-06-09] (pol.).
  4. Filip Gańczak. Szwajcar, czyli szpion. „Biuletyn IPN „pamięć.pl””. 10 (19), s. 22-26, październik 2013. 
  5. a b Gronczewska Anna, Amant Eugeniusz Bodo...
  6. Vortheil; um.pabianice.pl
  7. W. Pierzchała, A. Magnuszewska, „Tu w Łodzi debiutował słynny amant filmowy”
  8. Tragiczny wypadek znanego artysty warszawskiego. „Gazeta Lwowska”, s. 1, Nr 120 z 28 maja 1929. 
  9. a b c Bodo, dziecko XX wieku
  10. Bodo i Reri. wysokieobcasy.pl, 12 maja 2010. [dostęp 12 maja 2010].
  11. Arkady Fiedler, Wiek Męski-Zwycięski, s. 218.
  12. Stanisław Janicki: Trubadur Warszawy – Eugeniusz Bodo; Jego życie i śmierć. jednota.pl (archive.org), 2002-03-15. [dostęp 2017-02-10].
  13. polona.pl
  14. Z Teatru Wielkiego. Mira Zimińska – Eugeniusz Bodo. „Gazeta Lwowska”, s. 2, Nr 396 z 31 grudnia 1938. 
  15. Teatry Warszawy 1939. books.google.pl.
  16. Bodo Junod Eugeniusz, art., m., Marszałkowska 132, tel. 2-13-72 za: Polska Akcyjna Spółka Telefoniczna: Spis abonentów warszawskiej sieci telefonów Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej 1938–1939, s. 32 (pol.). 1938. [dostęp 2013-06-20].
  17. a b ПРЩАЛЬНАЯ ПЕСЕНКА ЛЬВОВСКОГО ДЖАЗА, вальц, муз. Г. Варса, сл. П. Григорьева, ЕВГЕНИЙ БОДО, Львовский теа-джаз-орк. под упр. Г. Варса, АПРЕЛЕВСКИЙ ЗАВОД, 10550 Г-л/ту-5, СССР (pl. Pożegnalna piosenka lwowskiego jazzu, walc – ros. wersja Tylko we Lwowie, muz. H. Warsa, sł. P. Grigoriewa, Eugeniusz Bodo Lwowski Tea-Jazz pod dyr. H. Warsa., Wytwórnia (płyt) Aprelewska, 10550 G-ł/ty-5, ZSRR) (ros. • niem.). [dostęp 2011-02-18].
  18. „Dziennik Łódzki”, 14 XI 1994, nr 264, s. 23.
  19. a b Marta Grzywacz. Eugeniusz Bodo. Element społecznie niebezpieczny. „Ale Historia”. 10/2016 (216), s. 8-10, 2016-03-07. Agora SA (pol.). 
  20. W rzeczywistości prawdziwa data i okoliczności śmierci Bodo były znane w PRL, pojawiła się ona z komentarzem „zmarł na terenie ZSRR” w „Encyklopedii Warszawy” wyd. PWN, 1975, z kolei „Słownik biograficzny teatru polskiego: 1765-1965” z 1973 podał niejednoznacznie „zmarł po 4 lipca 1941 na terenie ZSRR”. Mimo to, powstałe po 1975 wydania „Encyklopedii powszechnej PWN” powtarzały fałszywą datę i okoliczności śmierci Bodo, tym samym kłamiąc z premedytacją. Ostatnim wydaniem z podaną datą 1941 jako datą śmierci było wydanie z 1995, a więc już po publikacji w prasie listu od rosyjskiego Czerwonego Krzyża na temat śmierci Bodo z dołączonymi zdjęciami więziennymi.
  21. Piotr Lisiewicz: „Zdążyłem wziąć płaszcz i kapelusz”. 70 lat temu komuniści zamordowali Eugeniusza Bodo. niezalezna.pl, 6 października 2013. [dostęp 2013-09-27].
  22. Pomnik Eugeniusza Bodo stanął w Rosji. wyborcza.pl, 3 października 2011. [dostęp 3 października 2011].
  23. Urania-film: Eugeniusz Bodo cz. 1 (pol.). [dostęp 2011-03-30].
  24. Serial dokumentalny Na tropach tajemnic, odc. Bodo – śledztwo, Discovery Historia, 2008
  25. Za winy niepopełnione. Eugeniusz Bodo w bazie filmpolski.pl
  26. Andrzej Fiszer, Katalog polskich znaków pocztowych. Tom I, str. 371, 2013.
  27. Bodo w bazie filmpolski.pl
  28. Bodo (serial); film.onet.pl

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wolański Ryszard, Leksykon Polskiej Muzyki Rozrywkowej, Warszawa 1995, Agencja Wydawnicza MOREX, ​ISBN 83-86848-05-7​, tu hasło Bodo, Eugeniusz, s. 19-20.
  • Wolański Ryszard, Eugeniusz Bodo: Już taki jestem zimny drań, wyd. Rebis, Poznań 2012, ​ISBN 978-83-781-8848-3
  • Pierzchała Wiesław, Magnuszewska Agnieszka, Tu w Łodzi debiutował słynny amant filmowy. W podwórku stał kino-teatr „Urania”, należący do ojca Eugeniusza Bodo; [w:] „Polska. Dziennik Łódzki”. 26-27 X 2013, nr 251, s. 6.
  • ................., [w:] „Dziennik Łódzki”, 14 XI 1994, nr 264, s. 23 (artykuł ilustrowany dwoma zdjęciami policyjnymi z 1941 r., wykonanymi w więzieniu na Butyrkach w Moskwie).
  • Aneta Kołaszewska, Za winy nie popełnione; [w:] „Gazeta Wyborcza. Magazyn”, 30 X 1997, nr 44, s. 32
  • Sondej Maria, W 60 rocznicę łagrowej śmierci: Eugeniusz Bodo, zapomniany łodzianin. [w:] „Kronika Miasta Łodzi”, 2003, nr 2, s. 125–130.
  • Gronczewska Anna, Amant Eugeniusz Bodo, który wychowywał się przy ulicy Piotrkowskiej; [w:] „Co tydzień historia” (dod. do „Polska. Dziennik Łódzki”), 29 XII 2016, s. 2-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]