Ewangeliarz Anastazji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ewangeliarz Anastazji
Ilustracja
Tylna okładka Ewangeliarza
Oznaczenie Rps 3307 II
Data powstania 2. połowa XII w.
Zawartość ewangelie i teksty dotyczące ewangelii
Język łacina
Rozmiary 30,5×20 cm
Liczba kart 66 (64+2)
Czcionka minuskuła romańska
Miejsce przechowywania Biblioteka Narodowa w Warszawie

Ewangeliarz Anastazji – napisany po łacinie ewangeliarz z XII wieku przechowywany w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie. Na 66 kartach zawiera tekst czterech ewangelii z Wulgaty oraz kilka innych krótkich dzieł.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ewangeliarz powstał prawdopodobnie w drugiej połowie XII wieku[1]. Do Płocka dotarł być może za czasów biskupów płockich Aleksandra z Malonne lub Wernera, który w 1166 podróżował na dwór Fryderyka Barbarossy[1]. Początkowo kodeks był przechowywany w płockiej bibliotece katedralnej[1]. Następnie mógł być przekazany przez Bolesława Kędzierzawego do nowego opactwa kanoników regularnych w Czerwińsku i znajdować się tam aż do wieku XIX (dokument z 1808 wymienia tam jakiś ewangeliarz w srebrnej oprawie, aczkolwiek nie ma pewności, czy chodzi o Ewangeliarz Anastazji)[2]. W 1831 biskup Adam Michał Prażmowski przekazał rękopis po skasowanym w 1819 klasztorze do biblioteki Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie[3]. Po upadku powstania listopadowego został wywieziony do Petersburga i umieszczony w Cesarskiej Bibliotece Publicznej[3]. Do Polski powrócił w 1921[3]. Obecnie znajduje się w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie pod numerem katalogowym II 3307[4].

Nazwa Ewangeliarz Anastazji związana jest z księżną Wierzchosławą nowogrodzką, żoną Bolesława Kędzierzawego, której drugie imię chrzcielne mogło brzmieć Anastazja (tak nazywał ją Jan Długosz)[4]. Jej śmierć mogła stać się przyczyną zamówienia ewangeliarza jako daru-ofiary za zbawienie jej duszy[4].

Opis[edytuj | edytuj kod]

Ewangeliarz ma wymiary 30,5×20 cm[3]. Składa się z 66 pergaminowych kart[3]. 64 karty zawierają głównie teksty ewangelii, zaś na dwóch dodatkowych umieszczonych na początku znajduje się zapis darowizny biskupa Prażmowskiego oraz karta z tekstem genealogii Jezusa Chrystusa wzięta z innego kodeksu[4]. Właściwe teksty ewangeliarza zapisane są w jednej kolumnie minuskułą romańską[3].

Szczególnie cennym elementem ewangeliarza jest oprawa, zachowana prawdopodobnie w pierwotnej postaci[3]. Wykonana została z drewna dębowego, pokrytego srebrną blachą zdobioną płaskorzeźbami figuralnymi oraz napisami majuskułą[3].

Okładka przednia, wykonana w stylu bizantyńskim, przestawia ukrzyżowanie Jezusa Chrystusa ze stojącymi postaciami Marii i św. Jana oraz klęczącą postacią kobiety, być może samej Anastazji[5]. W górnych rogach umieszczone są okrągłe w medaliony z symbolem słońca i napisem „sol” oraz wyobrażeniem księżyca i napisem „luna”[3][5].

Tylna okładka, nosząca cechy sztuki mozańskiej, przedstawia Chrystusa na tronie z uniesionymi do góry dwoma palcami prawej ręki (tzw. Maiestas Domini) oraz litery A. i W.[3][5] W narożnikach tylnej okładki umieszczone zostały symbole czterech ewangelistów: człowiek (Mateusz), orzeł (Jan), lew (Marek), byk (Łukasz)[5].

Połączenie stylów sztuki bizantyńskiej i mozańskiej sugeruje, że okładki mogły powstać nie nad Mozą, lecz w samym Płocku, zaś sporządzili je twórcy z regionu Mozy przybyli do Płocka[5]. Zdaniem Teresy Mroczko wykonane ze srebra okładki są unikatem na skalę europejską, zaś podobną oprawę posiadają tylko dwa zachowane ewangeliarze: z Namur w Belgii i Treviso we Włoszech[5].

Okładzina górna oprawy

Zawartość[edytuj | edytuj kod]

Na zawartość ewangeliarza składają się[3][4]:

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Święcki 2000 ↓, s. 14.
  2. Święcki 2000 ↓, s. 14–15.
  3. a b c d e f g h i j k Święcki 2000 ↓, s. 15.
  4. a b c d e Misiarczyk 2015 ↓, s. 45.
  5. a b c d e f Misiarczyk 2015 ↓, s. 46.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Leszek Misiarczyk. Kanony Euzebiusza z Cezarei w Ewangeliarzu Anastazji z XII wieku. „Saeculum Christianum”. XXII, s. 43–54, 2015. 
  • Cezary K. Święcki. Apogeum kultury średniowiecznego Płocka. „Pamiętnik Literacki”. 3 (91), s. 7–33, 2000. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]