Wyjście Izraelitów z Egiptu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Wyjście Izraelitów z Egiptu, Exodus – wydarzenie z historii Izraelitów opisane przede wszystkim w Księdze Wyjścia i Liczb (w mniejszym stopniu w Kapłańskiej i Powtórzonego Prawa), obejmujące uwolnienie Izraelitów z Egiptu oraz ich wędrówkę przez Synaj do Palestyny, będącej Ziemią Obiecaną.

Jedna z rekonstrukcji trasy wędrówki Izraelitów
Mojżesz i miedziany wąż – obraz Antoona van Dycka przedstawiający jedno z wydarzeń wędrówki Izraelitów
Zesłanie manny – obraz Jacopa Tintoretta z roku 1577

We współczesnym ujęciu, obecnym m.in. w katolicyzmie, biblijny opis wyjścia oparty jest na wydarzeniach historycznych, ale nie jest elementem historiografii, a teologii historii[1]. Historia wyjścia jest rozpatrywana jako mit założycielski narodu izraelskiego, który w jego trakcie dokonał ponownego przymierza z Bogiem[2]. W katolickim ujęciu mity zawarte w Pięcioksięgu mają przynajmniej częściowo umocowanie w wydarzeniach historycznych[3]. Natomiast według niektórych badaczy historia wyjścia i wędrówki Izraelitów jest wyłącznie mityczna, przykładowo zatopienie wojsk egipskich można interpretować jako reminiscencję mitu o walce Marduka z Tiamat opisanej w Enuma elisz, i nie ma podłoża w rzeczywistych wydarzeniach[4]. Przy założeniu historyczności eksodusu umiejscawia się go w XIII wieku p.n.e.[5] Współcześnie istnieją różne wersje zrekonstruowanej trasy wędrówki Izraelitów[6].

Przebieg wyjścia[edytuj | edytuj kod]

Według opisu biblijnego Izraelici zasiedlali Egipt od czasów Józefa. W pewnym okresie zaczęli być prześladowani, czego kulminacją była zarządzona przez faraona eksterminacja nowo narodzonych chłopców. Mimo to części udało się przeżyć, a jeden z nich – Mojżesz – został adoptowany przez córkę faraona. Jednocześnie był świadomy swojego hebrajskiego pochodzenia. Zabił Egipcjanina w obronie swojego rodaka przez co musiał uciec do Madianitów. Kapłan Madianicki poprosił Mojżesza, by z nimi zamieszkał i dał mu swoją córkę Seforę za żonę. Mojżesz, przeprowadzając stado swojego teścia przez pustynię, w drodze na górę Horeb, przeżył objawienie, w czasie którego Jahwe za pośrednictwem anioła w krzewie gorejącym nakazał mu powrót do Egiptu w celu wymuszenia na faraonie wyzwolenia Izraelitów. Zgodnie z poleceniem Boga Mojżesz udał się do faraona, który nie przystał na prośbę uwolnienia Izraelitów, ale uległ po serii cudownych znaków znanych jako plagi egipskie. Uwolnieni Izraelici udali się w kierunku Kanaanu. Faraon zmienił zdanie i wypuścił w pogoni wojsko, które zostało zniszczone w cudowny sposób podczas przejścia przez Morze Czerwone[5][7][1]. Wydarzenie to zaowocowało powstaniem Kantyku Mojżesza i pieśni Miriam. Lokalizacja miejsca określonego w Septuagincie i opierających się na niej kolejnych wersjach Biblii jako Morze Czerwone nie jest jasna. Oryginalna nazwa oznacza raczej Morze Sitowia lub Morze Trzcin, a więc mokradła śródlądowe, a nie rzeczywiste morze. Może więc chodzić o Wielkie lub Małe Jezioro Gorzkie[8], jezioro Sirbonis albo inne[9].

Według Biblii wędrówka przez Synaj odbyła się okrężną drogą, zajmując 40 lat, czyli symboliczną długość życia pokolenia[10]. W jej trakcie Bóg miał w cudowny sposób wybawiać Izraelitów od groźby śmierci z pragnienia lub głodu, jak również od przegranej podczas ataku Amalekitów[11]. Wśród cudów było zesłanie łatwego do zdobycia pożywienia – przepiórek i manny – oraz wody – uzdatnienie niezdatnych do picia gorzkich wód oraz utworzenie źródła w skale[6]. W czasie wędrówki Mojżesz spotkał teścia z plemienia Madianitów, Jetrę[11]. Według jednej z interpretacji Mojżesz wybrał tę drogę zamiast najkrótszej wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego, aby dotrzeć do góry Synaj (Horeb)[12]. Centralnym punktem wędrówki przez pustynię było przymierze między Jahwe a narodem wybranym na tej górze. Wówczas Bóg przekazał Izraelitom za pośrednictwem Mojżesza Dekalog i Kodeks Przymierza. W czasie spotkania Mojżesza z Bogiem Izraelici praktykowali kult złotego cielca, przez co konieczne było odnowienie przymierza[5][7][13]. Widomym znakiem przymierza stała się Arka Przymierza przechowywana w Przybytku[14]. Mojżesz już wcześniej był w tym miejscu, jako uciekinier z Egiptu, pasąc owce Jetry. Tu miało miejsce objawienie w krzewie gorejącym i powołanie go na wyzwoliciela Izraelitów. Wówczas Bóg ujawnił swoje imię – Jahwe, zapisywane jako tetragram, a oznaczające Jestem, który jestem[15]. Po wydarzeniach na górze Synaj Izraelici skierowali się ponownie w stronę Kanaanu. Rozpoczęło się to od spisu ludności i organizacji, w jakiej miała się ona przemieszczać[16]. W trakcie tej wędrówki doszło do kilku buntów przeciwko Mojżeszowi lub Bogu, surowo ukaranych[17]. W pewnym momencie wysłano dwunastu mężczyzn na rekonesans ziemi, którą Izraelici mieli w przyszłości podbić[18]. Wędrówka musiała jednak ominąć Edom, co ją wydłużyło[19]. W czasie kolejnego buntu Bóg w ramach kary zesłał plagę węży, a ratunkiem miało być zawierzenie Mu symbolizowane przez spojrzenie na miedzianego węża. W tym czasie Izraelici walczyli z kolejnymi lokalnymi plemionami, podbijając Zajordanie i rozpoczynając osiedlanie się[20]. W ramach jednej z walk przeciwko Izraelitom wystawiono Balaama, proroka zawodowo zajmującego się rzucaniem klątw. Prorok ten jednak ostatecznie – zamiast przekląć Izraelitów – pobłogosławił ich. Również jego oślica została natchniona przez Boga. Wśród przepowiedni pojawił się motyw mesjański symbolizowany przez gwiazdę[17][21]. Kolejny spis ludności dokonany przed ostatecznym podbojem Zajordania wskazał, że prawie nikt z osób opuszczających Egipt już nie żył[22]. Część Izraelitów (plemię Rubena, Gada i połowa plemienia Manassesa) wbrew pierwotnym planom osiedliła się na wschodnim brzegu Jordanu[23]. Sam Mojżesz nie dożył do końca wędrówki, a do Ziemi Obiecanej Izraelitów wprowadził Jozue, a drugim Izraelitą, który z Egiptu wyszedł jako dorosły i dotarł do Palestyny, był Kaleb[24].

Opis wyjścia w Biblii stał się podstawą m.in. greckojęzycznego dramatu Eksagoge autorstwa Ezechiela, zhellenizowanego Żyda, żyjącego w Aleksandrii w III lub II wieku p.n.e. Tekst dramatu był stosunkowo wiernym odzwierciedleniem przekazu biblijnego[7], w odróżnieniu od treści poematu innego zhellenizowanego Żyda, Artapanosa, u którego leżące u podstaw wyjścia prześladowanie Mojżesza i Izraelitów było przejawem rażącej niewdzięczności Egipcjan, którzy Mojżeszowi mieli zawdzięczać tak wiele, że wcześniej oddawali mu cześć boską[25].

Wyzwolenie Izraelitów (narodu Musy) spod władzy Egiptu w celu swobodnego sprawowania kultu Boga jest też opisane w Koranie, przy czym w tej wersji Ziemia Obiecana nie jest im dana za darmo, lecz warunkowo jako nagroda za posłuszeństwo[26].

Rola wyjścia w kształtowaniu religii abrahamicznych[edytuj | edytuj kod]

Wyjście z Egiptu i wędrówka przez pustynię są punktem odniesienia dla narodowej i religijnej konsolidacji Żydów[1]. Były one przez późniejszych Żydów rozpatrywane nie tylko jako wydarzenie historyczne, ale teologiczny model wszystkich wydarzeń w ich historii, zarówno już minionej, jak i nadchodzącej[27]. Jedną z teologicznych interpretacji jest traktowanie eksodusu nie tylko jako wędrówki do Ziemi Obiecanej, ale wędrówki ku poznaniu Boga[2]. Przymierze Jahwe i Izraela jako Jego narodu wybranego jest uważane za najważniejszy punkt Starego Testamentu[27][5]. W jego ramach Bóg miał przekazać ludziom przepisy religijne spisane w Torze z Dekalogiem na czele. Powstająca wówczas tradycja doprowadziła po wiekach przekazywania ustnego do spisania wczesnych form Biblii. Według niej w trakcie zawierania przymierza Izraelici mieli poznać dwie podstawowe prawdy judaizmu – że Jahwe jest jedynym Bogiem oraz że Izraelici są jego szczególną własnością, z którą zawarł unikatowe przymierze. Naród wybrany zgodnie z tą zasadą zobowiązany został do specjalnego wypełniania Bożej woli. Wierność Bożym przykazaniom przekazanym wraz z przymierzem miała być odpłatą Izraelitów za wyzwolenie z niewoli. Do wydarzeń z wyjścia nawiązują żydowskie święta Paschy i Namiotów[5].

Noc paschalna jest kluczowym punktem kalendarza liturgicznego w judaizmie. Przypada ona w pierwszym miesiącu tego kalendarza – nisan. Przebieg święta Paschy ma odwzorowywać wydarzenia z oryginalnej nocy paschalnej, a Święta Przaśników – tygodnia po niej następującego[28]. Przejście przez morze przez jakiś czas było odtwarzane w starożytnym Izraelu[6]. Symbole chorągwi ludu wędrującego spod Synaju do Kanaanu – człowiek, wół, orzeł i lew – stały się później symbolami ewangelistów[29].

Wyjście Izraelitów z Egiptu było podawane jako zapowiedź wyzwolenia z niewoli asyryjskiej i babilońskiej u kolejnych proroków i psalmistów. Już u nich jest uważane za typ ery nadejścia mesjasza, co zostało przejęte w teologii chrześcijańskiej. Przejście przez Morze Czerwone jest interpretowane przez Świętego Pawła jako typ chrztu, a przez Jana w Apokalipsie jako typ zwycięstwa wybranych przez Boga[5]. To pierwsze ma odzwierciedlenie w katolickiej liturgii Wielkiej Soboty, gdy odśpiewywany jest Kantyk Mojżesza w ramach liturgii chrzcielnej[30]. Paweł cudownie pojawiające się w trakcie wyjścia mannę i wodę tryskającą ze skały uznaje za typ eucharystii, a Jezusa nazywa Paschą. Z kolei Jan w listach porównuje Mojżesza-prawodawcę do Jezusa[5]. Symbol węża miedzianego stał się jednym z ważniejszych motywów Starego Testamentu komentowanym w kolejnych księgach[31], a w chrześcijaństwie stał się typem ukrzyżowania Jezusa[17].

Wyjście z Egiptu, a zwłaszcza wędrówka przez pustynię, było dla twórców judaizmu obrazem relacji Jahwe z narodem żydowskim jako ojca wychowującego syna. W tym wychowaniu Bóg-ojciec wystawia Izraela-syna na próby, a ten zwykle wykazuje się nieposłuszeństwem, w odróżnieniu od wcześniejszej postawy Abrahama. Tym religijni przywódcy Żydów z okresu upadku starożytnego Izraela tłumaczyli ówczesne niepowodzenia narodu[32]. Również w islamie w historii eksodusu tradycyjnie eksponowane jest odchodzenie Żydów od Boga i Jego kary. Wystawianie na próby pozwala w tej interpretacji na ukazanie Bożej łaski i w ogóle Jego działania[33].

Wyjście z Egiptu stało się podstawą do ukucia teologicznych pojęć takich jak zbawienie i odkupienie oraz łaska będąca wynikiem nie zasług wyznawców, ale wolnego wyboru Boga[34].

Wyjście z ucisku i wędrówka ku lepszej rzeczywistości obrazowana przez eksodus jest motywem występującym w rastafarianizmie. U jego podstaw była sformułowana przez Marcusa Garveya wizja powrotu Czarnych, potomków niewolników sprowadzanych przez europejskich kolonizatorów, z Ameryki do Afryki. Jednym z hymnów tego ruchu stała się piosenka Boba MarleyaExodus z płyty o tym samym tytule, gdzie Egipt został zastąpiony przez Babilon[35]. W najbardziej radykalnym rozumieniu chodziło o dosłowną przeprowadzkę do Etiopii rządzonej przez Hajle Sellasjego jako jedynego w pewnym momencie państwa rządzonego przez Czarnych i jednocześnie o jednej z najstarszych tradycji chrześcijańskich. W mniej radykalnym chodziło o powrót do dowolnego miejsca Afryki, a w niedosłownym – o wyjście z mentalnej niewoli określanej jako Babilon. Tak rozumiane wyjście zdaniem rastafarian czyni ich realizatorami współczesnej wersji judaizmu i chrześcijaństwa[36].

Paralele do wyjścia Izraelitów z Egiptu znajdują się również w religii ringatū założonej przez maoryskiego proroka Te Kooti. On sam był więziony na wyspach Chatham, gdzie przeżył objawienie i skąd uciekł z grupą wyznawców na rodzinną Nową Zelandię. Ucieczkę przez morze i kilkuletnie walki uznał za powtórzenie wydarzeń biblijnych. Siebie porównywał do Mojżesza i Jozuego, a podobieństwa wzmocnił symboliką węża i ognia[37].

Historyczność[edytuj | edytuj kod]

Wśród historyków panuje konsensus, że Biblia nie zawiera poprawnego opisu początków Izraela[38]. Nie ma śladów rzekomej obecności Izraelitów w Starożytnym Egipcie, Synaj pozostawał niezamieszkany przez całe drugie tysiąclecie p.n.e. W Kadesz-Barnea nie znaleziono oznak ludzkiej aktywności starszych niż sama monarchia Izraelitów[39]. Ponad 100 lat badań archeologicznych i egiptologicznych nie wykazało niczego co mogłoby być powiązane z egipską niewolą, ucieczką i późniejszą wędrówką[40], a archeologowie generalnie zgadzają się, że Izraelici pochodzą z Kanaanu[41]. Niektórzy badacze wskazują jednak, iż brak źródeł archeologicznych nie wyklucza uznania m.in. przemieszczenia grup ludności z obszaru Kanaanu do Egiptu, późniejszego przemieszczenia się części z nich z powrotem do Kanaanu jako protoplastów ludu izraelskiego (podając jednocześnie źródła, które tego nie wykluczają)[42].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Chrostowski 2007 ↓, s. 63.
  2. a b Richard H. Moye. In the Beginning: Myth and History in Genesis and Exodus. „Journal of Biblical Literature”. 190 (4), s. 577-598, 1990. DOI: 10.2307/3267364 (ang.). 
  3. Chrostowski 2007 ↓, s. 3.
  4. Robert Luyster. Myth and history in the book of Exodus. „Religion”. 8 (2), s. 155-170, 1978. DOI: 10.1016/0048-721X(78)90002-7 (ang.). 
  5. a b c d e f g Wstęp do Księgi Wyjścia. W: Biblia Tysiąclecia. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Wyd. IV. Poznań: Pallotinum, 1996, s. 69-70. ISBN 83-7014-218-4.
  6. a b c Chrostowski 2007 ↓, s. 74.
  7. a b c Świderkówna 2008 ↓, s. 282-288.
  8. Chrostowski 2007 ↓, s. 73-74.
  9. Roman Zając: 7 największych „pomyłek” w przekładach Biblii (pol.). Stacja7.pl, 2013-12-09. [dostęp 2017-08-30].
  10. Chrostowski 2007 ↓, s. 128.
  11. a b Chrostowski 2007 ↓, s. 64.
  12. Chrostowski 2007 ↓, s. 70-71.
  13. Chrostowski 2007 ↓, s. 87-89.
  14. Chrostowski 2007 ↓, s. 84-85.
  15. Chrostowski 2007 ↓, s. 65-66.
  16. Chrostowski 2007 ↓, s. 130-131.
  17. a b c Wstęp do Księgi Liczb. W: Biblia Tysiąclecia. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Wyd. IV. Poznań: Pallotinum, 1996, s. 136. ISBN 83-7014-218-4.
  18. Chrostowski 2007 ↓, s. 142-143.
  19. Chrostowski 2007 ↓, s. 151-152.
  20. Chrostowski 2007 ↓, s. 154.
  21. Chrostowski 2007 ↓, s. 154-157.
  22. Chrostowski 2007 ↓, s. 161.
  23. Chrostowski 2007 ↓, s. 166.
  24. Chrostowski 2007 ↓, s. 144.
  25. Świderkówna 2008 ↓, s. 263-269.
  26. Safaei Hasan, Hosseini Ghalebahman Seyed Akbar. A Comparative Study of the Tradition of „Divine Aid” in the Glorious Quran and the Old Testament. „Marifat-i Adyan”. 4 (1 (13)), s. 45-66, 2013 (ang.). 
  27. a b Chrostowski 2007 ↓, s. 2.
  28. Chrostowski 2007 ↓, s. 70-72.
  29. Chrostowski 2007 ↓, s. 131.
  30. Chrostowski 2007 ↓, s. 93-94.
  31. Chrostowski 2007 ↓, s. 153.
  32. Janusz Lemański. Motyw „próby” jako element procesu wychowywania w tekstach Pięcioksięgu. „Verbum Vitae”. 21, s. 19-38, 2012 (pol.). 
  33. Babak Rahimi: The Exodus in Islam: Citationality and Redemption. W: Israel's Exodus in Transdisciplinary Perspective. Thomas E. Levy, Thomas Schneider, William H.C. Propp (red.). Cham: Springer, 2015, s. 377-385, seria: Quantitative Methods in the Humanities and Social Sciences. DOI: 10.1007/978-3-319-04768-3_28. ISBN 978-3-319-04767-6.
  34. Chrostowski 2007 ↓, s. 93.
  35. Jennifer Skowera: Holy Zion! A Study of Ethiopianism in Rastafarianism with a Focus on the Concept Of Ethiopia as Zion (ang.). [dostęp 2017-08-27].
  36. Rastafari Movement (ang.). Rasta Speaks. [dostęp 2017-08-27].
  37. Māori Religious Movements – Ringatū. W: Religions of the World. Teacher's Guide. Charles Shaw (red.). Wellington: National Centre for Religious Studies, 2006, s. 107-118, seria: Understanding Faith.
  38. Philip R. Davies: In Search of 'Ancient Israel': A Study in Biblical Origins. Bloomsbury Publishing, 2015. ISBN 978-0-567-66299-6. (ang.)
  39. Bitter Lives: Israel In And Out of Egypt. W: Carol A. Redmount: The Oxford History of the Biblical World. OUP, 2001. ISBN 978-0-19-988148-2. (ang.)
  40. Carol Meyers: Exodus. Cambridge University Press, 2005. ISBN 978-0-521-00291-2. (ang.)
  41. Israel, Israelites. W: Ian Shaw: A Dictionary of Archaeology. Wiley Blackwell, 2002. ISBN 978-0-631-23583-5. (ang.)
  42. A. Piwowar, Historia Izraela czasów Starego Testamentu, Lublin 2013, s. 37-51wraz z przywołaną tam literaturą.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]