Folwark

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zabytkowe budynki folwarczne w Wojanowie
Budynek folwarku w Łomnicy
Zabytkowe budynki folwarczne w Kalinowicach Górnych
Ten artykuł dotyczy gospodarstwa rolnego. Zobacz też: miejsca o tej nazwie.

Folwark (niem. Vorwerk) – istniejący od XII wieku rodzaj wielkiego gospodarstwa rolnego, a od XIV wieku także rolno-hodowlanego, nastawionego na masową produkcję zboża i innych surowców agralnych przeznaczonych na zbyt, wykorzystującego pracę pańszczyźnianą chłopów, następnie rolników najemnych.

Pierwsze folwarki i wsie folwarczne powstawały w dobrach kościelnych i klasztornych. Także gospodarstwa sołtyskie miały zbliżony do folwarków charakter.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na rozwój folwarków miało wpływ rosnące zapotrzebowanie na zboże na ziemiach polskich i w zachodniej Europie. Do pracy w folwarkach potrzebna była siła robocza, którą stanowili chłopi. W XV wieku doszło do zmiany charakteru renty feudalnej. Zamiast naturalno-czynszowej (danina i czynsz), zaczęła przeważać odrobkowa (pańszczyzna). Działania właścicieli folwarków związane z podnoszeniem ich wydajności i ulepszaniem gospodarki folwarcznej polegało przede wszystkim na wzroście wymagań wobec chłopów. W związki z wymaganiami dużej siły roboczej, szlachta dawała chłopom ziemię na system zbliżony do wynajmu (od 5 do nawet kilkudziesięciu hektarów, w zależności od przypadku) w zamian oczekując jednak nie zapłaty, lecz odrobionych godzin pracy w zakładzie przetwórczym. W niektórych krajach m.in. w Polsce w wyniku tych praktyk chłopi stawali się wysoko zależni od szlachty[1].

Folwarki na ziemiach polskich[edytuj | edytuj kod]

Należące do szlachty gospodarstwo posługiwało się głównie pracą chłopów uzupełnioną praca najemną. Statut piotrkowski 1496 roku i przywilej toruński 1520 roku doprowadziły do zwiększenia kontroli szlachty nad mieszkańcami, co z biegiem czasu zaczęło wywoływać napięcia społeczne.

Mimo tego w przeciwieństwie do systemu czysto pańszczyźnianego chłopi nie stanowili własności szlachty (nie mogli ich oddać czy sprzedać).

W XVI wieku wykształciły się dwa typy folwarków:

  • ekspansywne – nastawione na eksport zboża chlebowego (głównie na ziemiach położonych wzdłuż Wisły oraz na Litwie);
  • autonomiczne – nastawione na lokalny zbyt produktów rolnych łącznie ze zwierzętami hodowlanymi (Wielkopolska).

Na przełomie XVII i XVIII wieku doszło do kryzysu gospodarki folwarcznej, wywołanego spadkiem cen produktów rolnych, w związku z licznymi wojnami w Europie (wojna 30-letnia, kryzys w Anglii), a także krajowych (Potop Szwedzki, Powstanie Kozackie). Wobec tego przeprowadzono gwałtowną reformę. Zwiększono wymiar pracy tygodniowej, co skutkowało koniecznością zatrudnienia przez chłopów chałupników i osób wcześniej bezrobotnych, którzy dostawali od chłopów utrzymanie oraz konia (tacy pracownicy zwani byli parobkami) co pozwalało na zapełnienie wymaganego czasu pracy. Część rodzin chłopskich posyłała także synów, lub pracowała razem. Strategia ta zwiększyła siłę roboczą o jednocześnie eliminowała liczbę osób bezrobotnych. Wprowadzono także obowiązek wykupu raz na jakiś czas produktów folwarkowych przez pracujących (między innymi alkoholu). Mimo twardych warunków, (w przeciwieństwie do sytuacji z wczesnego średniowiecza) nie dochodziło do protestów pracujących chłopów, lecz jedynie do sporadycznej krytyki słownej i potajemnego opuszczania wsi. Ważnym elementem odbudowy było również wykupywanie słabszych folwarków przez silniejsze, kiedy to szlachta dając finansowanie oczekiwała nie tylko przekazania własności ale i współpracy politycznej (sprzedawca miał jednak nadal udziały w zarządzaniu folwarkiem na zasadzie partnerstwa) wówczas to powstały systemy wielu folwarków połączone jako własność jednego podmiotu rodzin tworząc działalność w rodzaju koncernów. Sprzedaż folwarku pozwalała nie tylko na uzyskanie finansowania, ale także zrobienia kariery politycznej przez mniej zamożna szlachtę u boku magnatów. Przywracanie produkcji do momentu sprzed okresu wojen, trwała około 50 lat[2].

Do końca XVIII wieku folwarki były podstawą znaczenia gospodarczego i politycznego szlachty. Z uwłaszczeniem chłopów miejsce folwarku pańszczyźnianego zajął folwark oparty na całkowicie najemnej sile roboczej.

W Polsce kres gospodarce folwarcznej położył dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 o reformie rolnej[3]. Po II wojnie światowej gospodarstwa folwarczne zostały przekształcone na mniejsze lecz liczniejsze obiekty, lub utworzono z nich państwowe gospodarstwa rolne. Wraz z upadkiem komunizmu gospodarstwa PGR i ich zostały sprywatyzowane i potomkowie arystokracji dostali opcję wniosku o przywrócenie ich rodowej własności naruszonej przez komunistów. Reprywatyzacja odbywała się stopniowo. Przykładem reprywatyzacji dawnych folwarków jest pałac w Kurozwękach.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. J. M. Roberts, Ilustrowana historia świata. Od wieków średnich po wiek oświecenia, Łódź 1987, s.139.
  2. Zrozumieć Przeszłość, zakres rozszerzony cz. II, Nowa Era.
  3. Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1944 r. nr 7, poz. 17).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]