Fort VII Twierdzy Toruń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Fort VII Tadeusz Kościuszko
Fort IV Friedrich der Grosse
Obiekt zabytkowy nr rej. A/1348 z 7 października 1971
Ilustracja
Lewa kaponiera fortu - symboliczna ściana śmierci
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Miejscowość Toruń
Adres ul. Polna 1
Typ budynku fort
Rozpoczęcie budowy 1879
Ukończenie budowy 1883
Położenie na mapie Torunia
Mapa lokalizacyjna Torunia
Fort VII Tadeusz Kościuszko Fort IV Friedrich der Grosse
Fort VII Tadeusz Kościuszko
Fort IV Friedrich der Grosse
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Fort VII Tadeusz Kościuszko Fort IV Friedrich der Grosse
Fort VII Tadeusz Kościuszko
Fort IV Friedrich der Grosse
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Fort VII Tadeusz Kościuszko Fort IV Friedrich der Grosse
Fort VII Tadeusz Kościuszko
Fort IV Friedrich der Grosse
Ziemia53°02′05,84″N 18°33′51,71″E/53,034956 18,564364
Wejście do kaponiery fortu
Znicz
Tablica upamiętniająca ofiary zbrodni na Barbarce

Fort VII Twierdzy Toruń – główny fort artyleryjski, zbudowany pod nazwą Fort IV Friedrich der Grosse.

Lokalizacja[edytuj | edytuj kod]

Fort znajduje się w prawobrzeżnej części miasta, w dzielnicy Bielany, przy ulicy Polnej 1.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zbudowany w latach 1879-1883 na planie pięciokąta jako ostatni główny fort twierdzy toruńskiej. Oryginalny plan pełnego fortu artyleryjskiego został w jego wypadku poważnie zmodyfikowany, m.in. przez przesunięcie prochowni z lewego barku twierdzy do magazynu przy głównej poternie, budowę dwukondygnacyjnych koszar szyjowych, brak chodników ze strzelnicami oraz przesunięcie blokhausu. Zrezygnowano również z rozbudowanych wałowych umocnień ziemnych. Do fortu prowadziła brama główna z żelaznym mostem zwodzonym.

W latach 90. XIX wieku fort przeszedł modernizację, która uczyniła go odpornym na ogień dział kalibru 150 mm. Murowane obiekty podziemne fortu zostały pokryte metrową warstwą betonu, pomieszczenia mieszkalne otrzymały pancerne okiennice. Równocześnie zmodyfikowano przeznaczenie fortu, zmieniając go w obiekt przeznaczony w pierwszej kolejności dla piechoty. Obiekt został lepiej zamaskowany w terenie poprzez dodatkowe obsadzenie roślinnością oraz otoczony drutem kolczastym (w 1911). Wcześniej, w 1898 roku, do fortu doprowadzono elektryczność, rezygnując z wykorzystywania lamp naftowych. Fort VII był głównym fortem zachodniego odcinka obrony miasta, ogień z jego 9 dział mógł dotrzeć w okolice miejscowości Olek. Załogę fortu stanowił 1 batalion artylerii i 1 batalion piechoty (w tym obsługa 3 stanowisk obserwacyjnych typu W.T. 90), rozlokowany w 36 pomieszczeniach mieszkalnych.

Po 1920 roku w mocno zdewastowanym przez wychodzące z Torunia wojska pruskie w forcie urządzono szpital weneryczny. Następnie Zarząd Forteczny urządził w nim koszary oraz magazyny, nie dokonując jednak generalnego remontu - ograniczono się do remontu instalacji elektrycznej i odmalowania bram, mostu i płotu otaczającego fort.

Po 1945 roku[edytuj | edytuj kod]

W latach 60. XX wieku rozebrano poważną część fosy głównej oraz oskarpowanie fos barków fortu, wybudowano drogę dojazdową do Ściany Śmierci. W związku z powstałym w ten sposób ułatwieniem dostępu do fortu był on w kolejnych dziesięcioleciach systematycznie dewastowany. Obecnie wnętrze użytkowane przez prywatną firmę.

Nieopodal fortu znajduje się pomnik (Chwalebne kamienie) upamiętniający żołnierzy 5 pruskiego pułku piechoty z 1915 roku[1].

Obóz dla internowanych w Forcie VII[edytuj | edytuj kod]

Około 15 października 1939 roku okupanci niemieccy zorganizowali na terenie fortu obóz dla internowanych osób cywilnych (niem. Internierungslager). Początkowo straż w obozie sprawowali żołnierze Wehrmachtu[2]; niemniej SS i policja posiadały prawo nieograniczonego wstępu na teren fortu[3]. 26 października, a więc równocześnie ze zniesieniem administracji wojskowej na okupowanych obszarach, obóz został oficjalnie przejęty przez paramilitarny Selbstschutz[3]. Komendantem został mianowany Karl Friedrich Strauss (miejscowy Niemiec, z zawodu stolarz), podczas gdy funkcję jego zastępcy pełnił Bronisław (Bruno) Schönborn[4][5].

Jako pierwsi do obozu trafili polscy więźniowie przetrzymywani dotąd w celach toruńskiego więzienia przy ul. Piekary 53, popularnie zwanego „Okrąglakiem[2][6]. Liczba więźniów gwałtownie wzrosła po 17 października, kiedy to w kazamatach fortu osadzono od 600 do 1200 mieszkańców Torunia i powiatu aresztowanych podczas wielkiej obławy na „polskie elementy niepewne politycznie”[7]. Wkrótce do Internierungslagru zaczęto także kierować więźniów Selbstschutzu z powiatów chełmińskiego, lipnowskiego i wąbrzeskiego[3][8], a nawet z powiatów brodnickiego i rypińskiego[9]. Fort VII stał się w ten sposób centralnym więzieniem dla całego Inspektoratu II Selbstschutzu[10][3]. Polscy historycy szacują, że w celach fortu przetrzymywano jednorazowo od 700[9] do 1000–1200[11] lub nawet 1500 osób[12]. Całkowita liczba więźniów, którzy przeszli przez toruński Internierungslager szacowana jest przez Konrada Ciechanowskiego na 3 tys. osób[9].

Warunki panujące w obozie były bardzo ciężkie. W celach przeznaczonych dla 6–12 żołnierzy zazwyczaj musiało się pomieścić od 50 do 80 więźniów. Mężczyznom za posłanie służyła skąpo rozsypana słoma, a za przykrycie co najwyżej własne płaszcze. Nieco lepsza sytuacja panowała w celach kobiecych, gdzie znajdowały się nieliczne sprzęty[13]. Fatalne warunki sanitarne były powodem powszechnej wszawicy, wielu więźniów chorowało również na świerzb[14]. Wyżywienie było dalece niewystarczające, gdyż więźniowie otrzymywali na śniadanie czarną kawę i komiśniak, na obiad beztłuszczową zupę z pęczaka z niewielką ilością ziemniaków, a na kolację wyłącznie czarną kawę[13]. Przed całkowitym głodem ratowały więźniów jedynie paczki od rodzin[9]. Obozowa załoga często traktowała osadzonych w sposób bardzo brutalny. Okrucieństwem odznaczał się zwłaszcza komendant Strauss, który znęcał się nad więźniami zarówno fizycznie, jak i psychicznie[15].

Od pierwszych dni istnienia obozu działała w nim specjalna komisja złożona z funkcjonariuszy Gestapo oraz członków miejscowego Selbstschutzu[9][3][16]. Na podstawie wyników przesłuchań[9] (nierzadko połączonych z biciem)[17] oraz analizy kwestionariuszy i życiorysów sporządzanych przez więźniów[3] komisja decydowała o losie każdego osadzonego. Pomiędzy 28 października a 6 grudnia 1939 roku co najmniej 600 więźniów obozu rozstrzelano w pobliskim lesie Barbarka[18][19].

 Osobny artykuł: Zbrodnia w Barbarce.

Po rozwiązaniu Selbstschutzu (26 listopada) masowe egzekucje w zasadzie ustały, ustępując miejsca deportacjom do obozów koncentracyjnych. Dzięki temu uniknęli rozstrzelania m.in. więźniowie z powiatów chełmińskiego i wąbrzeskiego, których osadzono w Forcie VII już po rozwiązaniu Selbstschutzu[19]. 8 stycznia 1940 roku z fortu skierowano do obozu przejściowego w gdańskim Nowym Porcie transport z około 100–200 więźniami[20][21]. Po kilkudniowym pobycie w Nowym Porcie niemal wszyscy więźniowie z toruńskiego transportu zostali przeniesieni do obozu koncentracyjnego KL Stutthof[20][22]. Pod koniec stycznia toruński Internierungslager został przeniesiony z Fortu VII do pobliskiego Fortu VIII, gdzie funkcjonował do momentu ostatecznej likwidacji w lipcu 1940 roku[4].

W 1976 roku na terenie Fortu VII urządzono izbę pamięci, obecnie już niedostępną dla turystów[23][24][25].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Magdalena Niedzielska Kamienie pomnika, który przez wiele lat był tajemnicą, wreszcie przemówiły
  2. a b Ciechanowski i in. 1988 ↓, s. 71.
  3. a b c d e f Jaszowski i Sobecki 1971 ↓, s. 40.
  4. a b Ciechanowski i in. 1988 ↓, s. 73.
  5. Jaszowski i Sobecki 1971 ↓, s. 85–86 i 137.
  6. Jaszowski i Sobecki 1971 ↓, s. 29.
  7. Biskup i in. 2006 ↓, s. 552.
  8. Bojarska 1972 ↓, s. 102 i 107.
  9. a b c d e f Ciechanowski i in. 1988 ↓, s. 72.
  10. Jastrzębski 1974 ↓, s. 169.
  11. Jaszowski i Sobecki 1971 ↓, s. 73.
  12. Wardzyńska 2009 ↓, s. 161.
  13. a b Jaszowski i Sobecki 1971 ↓, s. 69.
  14. Jaszowski i Sobecki 1971 ↓, s. 71–72.
  15. Jaszowski i Sobecki 1971 ↓, s. 85–86.
  16. Jastrzębski 1974 ↓, s. 170.
  17. Biskup i in. 2006 ↓, s. 554.
  18. Jaszowski i Sobecki 1971 ↓, s. 48.
  19. a b Jastrzębski 1974 ↓, s. 171.
  20. a b Biskup i in. 2006 ↓, s. 560.
  21. Ciechanowski i in. 1988 ↓, s. 72–73.
  22. Ciechanowski i in. 1988 ↓, s. 117.
  23. Twierdza Toruń | www.torun.pl, www.torun.pl [dostęp 2016-11-09].
  24. Michał P. Kadlec, PO TORUNIU: Fort I im. Jana III Sobieskiego, PO TORUNIU [dostęp 2016-11-09].
  25. JW Web Development, Twierdza Toruń i Forty toruńskie, www.turystyka.torun.pl [dostęp 2016-11-09].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marian Biskup (red.): Historia Torunia. T. III. Cz. 2: W czasach Polski Odrodzonej i okupacji niemieckiej (1920–1945). Toruń: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego, 2006. ISBN 83-87639-79-6.
  • Barbara Bojarska: Eksterminacja inteligencji polskiej na Pomorzu Gdańskim (wrzesień–grudzień 1939). Poznań: Instytut Zachodni, 1972.
  • Konrad Ciechanowski [et al.]: Stutthof: hitlerowski obóz koncentracyjny. Warszawa: Interpress, 1988. ISBN 83-223-2369-7.
  • Włodzimierz Jastrzębski: Terror i zbrodnia. Eksterminacja ludności polskiej i żydowskiej w rejencji bydgoskiej w latach 1939–1945. Warszawa: Interpress, 1974.
  • Tadeusz Jaszowski, Czesław Sobecki: Niemy świadek. Zbrodnie hitlerowskie w toruńskim Forcie VII i w lesie Barbarka. Bydgoszcz: Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich i Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, 1971.
  • Maria Wardzyńska: Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2009. ISBN 978-83-7629-063-8.