Fritz Ketz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Fritz Ketz
Ilustracja
Fritz Ketz w 1950
Podpis Fritza Ketza
Imię i nazwisko Friedrich Adolf Ketz
Data i miejsce urodzenia 12 czerwca 1903
Duisburg, Królestwo Prus
Data i miejsce śmierci 15 lipca 1983
Pfullingen, Badenia-Wirtembergia, Niemcy
Narodowość niemiecka
Dziedzina sztuki malarstwo, grafika
Epoka realizm ekspresyjny

Fritz Ketz, właśc. Friedrich Adolf Ketz, (ur. 12 czerwca 1903 w Duisburgu, zm. 15 lipca 1983 w Pfullingen) – niemiecki malarz i grafik, reprezentant realizmu ekspresyjnego (niem. Expressiver Realismus). Był znaczącym przedstawicielem malarstwa akwarelowego w niemieckiej sztuce XX wieku.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 12 czerwca 1903 roku w Duisburgu-Hambornie jako najmłodszy syn z siedmiorga dzieci, przybyłego z Schönerswalde, pow. Rosenberg (pol. Szeplerzyzna, pow. Susz) w ówczesnych Prusach Zachodnich Hermanna Ketza i pochodzącej z Herford (Westfalia) Marthy Ketz, z domu Austmann. W 1918 r. przeniósł się z rodzicami w rodzinne strony ojca do Karrasch (pol. Karaś) koło Deutsch-Eylau (Iława, woj. warmińsko-mazurskie). Sytuacja finansowa rodziców nie pozwalała mu na podjęcie studiów w zakresie sztuk pięknych, zdecydował się więc wstąpić do wojska, gdyż po 12-letniej służbie mógł otrzymać gratyfikacje umożliwiające dalszą edukację.

W roku 1920 r. 17-letni Ketz wstąpił do Reichswehry; po ukończeniu dwuletniego szkolenia podstawowego w Marienburgu (pol. Malbork) został rysownikiem wojskowym, co przybliżało go do jego zasadniczego celu, jakim było zostanie artystą. Stacjonował w różnych miejscach Prus Wschodnich i Zachodnich, głównie w Königsbergu (pol. Królewiec, ros. Kaliningrad), a następnie w Berlinie. W 1929 r. znalazł się w Ludwigsburgu koło Stuttgartu. W ostatnich trzech latach służby wojskowej pobierał nauki u stuttgarckich artystów malarzy i uczęszczał jako wolny słuchacz na zajęcia w Szkole Rzemiosła Artystycznego w Stuttgarcie, brał też prywatne lekcje rysunku: aktu u Wilhelma Blutbachera, głowy u Brunona von Sandena.

Po zwolnieniu z wojska w 1932 r. rozpoczął studia w Kunstakademie Stuttgart (Akademii Sztuk Pięknych w Stuttgarcie), której dyrektorem był wówczas (do 1937) Bernhard Pankok. Ketz osiedlił się początkowo w Neckarweihingen koło Ludwigsburga, a później w Stuttgarcie. Jego nauczycielami w Akademii Sztuk Pięknych byli m.in. Hans Spiegel, Alexander Eckener i Anton Kolig.

W 1933 r. ożenił się z Elisabeth Freiberg, w 1941 r. małżeństwo to zostało rozwiązane.

Okres przedwojenny i lata wojny[edytuj | edytuj kod]

W latach 1934–1935 odbyły się w Stuttgarcie indywidualne wystawy Ketza. Jednak obraz przeznaczony na pierwszą Wielką Wystawę Sztuki Niemieckiej w 1937 r. w monachijskim Haus der Kunst został odrzucony. W 1938 r. Ketz brał udział w wystawach zbiorowych organizowanych przez Wirtemberskie Towarzystwo Sztuk Pięknych i Związek Artystów w Stuttgarcie, wówczas też wprowadził się do atelier u prof. Hansa Spiegla.

Na początku 1938 r. wraz z kolegą, malarzem Gustavem Illenbergerem, odbył podróż do Włoch, w czasie której powstały liczne akwarele, rysunki i kilka obrazów olejnych. Pod koniec lat 30. i na początku 40. XX w. Ketz, jako niezależny artysta, coraz bardziej popadał w konflikt z narodowym socjalizmem. Tworzył krytyczne prace, m.in. akwarele i rysunki, które musiał ukrywać.

W 1943 r. pojechał – choć było to niebezpieczne – po raz ostatni do Karrasch (pol. Karaś), by odwiedzić matkę, która dwa lata później zmarła podczas wysiedlania Niemców z Prus Wschodnich w 1945 r.

Po donosie, złożonym do gestapo w 1944 r. przez konkurujących z nim kolegów malarzy na temat jego krytycznych prac oraz poglądów, Ketz zniszczył większą część obrazów, a nieliczne pozostałe nosił przy sobie w walizce w obawie przed rewizjami domowymi. W ten sposób przetrwały III Rzeszę i zostały opublikowane po 1945 r. ze wstępem Jakoba Witscha[1].

Podczas nalotu na Stuttgart w 1944 r. spłonęły prawie wszystkie jego prace z wczesnego okresu, sam artysta uratował się przez przypadek. Ketz musiał się ukrywać, w czym pomogli mu stuttgarccy przyjaciele i architekt szwajcarski Attilio Calegari. Zaprzyjaźniona rodzina Scholkmannów z Pfullingen ulokowała go w domku letnim niedaleko zamku Lichtenstein w Jurze Szwabskiej, gdzie doczekał szczęśliwie końca wojny.

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Selbst (1-11-45)

Po wojnie Ketz znalazł dzięki swym mecenasom schronienie w pewnym majątku koło Pfullingen. W 1953 r. zbudował sobie sam atelier (według planów Calegariego), które rozbudował w 1972 r. Mieszkał tam i pracował do śmierci w 1983 r. Na początku lat 50. otrzymał zaproszenia do objęcia profesury w akademiach sztuk pięknych w Karlsruhe, Dreźnie oraz w Toronto (Kanada), których jednak nie przyjął.

Tuż po wojnie i nawet jeszcze w latach 50. był w dużym stopniu zależny od pomocy przyjaciół, m.in. historyka sztuki Rainera Hartmanna i jego rodziny, a także od okolicznych rolników. Farby i duże ilości papieru rysunkowego dostawał przeważnie od pewnego fabrykanta papieru. Za żywność często płacił rysunkami lub obrazami. Do dziś można spotkać jego obrazy w chłopskich domach koło Pfullingen lub w pobliskich gospodach, np. w gospodzie „Pod Łabędziem” w Metzingen jest „izba Ketza” obwieszona jego licznymi akwarelami.

Dopiero w latach 70. XX w. do domu malarza podłączono elektryczność i wodę. Przedtem Ketz korzystał tylko ze studni i generatora prądu, ale zbudował sobie i wyposażył małe obserwatorium astronomiczne – astronomia stała się jego drugą pasją[2].

W latach 1950 i 1952 odwiedzał kilkakrotnie Zagłębie Ruhry. Powstałe tam liczne rysunki i akwarele przedstawiają ludzi pracujących w portach rzecznych i kopalniach.

Około 1953 r. Ketz dołączył do telegramm-gruppe w Reutlingen, założonej w 1952 r. przez pisarzy Güntera Brunona Fuchsa i Richarda Salisa oraz malarza Winanda Victora. Celem grupy było wydawanie czasopisma w formie pism ulotnych na temat literatury i sztuki, tzw. telegramów. Do 1958 r. grupa wydawała szyfrowane wiadomości skierowane przeciw wojnie i przemocy z ilustracjami Ketza. Pozostałymi członkami grupy byli: pisarze Dietrich Kirsch, Werner Dohm, Willy Leygraf i Rudolf Paul oraz muzyk i kompozytor Walther Hecklinger. Z grupą związany był też pisarz Martin Gregor-Dellin. W telegramme (ukazało się w sumie 15 numerów pisma)[3]. publikowali też swoje teksty młodzi autorzy (Peter Härtling, Helmut Heißenbüttel, Heinz Piontek, Johannes Poethen). Ketz współpracował również z powstałym w 1951 r. w Pfullingen wydawnictwem Günter Neske Verlag (w 1993 zostało przejęte przez wydawnictwo Klett-Cotta), będącym ważnym forum dyskusyjnym poświęconym literaturze, sztuce i filozofii młodej Republiki Federalnej.

Na przełomie lat 50. i 60. Ketz bywał kilkakrotnie w Szwajcarii (miał kilka wystaw w Zurychu i Bernie), był też w Lüneburger Heide, a w 1972 r. w Danii i w 1975 r. w Szwecji. Podróże te przyniosły obfity plon w postaci pejzaży – obrazów i rysunków.

Twórczość (wybór)[edytuj | edytuj kod]

Mädchen (29-3-61)
Frau in Blau (1-5-71)

Pierwszą publikacją prac Ketza po wojnie była teka ”Gestalten und Bilder” (Postacie i obrazy), wydana w 1947 r. przez wydawnictwo Witscha w Reutlingen, zawierająca reprodukcje ośmiu uratowanych z wojny akwarel wykonanych tuszem. Artysta przedstawił w nich koszmar tamtych czasów, rozpacz i nieszczęścia ludzi: deportowanych Żydów, żołnierzy ruszających na front, matek opłakujących poległych synów, młodziutkiego partyzanta. O pracach tych pisał historyk sztuki i krytyk Otto Gillen[4]. Jedna z nich znajduje się dziś w zbiorach Niemieckiego Muzeum Historycznego (Deutsches Historisches Museum) w Berlinie.

Ketz stosunkowo wcześnie zainteresował się akwarelą. Technika ta, obok rysunku, najbardziej odpowiadała jego temperamentowi artystycznemu, wymagającemu szybkiego utrwalenia nastroju chwili. Obrazy Ketza nie mają tytułów, opatrzone są tylko podpisem i najczęściej dokładną datą. Jego ulubione tematy po wojnie to – w rysunku tuszem – praca szwabskich chłopów, a w żywych barwach akwareli – krajobraz Jury Szwabskiej o różnych porach roku i przede wszystkim kwiaty ze znajdującego się w sąsiedztwie atelier ogrodu. W swych pracach przedstawiał robotników z Zagłębia Ruhry, nieobca była mu też tematyka religijna – m.in. w latach 1946–1947 powstał ”Passionszyklus” (cykl pasyjny) w akwareli tuszem. ”Posępna skarga”, ”rzucona na papier w upiornym milczeniu” – tak Werner Steinberg scharakteryzował w 1945 r. czarno-białe prace Ketza[5].

Od delikatnych, raczej niewielkich akwarel z lat 40. Ketz przechodził w latach 50. do coraz większych formatów i takiej intensywności koloru, która siłę wyrazu jego akwarel zbliżała do malarstwa olejnego. Około 1960 r. zdecydował się na format 70×80 cm, najlepiej odpowiadający jego dynamicznej metodzie pracy, i w tym formacie powstała już większość jego akwarel i obrazów olejnych. Malował przeważnie mokro na suchym, używając papieru rysunkowego, któremu nadawał drucianą szczotką i papierem ściernym specjalną fakturę, aby farba miała oparcie, a wilgoć mogła wsiąknąć. Ketz nie robił szkiców wstępnych, malował bezpośrednio z natury. Poza portretami prawie wszystkie jego prace powstawały w plenerze, niezależnie od pogody. Są obrazy, na których widać ślady kropli deszczu czy piasku z wydm, są też akwarele zimowe ze śladami mrozu w postaci kwiatów lodowych. Artysta wymrażał je na wolnym powietrzu, aby w atelier zamarznięta farba nie rozlała się na papierze. W ten sposób w procesie malowania nakładały się na siebie nie tylko farby, lecz także struktury rozmaitego pochodzenia[6].

Malarstwo plenerowe wymaga dużego tempa pracy. Powstawały więc całe serie akwarel na ten sam temat. W atelier Ketz przyglądał się im krytycznie całymi dniami, aby większość spalić. Pozostawały tylko te, które uznał za najbardziej udane. W wielkoformatowych akwarelach odnajdujemy znaną z rysunków kreskę, ale zaznaczoną przez pociągnięcie grubszego lub cienkiego pędzla. Ketz łączył wszelkie techniki rysunku, malarstwa olejnego i akwarelowego, by w kombinacjach barw i form przedstawiać pejzaż, kwiat, człowieka, zwierzę, las czy porę roku. Około 1960 r. pojawił się w jego akwarelach styl pisany. Zarówno temat, jak i tło malował mocnymi, szerokimi pociągnięciami, zdecydowanie i grubo nakładał farby obok siebie lub warstwami. Kładąc bardzo suche farby przy lub na partiach wilgotnych czy wręcz rozpływających się, artysta uzyskiwał efekt graficznego szyfru. W ten sposób zamieniał odnoszący się do konkretnego wyobrażenia temat obrazu w różnobarwne i różnokształtne abstrakcyjne znaki.

Tło na brzegach i w rogach prac niejako się usamodzielnia, tworząc własne obrazy i odniesienia. Widać tu pokrewieństwo z surowością art brut czy spontanicznością action painting, tymi pracami Ketz zaznaczył swoją obecność w art informel lat 60. XX w.

Około 1970 r. w obrazach Ketza konkretne motywy coraz częściej prowadzą grę z tłem, wyłaniają się z tła, wnikają w tło lub stanowią dlań kontrapunkt. Mimo że często sprawiają wrażenie plakatu, to jednak obrazy te za pomocą barw i form opowiadają historie. Także do nich można zastosować słowa Ernsta Ludwiga Kirchnera:

Nie powinno się oceniać moich obrazów pod kątem wierności rzeczywistości, nie są one bowiem odwzorowaniami określonych rzeczy czy istot, lecz samodzielnymi organizmami składającymi się z linii, płaszczyzn i kolorów; formy naturalne występują tu tylko o tyle, o ile stanowią klucz do zrozumienia przesłania. Moje obrazy są przypowieściami, nie ilustracjami. Formy i barwy nie są piękne same w sobie, lecz takie, jak je odbiera nasza psychika. Jest coś z tajemnicy w relacji między człowiekiem a rzeczami, podobnie jak w tym, co kryją farby i rama. I to łączy wszystko z życiem, ze sprawami oczywistymi ; właśnie takiego piękna poszukuję…[7]
1
Herbsbäume (29-10-62)
2
Iris (8-6-71)
3
Mohn (8-6-71)
4
Dänemark Limfjord (18-8-72)
5
Herbst (2-11-81)
Obrazy pędzla Fritza Ketza

Ketza nie interesowały zbytnio formalne aspekty kompozycji kolorystycznej czy figuralnej, mimo że zapewne dokładnie je studiował. W obrazach jego nauczycieli z akademii stuttgarckiej są one bardzo widoczne, częściowo także w jego własnych wczesnych pracach, o ile można to wywnioskować na podstawie tych nielicznych, które się zachowały. Natomiast prace z dojrzałego okresu twórczości (od końca lat 40.), szczególnie rysunki i akwarele, świadczą o tym, że w konfrontacji z tematem artysta kierował się bezpośrednim zaangażowaniem i za najważniejszy uważał swój emocjonalny stosunek do tego, co chciał przedstawić. Być może to jedna z przyczyn tego, że w akwarelach Ketza przedstawiających pejzaże czy kwiaty – inaczej niż na rysunkach – prawie nigdy nie pojawiają się ludzie. Artysta usuwa ich ze swoich obrazów zdecydowanie i równie konsekwentnie, jak Caspar David Friedrich 150 lat wcześniej odwracał swoje słynne postacie tyłem do widza, przeznaczając im rolę obserwatorów podziwiających potęgę natury.

Spuścizna[edytuj | edytuj kod]

Spuścizną po Fritzu Ketzu zarządzają jego synowie – Jörn-Uwe Droemann i Jens-Christian Rehm oraz matka ostatniego Barbara Rehm. Duża część spuścizny obejmującej kilka tysięcy akwarel, obrazów olejnych, rysunków i grafik została skatalogowana i zinwentaryzowana przez Galerie Schlichtenmaier z siedzibą w Stuttgarcie i Dätzingen.

Wystawy (wybór)[edytuj | edytuj kod]

1934–1935
  • pierwsza wystawa indywidualna, Stuttgart
1938
  • Wystawa Styczniowa Wirtemberskiego Towarzystwa Sztuk Pięknych, Stuttgart
  • Wystawa Wiosenna Związku Artystów, Stuttgart
1939
  • wystawa Wirtemberskiego Towarzystwa Sztuk Pięknych, Stuttgart
  • wystawa Wirtemberskiego Związku Artystów w Towarzystwie Sztuk Pięknych, Stuttgart
1942
  • Kunsthaus Schaller, Stuttgart
1943
  • wystawa Towarzystwa Sztuk Pięknych, Ulm
  • Wystawa Artystów Stuttgarckich w Kunsthalle, Mülhausen (Alzacja)
1946
  • wystawa indywidualna w Reutlinger Heimatmuseum, Reutlingen
1949
1952 i 1953
  • wystawa zbiorowa w Spendhaus (m.in. z Giselą Bär, Margheritą Böhringer, Ilse i Robertem-Heinrichem Nachbauerami, Riką Unger, Martinem Seitzem), Reutlingen
1956
  • wystawa telegramm-gruppe w Monachium, zorganizowana przez Związek Artystów Plastyków (Schutzverband bildender Künstler, SBK) w pawilonie wystawowym Starego Ogrodu Botanicznego
1956
  • wystawa zbiorowa w Spendhaus (z Winandem Victorem, Giselą Bär, Klausem Wrage), Reutlingen
1958 i 1969
  • Galeria „Insel“, Karlsruhe
1961
  • Galerie des Deutschen Bücherbundes (Galeria Niemieckiego Towarzystwa Książki), Karlsruhe
  • Technisches Rathaus, Tybinga
  • Galerie Valentien, Stuttgart
1962, 1963, 1964, 1968
  • Galerie Kirchgasse, Zurych
1963
  • Galerie Dobiaschofsky, Berno
1965
1967
1968
  • Musée des Beaux-Arts et d’Archéologie Joseph Déchelette (z Winandem Victorem i Karlem Kürnerem), Roanne (Francja)
1970
  • Galerie Seifert-Binder, Monachium
1976
  • Spendhaus, Reutlingen
  • 1980
  • Galeria m. Paderborn „Am Abdinghof“
1982
  • galeria miejska, Bad Oeynhausen
  • Galerie im Kolpinghaus, Stuttgart-Bad Cannstatt
1983
  • wystawy z okazji 80. urodzin:
    • Ratusz m. Reutlingen (ostatnia wystawa otwarta przez artystę)
    • Galeria m. Pfullingen „Im Kloster“ (ostatnia wystawa przygotowana przez artystę, otwarta po jego śmierci)
1984 i 2002
  • Gustav-Lübcke-Museum, Hamm (Westfalia)
1985
1989 i 1993
  • Galerie Schlichtenmaier na zamku Dätzingen, Grafenau
2007
  • wystawa Fritz Ketz (1903–1983). Malarz między epokami w muzeum miejskim, Ludwigsburg
2011
  • wystawa Fritz Ketz. Anarchia piękna, piękno anarchii na zamku Lüdinghausen
2012
  • Muzeum Nysa, „Piękno anarchii” - grafika, rysunek i malarstwo Fritza Ketza

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Fritz Ketz: Gestalten und Bilder. Teka z 8 oryginalnymi reprodukcjami rysunków odręcznych, Księgarnia Witsch, Reutlingen 1947
  2. Stadt Paderborn (hrsg): Fritz Ketz, Aquarelle und Zeichnungen. Paderborn 1980
  3. Günter Bruno Fuchs in Reutlingen, Wystawa Biblioteki Miejskiej w Reutlingen, 2008, Wspomnienie o wystawie w Heimattage, Reutlingen 2009, Veranstaltungsrückblick, www.reutlingen.de [dostęp 2012-05-20]
  4. Rainer Hartmann: Fritz Ketz, Leben und Werk. Edition Schlichtenmaier, Grafenau 1993
  5. Werner Steinberg, in Mitteilungen der Militärregierung Württemberg, November 1945
  6. Kuno Schlichtenmaier: Kunst als Ausdruck seelischer Empfindung. in Fritz Ketz 1903–1983, katalog wystawy. Galerie Schlichtenmaier, Schloß Dätzingen, Grafenau 1989, S. 15–20.
  7. Expressionismus, www.kunstzitate.de [dostęp 2012-05-20]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Otto Gillen, Der Maler Fritz Ketz, „Der Deutsche im Osten“ 1943, Heft 3, s. 146–147.
  • Fritz Ketz, Jakob Witsch (Słowo wstępne), Gestalten und Bilder, Teka z 8 oryginalnymi reprodukcjami odręcznych rysunków, Księgarnia Witsch, Reutlingen 1947.
  • Clemens Münster, Bilder und Welten. Neue Bildmappen, „Frankfurter Hefte. Zeitschrift für Kultur und Politik“ 1947, Zeszyt 6, s. 621–623.
  • Passion, Filmbandstreifen, Westfälische Frauenhülfe, Münster b.r.
  • Günter Bruno Fuchs, Ketz, Victor, Reutlingen [1955].
  • Günter Bruno Fuchs, Die Jungen vom Teufelsmoor. Eine Erzählung für Jungen, z 6 rysunkami Fritza Ketza, Quell-Verlag, Stuttgart 1956.
  • Pär Lagerkvist, Barabbas, z reprodukcjami grafik do Passion Fritza Ketza, „Der Kirchenbote“ 1956, s. 42–44.
  • Otto Gillen, Der Maler und Zeichner Fritz Ketz, „Artis. Zeitschrift für alte und neue Kunst“ luty1961, s. 19–21.
  • E. Frommhold, E. Niekisch (Przedmowa), Kunst im Widerstand, Malerei, Graphik, Plastik 1922 bis 1945, Verlag der Kunst, Dresden 1968.
  • Otto Gillen, Das Portrait. Fritz Ketz, „Baden-Württemberg“ 1971, Zeszyt 2, s. 13.
  • Fritz Ketz. Aquarelle und Zeichnungen, Paderborn 1980.
  • Fritz Ketz. Aquarelle, Zeich., Stuttgart-Bad Cannstatt 1982.
  • Fritz Ketz. Gemälde, Aquarelle, Zeichnungen, Reutlingen 1983.
  • Rainer Zimmermann, Die Kunst der verschollenen Generation. Deutsche Malerei des Expressiven Realismus von 1925 bis 1975, Econ-Verlag, München, 1984.
  • Günther Wirth, Verbotene Kunst. Verfolgte Künstler im deutschen Südwesten 1933–1945. Hatje-Verlag, Stuttgart 1987.
  • Fritz Ketz 1903–1983, Katalog wystawy Galerie Schlichtenmaier, Schloß Dätzingen, Grafenau 1989, ​ISBN 3-89298-037-3​.
  • Rainer Hartmann, Fritz Ketz. Leben und Werk, Edition Schlichtenmaier, Grafenau 1993.
  • Rainer Zimmermann, Expressiver Realismus. Malerei der Verschollenen Generation, Hirmer-Verlag, München 1994.
  • Verfemt – Vergessen – Wiederentdeckt. Kunst expressiver Gegenständlichkeit aus der Sammlung Gerhard Schneider, z okazji wystaw pod tym samym tytułem Kunstverein Südsauerland Olpe (1999/2000); Museum Baden, Solingen-Gräfrath (1999–2000), Rolf Jessewitsch und Gerhard Schneider, Wienand, Köln 1999.
  • Angriff auf die Kunst, wystawa w Lübcke Museum, Hamm 2002.
  • Reutlinger Künstler-Lexikon. Bildende Künstlerinnen und Künstler mit Bezug zu Stadt und Kreis Reutlingen vom Mittelalter bis zur Gegenwart, Thomas Leon Heck, Joachim Liebchen, Reutlingen, Nous-Verlag Heck, Tübingen 1999, ​ISBN 3-924249-26-1​.