Garbno (gmina Korsze)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Garbno
osada
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat kętrzyński
Gmina Korsze
Liczba ludności (2004) 741
Strefa numeracyjna 89
Tablice rejestracyjne NKE
SIMC 0478641
Położenie na mapie gminy Korsze
Mapa lokalizacyjna gminy Korsze
Garbno
Garbno
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Garbno
Garbno
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Garbno
Garbno
Położenie na mapie powiatu kętrzyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu kętrzyńskiego
Garbno
Garbno
Ziemia54°07′57″N 21°16′55″E/54,132500 21,281944
Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna, filia biblioteczna w Garbnie
Świetlica wiejska i biblioteka

Garbno (niem. Lamgarben) – osada w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie kętrzyńskim, w gminie Korsze. W latach 1975–1998 osada należała administracyjnie do województwa olsztyńskiego.

Garbno leży na trasie drogi wojewódzkiej nr 592 – biegnącej z Bartoszyc do Kętrzyna.

Przez Garbno płynie rzeka Guber oraz Struga Rawa. Nazwa osady wywodzi się z języka staropruskiego od słów garbis – wzgórze i lamen – bagna, moczary (wzgórze pośród bagien) lub lauma. laume[1] – czarownica (wzgórze czarownicy)[2]. Mniej prawdopodobne jest wywodzenie nazwy od niemieckiego słowa Lamm, oznaczającego baranka, który miał błąkać się po polach – złapany tajemniczo znikał i pojawiał się ponownie na polach. Katolicka ludność widziała w nim symbol Chrystusa i wybudowała kościół (w 1422)[3]. Przez krótki czas po 1945 r. wieś nosiła nazwę Garbów.

Historia wsi[edytuj | edytuj kod]

W roku 1328 Krzyżacy wybudowali tu zamek[4], który został zniszczony w czasie wojny trzynastoletniej. Podobnie jak w Garbnie krzyżackie strażnice zniknęły w dojrzałym średniowieczu w Równinie Górnej i Wopławkach, a nieco później w Jegławkach, Mołtajnach, Nakomiadach i Pilcu.

Obok zamku istniała osada pruska nazywana w roku 1339 Laumygarbis, a w roku 1419 Lamegarben.

We władztwie zakonu[edytuj | edytuj kod]

W roku 1339 wielki mistrz krzyżacki Altenburg nadał wolnym Prusom, braciom Thedemu i Laustenemu, na polu Laumygarbis sześć włók oraz dwie włóki trzeciemu Prusowi Wnymynsowi. Początkowo była to wieś wolnych pruskich. Garbno w drugiej połowie XIV w. było wsią czynszową na prawie chełmińskim, a w drugiej połowie XV w. na prawie magdeburskim. Wieś znajdowała się na terytorium zarządzanym przez prokuratorów kętrzyńskich i podlegała komturowi w Bałdze. W 1422 były tam cztery karczmy i młyn wodny, a we wsi mieszkało dziesięciu zagrodników. W kronikach zachował się nazwiska i imiona niektórych z nich: Heynrich Kuppryn, Hensil Linnyn, Niclas Lusyn, Premog. Cztery włóki były wolne od czynszy i stanowiły uposażenie parafii. We wsi byli także ogrodnicy, młynarz i karczmarz.

Od XVI do pierwszej połowy XX wieku[edytuj | edytuj kod]

Po sekularyzacji zakonu krzyżackiego Garbno należało do dóbr księcia Albrechta, który nadał je rodowi von Egloffstein. Później majątek przeszedł w ręce rodu von der Groeben. W 1817 r. we wsi było 17 domów, zamieszkanych przez 196 osób. Pod koniec XIX w. należał do rodziny Böhm. Elisabet, z domu Steppuhn, w 1880 została żoną Otto Boehma z pobliskich Głowbit. Małżonkowie na stałe osiedli w Garbnie. Elisabet Boehm (1859–1943) znana jest na terenie całych Niemiec jako założycielka Towarzystw Wiejskich Kobiet (Landwirtschaftlichen Hausfrauenverein). Uznaniem jej działań w tym zakresie było przyznanie złotego łańcucha przez Uniwersytet Albertyna w Królewcu oraz nadanie honorowego obywatela miasta Królewiec. W 1993 r. poczta niemiecka wypuściła znaczek pocztowy z jej podobizna.

W 1939 r. w Garbnie było 652 mieszkańców. Ostatnim wójtem Garbna przed rokiem 1945 był Erich Schultz-Fademrecht.

Od drugiej połowy XX wieku[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej w Garbnie powstał PGR. W 1954 r. Garbno było siedziba Gromadzkiej Rady Narodowej (przez krótki czas). Z dniem 1 października 1961 roku Garbno zostało siedzibą kombinatu o nazwie Kombinat PGR Garbno. W skład kombinatu, obejmującego 5612 ha użytków rolnych, weszły gospodarstwa w miejscowościach: Banaszki, Dubliny, Garbno, Płutniki, Podławki, Równina Dolna, Równina Górna, Starynia i Warnikajmy. Do niektórych z wyżej wymienionych gospodarstw należały jeszcze obiekty produkcyjne w innych miejscowościach. Kombinat PGR Garbno w tym czasie miał powierzchnię 5922 ha. W kombinacie wybudowano duży obiekt socjalny z salą widowiskową i konferencyjną, stołówką oraz pomieszczeniami biurowymi dyrekcji. W 1963 r. otwarto ośrodek zdrowia a w 1964 ruchomy (dojazdowy) gabinet lekarsko-dentystyczny. W 1970 r. w Garbnie mieszkało 459 osób. W tym czasie funkcjonowała ośmioklasowa szkoła podstawowa, przedszkole i punkt biblioteczny. Powierzchnia gruntów w kombinacie wzrosła do 10 830 ha w roku 1977, po wcześniejszym przyłączeniu PGR Skierki i Tołkiny. W gospodarstwach rolnych, należących do kombinatu prowadzono akcję kulturalna pod nazwą „Sojusz świata pracy z kultura i sztuką[3]. Do gospodarstw rolnych przyjeżdżali olsztyńscy literaci, plastycy, dziennikarze i naukowcy. Biuro Wystaw Artystycznych w 1974 i 1975 r. urządzało w Garbnie wystawy poplenerowe.

W roku 1973 Garbno było sołectwem w skład którego wchodziły miejscowości: Dubliny (PGR), Dzikowizna (PGR), Garbno (PGR), i Płutniki (PGR).

W 2013 r. otwarto nowo wybudowana świetlice wiejską. W świetlicy znajduje się również Filia Biblioteczna, a budynek jest administrowany przez Miejsko-Gminną Bibliotekę Publiczną w Korszach[5].

Parafia[edytuj | edytuj kod]

Kościół

Parafia w Garbnie jest pod wezwaniem Matki Boskiej Królowej Polski i należy do dekanatu Kętrzyn I. Proboszcz Garbna pełni funkcję dziekana w tym dekanacie.

Przed reformacją parafia w Garbnie pw. św. Katarzyny należała do archiprezbiteratu w Reszlu.

Historia parafii do roku 1944[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z 1422 roku. Parafia w Garbnie uposażona była na czterech włókach. Po sekularyzacji Prus Zakonnych kościół w Garbnie został świątynią luterańską. W latach 1528–1550 kościołami filialnymi parafii luterańskiej w Garbnie były kościoły w Tołkinach i Kraskowie. W 1550 roku proboszczem w Garbnie był Łukasz Gobbel.

W latach 1728–1734 z fundacji rodu von Egloffstein wybudowano od podstaw nowy kościół w miejsce rozebranego starego. Dnia 17 stycznia 1818 szalejący orkan przewrócił kościelną wieżę na bryłę kościoła. Spowodowało to zawalenie się kościelnego sklepienia. W odbudowanym kościele 1824 nad nawą kościoła unosił się strop drewniany. Wymiary wnętrza kościoła w tym czasie wynosiły 24 × 13 m. Modernizację ołtarza głównego w kościele przeprowadzono w 1892 r.

Do 1809 nabożeństwa w kościele odprawiane były w dwóch językach: niemieckim i polskim. Odprawianie nabożeństw w języku polskim przerwano ze względu na brak wiernych w tym języku. Na liście pastorów parafii znajdowały się takie nazwiska jak: Fabian Kamiński (1672–1679), Andrzej Czernicki (1738–1784), Johan Rakowski (1820–1831). Ostatnim pastorem przed 1945 był tu Karl Fridrich.

Historia parafii od 1945 roku[edytuj | edytuj kod]

Po przejściu frontu w czasie II wojny światowej w całości pozostała tylko murowana kościelna wieża. Kościół był długo nie odbudowywany. Gdy w roku 1961 powstał Kombinat PGR Garbno planowano w dawnej kościelnej wieży urządzić klub. W roku 1980 Komisja Zakładowa NSZZ „Solidarność” na wschodniej ścianie wieży umieściła drewniany krzyż.

Parafię ustanowił biskup warmiński Józef Glemp dnia 29 maja 1981 r. W tamtym czasie parafia miała tymczasową siedzibę w Tołkinach. Kościół w Tołkinach został później kościołem filialnym parafii w Garbnie. Pierwsza msza pod krzyżem na wieży kościelnej odprawiona została 7 czerwca 1981 przez proboszcza św. Katarzyny w Kętrzynie ks. dziekana Aleksandra Jasikowskiego. Pierwszym proboszczem w Garbnie był ks. Tadeusz Pietruszka, który parafię (jeszcze bez kościoła) objął 26 lipca 1981. Nowy kościół wybudowano na starych fundamentach, zachowując architekturę gotyckiego kościoła z czerwonej cegły.

Szkoła[edytuj | edytuj kod]

Budynek starej szkoły w Garbnie wybudowano w roku 1900, obecnie jest w nim plebania. Była to szkoła jednoklasowa. Ostatnim jej nauczycielem przed rokiem 1945 był Ernst Schroeder. Po II wojnie światowej szkoła została uruchomiona w 1948 r. W jednoizbowej sali lekcyjnej prowadzone były 4 klasy przez jednego nauczyciela, który był jednocześnie kierownikiem szkoły. Szkoła w ten sposób funkcjonowała w latach 1948–1954, a liczba uczniów wahała się od 21 do 35. W tym czasie nauczycielami kolejno byli: Irena Pazik, W. Pietkiewicz, E. Załuska, H. Rutkowski, J. Rozmyślak i H. Morka. W latach 1954–1972 kierownikiem szkoły był Michał Prutis. W czasie jego kadencji podwyższono stopień organizacyjny szkoły – powstała szkoła ośmioklasowa. Na potrzeby szkoły były dwie izby lekcyjne w starym budynku i dwie w bloku mieszkalnym na budowanym osiedlu. W tym czasie grono pedagogiczne szkoły liczyło 5 osób, a szkoła miała 117 uczniów.

Zespół Szkół w Garbnie

Budynek nowej szkoły oficjalnie otwarto dnia 30 sierpnia 1980 roku. Szkole w dniu tym nadano imię: Zasłużonych dla Warmii i Mazur. Naukę w nowym budynku podjęło 450 uczniów, w tym 276 dowożonych z innych miejscowości. W szkole było wówczas 22 nauczycieli, a lekcje prowadzone były w 16 izbach lekcyjnych. Do dyspozycji uczniów przekazana została hala sportowa.

W 2015 r. w skład zespołu szkół wchodziły: Szkoła Podstawowa im. „Zasłużonych dla Warmii i Mazur” z oddziałami przedszkolnymi oraz Gimnazjum. W zespole szkół znajduje się świetlica, biblioteka i stołówka. Obwód szkoły obejmuje miejscowości: Garbno, Babieniec, Chmielnik, Dubliny, Dzikowina, Gudniki, Gudziki, Kraskowo, Polany, Podgórzyn, Płutniki, Saduny, Równina Dolna, Równina Górna, Starynia, Tołkiny i Warnikajmy.

Dwór[edytuj | edytuj kod]

Dwór wybudowany został na fundamentach starszej budowli w pierwszej połowie XIX w. Budowla w swoim stylu nawiązuje do klasycyzmu. Dwór wzniesiono na rzucie prostokąta, parterowy z dwupoziomowym ryzalitem. Od 1961 dwór był siedzibą Kombinatu PGR Garbno. Od strony reprezentacyjnego podjazdu urządzono w suterynie zaplecze socjalne z kuchnią, a wyżej znajdowały się sale reprezentacyjne kombinatu (gabinet myśliwski, sala konferencyjna) i biura. W latach 90. XX w. w ścianę budynku wmurowano pamiątkową tablicę upamiętniającą Elisabet Boehm. Po likwidacji PGR dwór uległ dewastacji, a później przeszedł w ręce prywatne.

Grodzisko[edytuj | edytuj kod]

Grodzisko położone jest na lewym brzegu Rawy, w odległości ok. 100 m od rzeki i 300 m na południe od dworu. Gródek ma formę owalnego stożka, o wymiarach 34 × 20 m i wysokości ok. 15 m w stosunku do doliny rzecznej. Było otoczone fosą, której ślady znajdują się przy północno-zachodnim stoku. Grodzisko zostało częściowo zniekształcone przez cmentarz, który został tutaj ulokowany w XIX w. Z XIX-wiecznych badań wiadomo o obecności dużej ilości gruzu i zaprawy na grodzisku, a także o odkryciu fundamentów na podgrodziu. Chronologia towarzyszącej im ceramiki została określona na XIII-XIV w.. Badania sondażowe Mackiewicza z 1960 roku wykazały duże przemieszanie ziemi, nie natrafiono na materiał zabytkowy. Podczas późniejszych badań powierzchniowych odkryto niewielką ilość ceramiki datowanej na wczesne i pełne średniowiecze oraz fragmenty polepy. Podgrodzie znajdowało się na południowy wschód od grodziska. Obecnie teren podgrodzia jest w dużej części zabudowany. Fundamenty odkryte w XIX wieku znajdują się bardziej na wschód od terenu podgrodzia (ich zarys sugeruje jednak budowlę nowożytną)[6].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Rudolf Grenz, „Der Kreis Rastenburg”, Marburg/Lahn, 1976.
  • „Kętrzyn z dziejów miasta i okolic” (str. 172–174), wyd. „Pojezierze”, Olsztyn 1978.
  • Stanisław Gapiński, „Kętrzyńskie Zjednoczenie Rolniczo-Przemysłowe”, Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie, Olsztyn, 1980, ISSN 0585-3893. (str. 19 – powierzchnia Kombinatu)
  • Małgorzata Jackiewicz-Garniec, Mirosław Garniec „Pałace i dwory dawnych Prus Wschodnich” (Wydanie III poszerzone i uzupełnione), wyd. Studio ARTA, Olsztyn 2001, ​ISBN 83-912840-2-6
  • Kronika szkoły.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jerzy Sikorski, Historia miejscowości na obszarze gminy Korsze
  2. „Kętrzyn z dziejów miasta i okolic” (str. 172–174), wyd. „Pojezierze”, Olsztyn 1978.
  3. a b „Kętrzyn z dziejów miasta i okolic” (str. 172–174), wyd. „Pojezierze”, Olsztyn 1978
  4. Garbno – Zamek w Garbnie – OPIS – (Polskie zamki ), www.zamki.pl [dostęp 2017-11-23].
  5. „Garbno ma nową świetlicę”
  6. Jacek Radkowski i Jacek Wysocki, Wstęp do problematyki gródków stożkowatych z terenu średniowiecznego państwa zakonu krzyżackiego, znajdujących się na obszarze województwa warmińsko-mazurskiego [w:] Archaeologica Hereditas. Grodziska Warmii i Mazur 2.

Zobacz też: Garbno