Gościsław (województwo dolnośląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gościsław
Państwo  Polska
Województwo dolnośląskie
Powiat średzki
Gmina Udanin
Wysokość 190 m n.p.m.
Liczba ludności (III 2011) 353[1]
Strefa numeracyjna (+48) 76
SIMC 0367858
Położenie na mapie gminy Udanin
Mapa lokalizacyjna gminy Udanin
Gościsław
Gościsław
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Gościsław
Gościsław
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Gościsław
Gościsław
Położenie na mapie powiatu średzkiego
Mapa lokalizacyjna powiatu średzkiego
Gościsław
Gościsław
Ziemia51°00′56″N 16°30′10″E/51,015556 16,502778

Gościsławwieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, na przedgórzu Sudeckim, w powiecie średzkim, w gminie Udanin.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa legnickiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W dokumentach wieś wzmiankowana po raz pierwszy jako Gostizlauia w 1189 r., w roku 1268 lokowana na prawie niemieckim przez Sobiesława (Sobezlaus) syna Brebimila. W 1292 r. Gościsław wraz z patronatem nad miejscowym kościołem znalazł się w posiadaniu klasztoru cystersów w Krzeszowie. Prawa klasztoru do wsi potwierdził w latach: 1292, 1295 i 1299, książę świdnicko-jaworski Bolko I; w 1318 r. papież; w 1352 r. książę świdnicki Bolko II. Dobra ziemskie w Gościsławiu cystersi posiadali do sekularyzacji majątków klasztornych w 1810 r.

Po sekularyzacji zakonu cystersów, posiadane przez nich dobra ziemskie w Gościsławiu zostały przejęte w roku 1812 przez państwo pruskie, a następnie w tymże roku zakupione przez Luise von Röhl. Ta zaś odsprzedała je w 1816 r. Johannowi Gotfriedowi Barthel, wzmiankowanemu jako właściciel także w roku 1830. W 1845 r. majątek ziemski w Gościsławiu należał do Johanna Gottfrieda Ungera. Od 1858 r. przeszedł w posiadanie rodu von Kramsta i jego kolejnych członków. Byli to: Eduard von Kramsta ze Świebodzic odnotowany w 1873 r. oraz Marie von Kramsta z Morawy, także właścicielka dóbr w pobliskim Lasku, wzmiankowana w latach 1884–1922. Folwarki w Gościsławiu i Lasku włączone zostały przed 1894 r. do klucza posiadłości rodu von Kramsta w Morawie, z którymi były związane do lat 20. XX wieku. Przed rokiem 1926 klucz majątków Morawa wraz z majętnościami w Gościsławiu i Lasku przeszedł w posiadanie należącego do rodu Kurta Wietersheima zamieszkałego w Rusku. Dobra w Gościsławiu należały do niego do czasu II wojny światowej; majątek dzierżawiła wówczas M. Th. von Buddenbrock, primo voto von Wietersheim, z domu Colmar z Pielaszkowic, a w 1937 r. czterech innych dzierżawców.

W latach: 1829, 1830 i 1845 r. w posiadłości ziemskiej w Gościsławiu znajdował się dom pański, folwark, gorzelnia oraz owczarnia z 600 owcami, usytuowana w obrębie wsi. Dwa lata wcześniej, w pożarze osady w 1826 r. spłonęło pięć tworzących ją budynków, wraz z 770 sztukami zwierząt. W 1873 r. dobra liczyły 943 morgi, w tym 835 mórg pól uprawnych, 34 morgi łąk i 73 morgi lasu. W latach 1886-1922 ich areał obejmował 236 ha, w tym 205/207 pól, 8/9 ha łąk oraz 18/19 ha lasu do wyrębu. Folwark w latach 1886-1891 zajmował powierzchnię 5 ha, później w latach 1894-1922 jego obszar zmniejszono do 1 ha. Hodowano w nim wówczas 14 koni i 80 sztuk bydła, w tym 24 krowy oraz 700 owiec.

Przed 1926 r. areał należący do dóbr w Gościsławiu został powiększony do 252 ha przez zakup łąk, które zajmowały wówczas obszar 29 ha. W majątku nadal hodowano bydło oraz świnie i źrebięta; uprawiano też pszenicę, buraki cukrowe i ziarno siewne. W 1930 r. posiadłość zajmowała 390 ha, z 336 ha pól uprawnych. Powierzchnia folwarku liczyła 5 ha; z 0,75 ha ogrodem, a przed 1937 r. zwiększona została do 8 ha z 0,5 ha ogrodem. Grunty przynależne do dóbr zostały zmniejszone do 295 ha (255 ha pól, 4 ha łąk, 4 ha łoziny i 20 ha lasu).

W latach 1905-1909 Marie von Kramsta zakupiła też w Gościsławiu trzy dawne gospodarstwa kmiece o łącznej powierzchni 102 ha, należące wcześniej do Hedwig Münch (w latach 1891-1905). Następnie przed 1912 r. dokupiła jeszcze jedno gospodarstwo zajmujące obszar 28 ha, będące wcześniej własnością Carla Jungnitza. Przed 1926 r. gospodarstwa te, podobnie jak dobra ziemskie w Gościsławiu, przeszły w posiadanie Kurta Wietersheima, a przed 1937 r. przejął je porucznik Georg Wiesner.

W 1791 r. obszar wsi zajmował 2878 mórg, w tym 2643 morgi pól ornych oraz 150 mórg nieużytków. Ziemię oceniano jako dość dobrą, choć w dużej mierze gliniastą i piaszczystą. W osadzie hodowano ogółem 62 konie, 142 krowy i 600 owiec. W opisie Zimmermanna z 1785 r. w miejscowości należącej administracyjnie do okręgu strzegomskiego, odnotowane zostały dwa folwarki (jeden z nich tożsamy zapewne z wcześniej opisywaną owczarnią), browar, 16 gospodarstw kmiecych, wśród których kilka było bardzo znacznych oraz 18 gospodarstw zagrodników i 7 chałupników. Ludność wsi liczyła 354 mieszkańców wyznania katolickiego.

W czasie pożaru osady w 1826 r. spłonęły: owczarnia, dom wycużny Wagnera, wiatrak Johanna Sauera, a także zabudowania należące do kmieci Ignaza Rädlera, Antoniego Müncha, Josepha Wiesnera oraz zagrodników Franza Hertnera i Josepha Hofmanna. W 1829 r. w Gościsławiu zamieszkanym przez 501 katolików i 18 ewangelików, znajdowało się sołectwo, 15 gospodarstw kmiecych, 9 wolnych zagrodników, 8 zagrodników omłockowych oraz 15 chałupników i 10 gospodarzy na dożywociu. We wsi była też kuźnia, karczma i międlarnia, 60 stajni i stodół oraz wiatrak wzniesiony w 1814 r. W 1830 r. wieś poza domem pańskim, dwoma folwarkami, należącą do majątku gorzelnią i wiatrakiem, liczyła 58 domów i 522 mieszkańców, z których 30 było ewangelikami. Dane statystyczne z 1845 r. potwierdzają także istnienie wówczas w miejscowości domu pańskiego, 2 folwarków oraz należącej do majątku gorzelni i wiatraka, jak również 70 domostw, zamieszkałych przez 589 osób, w tym 39 wyznania ewangelickiego oraz 27 rzemieślników i kramarzy. Ludność ewangelicka w 1829, 1830 i 1845 r. uczestniczyła w nabożeństwach w kościele w Udaninie, tam też wierni ci byli chowani, a ich dzieci uczęszczały do szkoły.

W 1884 r. w Gościsławiu mieszkało 613 osób; w 1905 r. – 586; w 1927 r. – 430 katolików i 140 ewangelików; w 1929 r. – 432 katolików i 155 ewangelików. Wieś w 1936 r. liczyła 598, 1941 r. – 592, a przed 1945 r. – 579 mieszkańców.

W księdze adresowej z 1937 r. odnotowano, że w Gościsławiu istniało wolne dobro (Freigut) z areałem 69 ha pól uprawnych, pozostające od XIV w. w posiadaniu rodziny Wiesner, której ostatnim przedstawicielem przed 1945 r. był Georg Wiesner. Od 1891 do 1937 r. w księgach adresowych wymieniano też właścicieli znaczniejszych gospodarstw. Często posiadali oni po dwie lub trzy zagrody, jak wspomniani wyżej Ernst Jungwitz (92 ha) i Hedwig Münch (94,25 ha). Inni znani z nazwiska gospodarze to August Münch (98 ha), Robert Wiesner (90,5 ha), Albert i następnie Alfons Sauer (45 ha, gospodarstwo w rodzinie od 1802 r.) i Paul König (34 ha). Najbogatszym z nich był Carl Jungnitz posiadający w Gościsławiu w latach 1912-1937 cztery zagrody o łącznej powierzchni 182 ha oraz 6 zagród w Pyszczynie. Przed 1945 r. strukturę wsi zajmującej obszar 814 ha, tworzyło 14 dużych gospodarstw wiejskich od 10 do 34 ha oraz liczne mniejsze zagrody, sklepy, warsztaty rzemieślnicze, a także 2 gospody, jedna z salą na około 400 osób służącą też do wystawiania przedstawień teatralnych. Jedna z gospód wraz z piekarnią należała w latach 20. XX wieku do Theodora Kloses (obecnie nie istnieje).

Rozwój i analiza układu przestrzennego miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Gościsław jest wsią ulicową o układzie południkowym, założoną wzdłuż drogi prowadzącej z sąsiedniego Ruska do Pielaszkowic. Droga ta w południowej części osady, rozgałęzia się i daje początek drodze prowadzącej w kierunku wschodnim do Mieczkowa w gminie Udanin. Obecny zasięg zabudowanego terenu wsi niewiele się różni od zasięgu nowożytnego siedliska, widocznego na mapach topograficznych z 1826 i 1936 r. Powyżej rozwidlenia dróg, po wschodniej stronie głównej drogi wiejskiej, wzniesiony został kościół i założony cmentarz. Naprzeciw, po zachodniej stronie drogi znajduje się zespół folwarczny, z zabudową gospodarczą skupioną wokół dwóch majdanów. Północny z nich stanowił trzon dóbr ziemskich w Gościsławiu, południowy należy wiązać natomiast z istniejącą we wsi owczarnią, należącą do majątku i wzmiankowaną w literaturze źródłowej. Za majdanami (na zachód), przy drodze je rozdzielającej, posadowiony jest budynek nr 18 o charakterze willowym, z końca lat 20. XX wieku, będący zapewne czasową rezydencją ostatniego właściciela majętności. Lokalizacji budynku tego nie można jednakże utożsamiać z wymienianym w 1830 i 1845 r. domem pańskim, obecnie nieistniejącym. Przy wschodniej granicy siedliska, poza zabudową wsi znajduje się cmentarz parafii katolickiej założony w 1906 r., do którego drogę dojazdową wydzielono z zagrody plebańskiej należącej do parafii katolickiej – obecnie nr 43. Na południe od cmentarza przykościelnego usytuowana jest parcela dawnej szkoły katolickiej – obecnie nr 42.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[2]:

  • kościół parafialny pw. św. Szymona i Judy Tadeusza Biskupa wraz z cmentarzem – zlokalizowany przy głównej drodze wiejskiej, po jej wschodniej stronie, w środkowej części wsi, wzniesiony w XIV w., rozbudowany i zbarokizowany w lat 1756-1759; wieża nadbudowana w 1785 r., z hełmem z 1861 r.; świątynia restaurowana na początku XX w., remontowana w 1936 i 1939 r. oraz w okresie powojennym w latach 1962-1963 (odnowienie wnętrza), 1965 r. (przełożenie dachu), 1991 i 2007 r. (odnowienie i pomalowanie elewacji). Kościół orientowany, murowany, tynkowany, z detalem architektonicznym wyrobionym w tynku. Założony na planie krzyża, jednonawowy, z węższym prezbiterium i oskarpowaną 4-kondygnacyjną, czworoboczną wieżą od zachodu oraz zakrystią na nieregularnym rzucie od południa; ramiona transeptu zamknięte trójbocznie, naroża prezbiterium ścięte; wieża poprzedzona niewielką kruchtą. Nawa nakryta ceramicznym dachem dwuspadowym, prezbiterium wielospadowym; transept, zakrystia i kruchta mansardowymi. Wieża zwieńczona ozdobnym hełmem o linii wklęsło-wypukłej, krytym blachą. Elewacje kościoła ujęte profilowanym gzymsem koronującym, otwory w ozdobnych opaskach. Wnętrze salowe, ujęte neobarokową emporą na okazałych konsolach; nawa przekryta sklepieniem kolebkowym z lunetami, prezbiterium i transept sklepieniami żaglastymi. Sklepienia zdobi dekoracja sztukatorska w formie obramień plafonów, w prezbiterium ściany rozczłonkowane są pilastrami. Kościół w Gościsławiu wymieniony został po raz pierwszy w 1268 r., kiedy to opatrzył go jednym łanem ówczesny właściciel dóbr Sobiesław. Czas powstania pierwszej świątyni nie jest jednoznacznie interpretowany w dawnej literaturze źródłowej. Według części autorów kościół wzniesiono w XII w., według innych zapis lokacyjny z 1268 r. wskazywał na dopiero wówczas wytyczone miejsce pod lokalizację budowli. Świątynia wzmiankowana w 1335 r., była w latach 1360-1542 kościołem filialnym parafii w Udaninie. W 1542 r. biskup wrocławski Baltazar ustanowił w Gościsławiu parafię, podnosząc tym samym istniejącą budowlę do funkcji kościoła parafialnego, w którym posługę sprawowali cystersi oddelegowani z Krzeszowa. Pierwszym z nich, który osiadł w Gościsławiu, obejmując parafię 18 sierpnia 1717 r., był ojciec Adalbertus Ansorge. Po nim do roku 1829 nastąpiło 26 innych proboszczów. Wcześniej, w okresie reformacji, świątynię przejęli i użytkowali protestanci w latach 1630-1645. Po rekatolizacji, w sprawozdaniach z wizytacji z lat 1666/1667 opisywana była jako murowana, z wysoką wieżą, wyposażona w trzy ołtarze. Kościół ten o proweniencji średniowiecznej został w latach 1756-1759 rozbudowany w stylu barokowym za kwotę 4580 talarów. Wówczas zapewne przebudowano transept oraz przekryto nawę sklepieniem kolebkowym z lunetami, a prezbiterium i środkową część transeptu sklepieniami żaglastymi. W 1785 r. nadbudowano wieżę, o czym świadczy umieszczona w jej górnej kondygnacji data, wieńcząc ją barokowym hełmem. Wnętrze świątyni ozdobiono skromną dekoracją sztukatorską i nowym, barokowym wyposażeniem. Po sekularyzacji zakonu cystersów w 1810 r., państwo pruskie przejęło 74-morgowy widmut przynależny parafii w Gościsławiu. Świątynia pozostała nadal kościołem parafialnym i jako taka, opatrzona widmutem 1-morgowym, wymieniana była następnie w 1830 i 1845 r. Funkcję proboszcza w latach 1807-1829 sprawował Gabriel Maliske. Ze wzmianek w dawnej literaturze wiemy, że w roku 1829 w krytym gontem kościele, odprawionych zostało 89 cichych mszy, 8 nabożeństw requiem, jedno aniwersarium i siedem Dróg Krzyżowych. We wrocławskim Archiwum Państwowym zachowała się bogata dokumentacja projektowa dotycząca prac remontowo-budowlanych prowadzonych w kościele w Gościsławiu w drugiej połowie XIX wieku i do lat 40. XX wieku. W 1861 r. poddano remontowi lub wykonano na nowo hełm wieńczący wieżę świątyni, według projektu królewskiego radcy budowlanego Gandtnera. Zrealizowano też w oparciu o jego projekt emporę obiegającą nawę, na której w 1879 r. umieszczono zachowane do dziś organy firmy Schlag & Sohne. W 1882 r. do południowej elewacji kościoła, obok transeptu, dobudowano kruchtę (obecnie nieistniejącą) według projektu wspomnianego wyżej Gandtnera, w miejsce znacznie mniejszej kruchty wcześniejszej. W 1933 r. założono na kościele instalację odgromową, w 1936 r. prawdopodobnie przełożono pokrycie dachu, wymieniono stolarkę okienną i pomalowano wnętrze budowli, w 1939 r. wykonano nową posadzkę. Kościół pozostał świątynią parafialną do 1945 r.; w 1929 r. odnotowano wezwanie św. Szymona i Judy Apostołów. Do parafii należało około 80 ha gruntów oraz miejscowości Zastruże i Kruków
  • cmentarz przykościelny założony został w XIV w. i powiększony około 1759 r., obecnie na nieregularnym planie zbliżonym do owalu i otoczony kamiennym murem. Mur przepruwa od zachodu neogotycka, kamienna, arkadowa brama wjazdowa z ceglanym detalem; podobna w formie furta od południa – obecnie zamurowana. Teren cmentarza splantowany, zarys mogił sprzed 1945 r. nieczytelny, kilka płyt nagrobnych wmurowanych w mur cmentarny. W północnej części cmentarza dwie kaplice grobowe usytuowane przy murze cmentarnym. Zachodnia z nich – obecnie przedpogrzebowa z drugiej połowy XIX w. o bogatszej formie i częściowo zachowanym detalu. Założona na rzucie prostokąta, nakryta spłaszczonym, dwuspadowym dachem, zwieńczona wyłamanym szczytem. Fasada pierwotnie boniowana, otwór wejściowy ujęty portalem z dwóch pilastrów dźwigających trójkątny szczyt. Wschodnia z kaplic z lat 20. XX wieku na rzucie prostokąta, kryta ceramicznym dachem dwuspadowym o niesymetrycznych połaciach, elewacje bez detalu. Jedna ze ścian uzupełniona współcześnie pustakami. Na cmentarzu przykościelnym chowano jedynie katolików.

inne zabytki:

  • barokowa kapliczka z drugiej połowy XVIII w., obok furty, ujęta murem, w formie niszy zamkniętej łukiem nadwieszonym, ujętej pilastrami zwieńczonymi bogato profilowanym gzymsem powtarzającym zarys łuku i wyłamanym w osiach pilastrów. W niszy ustawiona na wysokim postumencie barokowa figura św. Jana Nepomucena z drugiej połowy XVIII w.
  • plebania nr 43, wzniesiona według projektu z 1933 r. w miejscu wcześniejszej budowli z 1832 r., która zastąpiła pierwszy budynek probostwa wybudowanego w 1717 r. dla ówczesnego proboszcza, cystersa Adalbertusa Ansorge. Budynek dwukondygnacyjny, założony na rzucie prostokąta, dwutraktowy, nakryty ceramicznym dachem dwuspadowym, ze szczytami o wyłamanych narożach i zwieńczeniu; otwory prostokątne. Elewacja przednia poprzedzona współcześnie dobudowanym gankiem. Pierwsza wzmianka o istniejącej przy kościele plebanii pochodzi z 1785 r.; wcześniejsze zabudowania probostwa zostały doszczętnie spalone w czasie wojny trzydziestoletniej. W roku 1829 odnotowano, że ówczesny budynek probostwa pochodził z 1717 r. Łączyć go zatem można z wcześniej wymienionym proboszczem, cystersem Adalbertusem Ansorge, który objął parafię 18 sierpnia tegoż roku. W czasie pożaru wsi w 1826 r. spłonęły należące do parafii zabudowania gospodarcze. Na podstawie dokumentacji projektowej zachowanej we wrocławskim Archiwum Państwowym, zagrodę plebańską można bezsprzecznie zidentyfikować z obecną plebanią nr 43. Z 1832 r. pochodzi projekt nieistniejącego 2-kondygnacyjnego budynku plebanii, krytego dwuspadowym dachem, którego otwory okienne zdobiły wyłamane gzymsy nadokienne. Towarzyszyła mu niewielka stajnia. Budynek ten został w niewielkim stopniu przebudowany w 1882 r. według projektu królewskiego radcy budowlanego Gandtnera, a w 1933 r. zastąpiony obecnym budynkiem probostwa.
  • szkoła katolicka (obecnie dom mieszkalny nr 42), wzniesiona w 1898 r. według projektu królewskiego inspektora budowlanego Walthera (?). Budynek dwukondygnacyjny, założony na rzucie prostokąta, dwutraktowy, nakryty ceramicznym dachem dwuspadowym, w którym lukarny o daszkach pulpitowych. Górna kondygnacja budynku wykonana w konstrukcji ryglowej. Elewacje w partii przyziemia ujęte ceglanym pasem gzymsowym; otwory w ceglanych obramieniach, naroża wyrobione w cegle. Na posesji zachowany dawny budynek sanitarno-gospodarczy z 1898 r. oraz w głębi od północy pół budynku gospodarczego użytkowanego pierwotnie przez szkołę i parafię. Szkoła katolicka założona została w Gościsławiu przed 1804 r., bowiem wówczas wzniesiono na nowo jej budynek, który istniał jeszcze w 1829 roku. W latach 1827-1829 uczył w niej Ant. Prophet, którego wspomagał inny nauczyciel pomocniczy. Istnienie szkoły z jednym nauczycielem uczącym i jednym pomocniczym odnotowano także w latach: 1830, 1845 i 1884. W 1899 r. budynek szkolny został rozebrany i zastąpił go obecnie istniejący budynek nr 42. Jednocześnie zmieniono lokalizację szkoły w obrębie parceli, przesuwając ją na północ i urządzając w miejscu poprzedniej budowli ogród z budynkiem gospodarczo-sanitarnym. Od wschodu zamykał posesję budynek gospodarczy, użytkowany w części przez szkołę, w części przez parafię. Nową szkołę wybudowano w oparciu o projekt królewskiego inspektora budowlanego Walthera (?), pochodzący z 1898 r. Przed 1945 r. była to szkoła czteroklasowa; w 1929 r. uczyło się w niej 68 uczniów, pod kierunkiem dwóch nauczycieli. W 1897 r. założona została w Gościsławiu dwuklasowa, podstawowa szkoła ewangelicka z przedszkolem, którą ufundowała właścicielka dóbr ziemskich Marie von Kramsta. Uczył w niej jeden nauczyciel (także w 1927 r.).
  • cmentarz parafii katolickiej, założony w 1906 r. na wschód od kościoła parafialnego pw. św. Szymona i św. Tadeusza Judy, poza siedliskiem wsi. Drogę dojazdową do cmentarza wydzielono z zagrody plebańskiej – ob. nr 43, należącej do parafii katolickiej. Wytyczony na planie prostokąta, rozplanowany regularnie z aleją na osi, ogrodzony siatką na słupkach granitowych. Przy południowej granicy cmentarza pięć okazałych nagrobków sprzed 1945 r., przed którymi duża kwatera, obsiana trawą i obsadzona niewielkimi iglakami. Współczesne pochówki w północnej części cmentarza. Drogę dojazdową do cmentarza wydzielono z zagrody plebańskiej należącej do parafii katolickiej.
  • istotnym elementem krajobrazu wsi jest kaplica w murze ogrodzeniowym zagrody nr 38 i krucyfiks przydrożny w ogrodzie zagrody nr 23.
  • zespół folwarczny położony przy głównej drodze wiejskiej, po jej zachodniej stronie, w środkowej części wsi. Złożony z dwóch sąsiadujących ze sobą dziedzińców gospodarczych rozdzielonych brukowaną drogą na osi wschód – zachód, przy której usytuowany jest na zachód od majdanów budynek o charakterze willowym z końca lat 20. XX wieku, będący zapewne czasową rezydencją ostatniego właściciela majętności. Oba majdany dość regularne, zbliżone do prostokąta; przy budynku willowym znajduje się ogród wzmiankowany w księgach adresowych w 1930 i 1937 r.
  • majdan północny nieco odsunięty od głównej drogi, stanowił zapewne trzon dawnych dóbr ziemskich w Gościsławiu. Obecnie jego zabudowę tworzą wzniesione w 3/4 ćwierci XIX w.: obora I (od północy), stodoła I (od zachodu); stodoła II z częścią inwentarską (od południa). Dziedziniec od wschodu zamyka mur ogrodzeniowy z bramą wjazdową, przy której ruina dawnej oficyny mieszkalnej.
  • majdan południowy – dawna owczarnia, ma bardziej nieregularną zabudowę. Tworzą ją od północy: ceglana, 2-kondygnacyjna oficyna mieszkalna nr 19 z początku XX w., z towarzyszącym budynkiem gospodarczym na rzucie litery L. Za nią w tym samym skrzydle usytuowany jest dawny dom zarządcy dóbr – obecnie dom mieszkalny nr 20 z początku XX w. W skrzydle wschodnim znajduje się budynek inwentarski z 4 ćwierci XIX w.; w skrzydle południowym obora II z 4 ćwierci XIX w., a w skrzydle zachodnim stodoła III – w ruinie z trzeciej ćwierci XIX w.
  • w obszarze całego siedliska (z wyjątkiem jego skrajnej, północnej części) zlokalizowane są liczne, duże dawne zagrody kmiece z zabudową skupioną wokół czworobocznych dziedzińców, założone na obszernych działkach siedliskowych. Szczególnie wyróżniają się zagrody nr 23 i 38 z bardzo okazałymi budynkami mieszkalnymi, które można utożsamiać z wolnym dobrem (Freigut) i sołectwem.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]