HMS Edinburgh (1938)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z HMS Edinburgh (1939))
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
HMS Edinburgh
Ilustracja
Historia
Stocznia Swan Hunter, Wallsend
Położenie stępki 30 grudnia 1936
Wodowanie 31 marca 1938
 Royal Navy
Wejście do służby 3 sierpnia 1939
Zatopiony 2 maja 1942 na Morzu Barentsa
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 10 550 t standardowa
13 175 t pełna
Długość 187 m
Szerokość 19,3 m
Zanurzenie 6,5 m
Napęd
4 turbiny parowe o mocy łącznej 80 000 KM,
4 kotły parowe Admiralicji,
4 śruby
Prędkość 32,5 węzła
Zasięg 12.200 Mm przy prędkości 12 w
Uzbrojenie
12 dział 152 mm (4xIII),
12 działa 102 mm plot (6xII)
16 dział 40 mm plot (2xVIII),
6 dział 20 mm plot (6xI),
6 wt 533 mm (2xIII)
- stan na 1942
Wyposażenie lotnicze
2 wodnosamoloty, katapulta
Załoga 850

HMS Edinburghbrytyjski krążownik lekki z okresu II wojny światowej, główny okręt typu Edinburgh (trzeciej serii Town). Nosił znak taktyczny 16. Służył od 1939, zatopiony w 1942 przez niemieckie torpedy na Morzu Barentsa, z ładunkiem radzieckiego złota na pokładzie.

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Krążownik lekki „Edinburgh” był pierwszym z dwóch krążowników trzeciej serii typu Town, określanej jako typ Edinburgh, będących największymi i najsilniejszymi lekkimi krążownikami brytyjskiej marynarki wojennej Royal Navy. Okręt zamówiono 15 sierpnia 1936, w ramach programu z 1936 roku. Stępkę pod budowę położono w stoczni Swan Hunter w Wallsend 30 grudnia 1936, kadłub wodowano 31 marca 1938[1]. Okręt wszedł do służby 3 sierpnia 1939[2].

Służba[edytuj | edytuj kod]

1939-1940 Morze Północne i północny Atlantyk[edytuj | edytuj kod]

„Edinburgh” wszedł do służby tuż przed wybuchem II wojny światowej i początkowo został przydzielony do 18. Eskadry Krążowników Floty Metropolii (18th Cruiser Squadron Home Fleet) bazując w Scapa Flow. W pierwszym okresie wojny głównie brał udział w patrolach ciężkich okrętów na północno-zachodnich podejściach do Wysp Brytyjskich (NW Approaches), przeciw niemieckim rajderom i żegludze. 1 października został przydzielony od 2. Eskadry Krążowników (w 18. Eskadrze zastąpił go HMS „Suffolk”). W kolejnych miesiącach głównie poszukiwał bezskutecznie z innymi krążownikami niemieckich rajderów na Morzu Północnym. 16 października 1939 został lekko uszkodzony odłamkami podczas niemieckiego nalotu na okręty w bazie Firth of Forth, wyremontowany do końca miesiąca. Od połowy listopada bazował w estuarium Humber, działając głównie na Morzu Północnym. 23 listopada poszukiwał bezskutecznie z krążownikami HMS „Southampton” i HMS „Aurora” i 3 niszczycielami pancerników „Scharnhorst” i „Gneisenau” po zatopieniu przez nie krążownika pomocniczego HMS Rawalpindi. Od marca do września 1940 znajdował się w remoncie w Newcastle w celu usunięcia stwierdzonej konstrukcyjnej słabości kadłuba skutkującej jego pękaniem za hangarem (nie brał przez to udziału w kampanii norweskiej). Zamontowano wówczas radar Type 279.

1940-1941 Atlantyk[edytuj | edytuj kod]

W październiku 1940 ponownie przydzielony do 18. Eskadry Krążowników, działał następnie na Atlantyku, osłaniając między innymi konwoje między Wielką Brytanią a Freetown, zaczynając od konwoju WS4B w drugiej połowie listopada. 3 stycznia 1941 osłaniał okręty stawiające miny Zagrody Północnej (Northern Barrage, operacja SN6), ponownie 17 lutego (SN7B i SN68A), 11 marca (SN68B) i 6 maja (SN9A). 3 marca z krążownikiem HMS „Nigeria” osłaniał rajd komandosów na Lofoty (operacja Claymore).

W drugiej połowie marca eskortował na Atlantyku konwój WS7. 7 maja z krążownikami HMS „Birmingham” i "Manchester" oraz czterema niszczycielami[3] wziął udział w operacji EB – przechwycenia niemieckiego statku rozpoznania pogodowego WBS-6 „München” w celu zdobycia tablic kodowych do maszyny szyfrującej Enigma[4].

Od 24 maja „Edinburgh” został skierowany do operacji przeciw niemieckiemu pancernikowiBismarck”, lecz nie miał kontaktu z pancernikiem. 28 maja jednakże przechwycił niemiecki łamacz blokady „Lech”, samozatopiony na skutek tego przez załogę[5]. Na przełomie czerwca i lipca eskortował konwój atlantycki WS9B z Clyde do Freetown, po czym powrócił do Scapa Flow. W połowie 1941 „Edinburgh” stał się okrętem flagowym kadm. Syfreta – dowódcy 18. Eskadry Krążowników[6].

1941 Morze Śródziemne[edytuj | edytuj kod]

W lipcu 1941 „Edinburgh” uczestniczył w składzie zespołu X w bezpośredniej eskorcie konwoju GM-1 sześciu statków z wojskiem i sprzętem z Wielkiej Brytanii na Maltę (operacja Substance)[notatka 1]. Po minięciu Gibraltaru 21 lipca 1941, konwój stał się obiektem ataków lotnictwa i włoskich kutrów torpedowych. Mimo pewnych strat (zatopiono niszczyciel i transportowiec, kilka okrętów uszkodzono), zespół osiągnął Maltę, po czym powrócił do Gibraltaru 27 lipca. W sierpniu "Edinburgh" eskortował konwój WS11 z Clyde do Freetown i dalej do Kapsztadu.

We wrześniu „Edinburgh” wziął udział w bezpośredniej osłonie kolejnego konwoju z Wielkiej Brytanii na Maltę – operacji Halberd. Od 24 września w składzie zespołu X (krążowniki HMS "Kenya", "Sheffield", „Hermione”, "Euryalus") eskortował statki konwoju na Morzu Śródziemnym, walcząc z lotnictwem państw osi, a następnie eskortował powrotny konwój MG2 z Malty do Gibraltaru, gdzie przybył 30 września. Od października do grudnia działał na północno-zachodnich podejściach Wysp Brytyjskich.

HMS „Edinburgh”

1941-1942 konwoje arktyczne[edytuj | edytuj kod]

Od 12 grudnia „Edinburgh” z niszczycielami HMS „Echo” i „Escapade” osłaniał konwój arktyczny PQ-6 do ZSRR. 19 grudnia został odłączony w celu osłony statku idącego osobno do Murmańska. 20 grudnia był atakowany przez lotnictwo niemieckie, atak odparto z pomocą lotnictwa radzieckiego. Tego dnia przybył do Murmańska. Od 5 do 9 stycznia 1942 eskortował konwój powrotny QP-4 do Wielkiej Brytanii. Następnie, od 15 stycznia do lutego był remontowany w Tyne. Od 21 marca służył w dalekiej osłonie konwoju PQ-13 i powrotnego QP-9 (m.in. z pancernikami HMS „King George V” i „Duke of York”).

11 kwietnia HMS „Edinburgh” wypłynął z Islandii i dołączył do konwoju PQ-14 jako jego daleka osłona. Wiózł ponadto stalowe płyty do remontu stojącego w porcie Rosta koło Murmańska krążownika HMS "Trinidad"[7]. Po drodze był 17 kwietnia atakowany przez okręt podwodny U-376, ale nieskutecznie. 19 kwietnia dotarł z konwojem do Murmańska. 28 kwietnia wyruszył z powrotem do Wielkiej Brytanii w eskorcie niszczycieli HMS „Forester” i "Foresight", zabierając ładunek radzieckiego złota, po czym 29 kwietnia dołączył do eskorty konwoju powrotnego QP-11. „Edinburgh” został następnie tego dnia wykryty przez niemiecki okręt podwodny U-456 i trafiony przez niego dwoma torpedami w prawą burtę, z których jedna uderzyła w śródokręcie, a druga urwała mu rufę wraz ze sterem i dwoma śrubami (trzecia torpeda była niecelna)[7]. Niesprawna była jedna z rufowych wież artyleryjskich. Podjęto następnie próbę holowania krążownika z powrotem do Murmańska przez niszczyciele HMS „Forester”, następnie „Foresight” i radziecki holownik, lecz holowanie było bardzo wolne i utrudnione przez warunki pogodowe. 2 maja krążownik został zaatakowany przez niemieckie niszczyciele, które wcześniej atakowały konwój QP-11. W walce artyleryjskiej „Edinburgh” ciężko uszkodził niszczyciel „Hermann Schoemann”, samozatopiony następnie przez załogę. Niszczyciel Z24 jednak zdołał trafić „Edinburgh” torpedą w lewą burtę w rejonie hangaru, naprzeciwko poprzedniego trafienia w śródokręcie (według niektórych źródeł, był to Z25)[7]. Krążownika nie dało się już uratować i został opuszczony przez załogę i dobity torpedą przez HMS "Foresight", na pozycji ok. 71°51′N 35°10′E/71,850000 35,166667[8]. 790 osób z 847 załogi przejęły trałowce HMS "Harrier" i "Gossamer", podczas obu storpedowań zginęło 57 osób[9].

Ładunek i jego wydobycie[edytuj | edytuj kod]

„Edinburgh” podczas ostatniej podróży przewoził 5,5 t złota, będącego częścią zapłaty ze strony radzieckiej za dostawy Lend-Lease (465 sztabek w 93 skrzynkach, o ówczesnej wartości ok. 2.000.080 funtów szterlingów)[7]. Od lat 50. rząd brytyjski planował wydobycie złota z wraku, mimo jego uznania w 1957 za grób wojenny. W końcu, kontrakt przyznano konsorcjum Jessop Marine Recoveries i 15 maja 1981 po krótkich poszukiwaniach statek badawczy "Dammtor" odkrył wrak „Edinburgha” na głębokości 250-260 m[7]. We wrześniu-październiku 1981 wydobyto 431 sztabek o masie 5,13 t i wartości wówczas ok. 44.000.000 funtów szterlingów. 45% złota otrzymało konsorcjum, z pozostałego – 2/3 ZSRR i 1/3 Wielka Brytania[7]. W dniach 4-10 września 1986 brytyjska firma Wharton-Williams wydobyła ponadto 29 sztabek o masie 345 kg i wartości ok. 3 mln funtów, z czego 19 sztabek przekazano ZSRR. Pięć sztab, których wydobycie było nieopłacalne, pozostało jeszcze we wraku[7].

Adnotacje[edytuj | edytuj kod]

  1. W zespole sił głównych operacji Substance: pancernik „Nelson”, krążownik „Edinburgh”, stawiacz min "Manxman", niszczyciele "Nestor", "Lightning", "Farndale", "Avon Vale", "Eridge" – Don Kindell, NAVAL EVENTS, JULY 1941, Part 2 of 2

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Roger Chesneau: Conway's All the World's Fighting Ships 1922-1946, Londyn 1992, ​ISBN 0-85177-146-7​, s.32
  2. Wejście do służby 3. 8. 1939 według G.B. Mason, op.cit.. Według Conway's... – 6. 7. 1939.
  3. HMS „Bedouin”, „Eskimo”, „Somali”, HMAS „Nestor”
  4. Hugh Sebag-Montefiore: Enigma The Battle for the Code. Weidenfeld Military, s. 144-148. ISBN 978-1-4072-2129-8.
  5. Hunt for Bismarck and sinking, May 1941, www.naval-history.net [dostęp 2017-11-23].
  6. Don Kindell, ROYAL NAVY SHIPS, 1 July 1941, Part 1 of 2 [dostęp 28-6-2009]
  7. a b c d e f g R. M. Kaczmarek, op.cit.
  8. Uboat.net
  9. [1] i [2] – Don Kindell, Casualty Lists of the Royal Navy and Dominion Navies, 1922-present

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]