Helena Grześkiewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Helena Grześkiewicz
Data i miejsce urodzenia 1 maja 1908
Suchedniów
Data i miejsce śmierci 24 czerwca 1977
Łomianki
Dziedzina sztuki malarstwo, ceramika
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski

Helena Grześkiewicz z domu Dowkontt (ur. 1 maja 1908 w Suchedniowie[1], zm. 24 czerwca 1977 w Łomiankach) – polska artystka-plastyk, malarka i ceramiczka. Autorka licznych realizacji z zakresu malarstwa ściennego i ceramiki monumentalnej, tworząca w duecie artystycznym z mężem Lechem Grześkiewiczem, w późniejszym okresie dodatkowo z synem Piotrem Grześkiewiczem.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Helena Dowkontt przyszła na świat w zamożnej rodzinie o litewskich korzeniach[2]. W latach 1935–1937 studiowała w prywatnej szkole artystycznej Académie Julian w Paryżu[a][1]. Swoje obrazy wystawiała już jako nastolatka, w 1936 na wystawie w -Societe Nationale des Beaux-Arts, w Salonie Artystów Francuskich corocznie w okresie 1936–1938 oraz w 1938 podczas XV Salon des Tuileries[3]. Studia kontynuowała w Rzymie, uczęszczając w latach w latach 1937–1938 na zajęcia w Scuola del Arti Ornamentali (gdzie uzyskała dyplom w 1938), Academia de Belle Arti (dyplom w 1939) oraz w Miejskiej Szkole Konserwacji[1][4]. Podczas pobytu w Rzymie poznała Lecha Grześkiewicza, swojego przyszłego męża, który również studiował na rzymskiej Akademii Sztuk Pięknych[2]. Pod jego wpływem zafascynowała się ceramiką. Zaczęli pracować razem, zajmując się malarstwem ściennym i ceramiką, także monumentalną.

W 1939 Helena i Lech przyjechali do Polski na wakacje i nie zdążyli już wrócić do Rzymu[4]. Podczas wojny mieszkali w Warszawie, w kamienicy należącej do rodziny Heleny[5]. W 1943 zwyciężyli w tajnym konkursie na freski do warszawskiego kościoła św. Jakuba[6], jednak prace w samym budynku przerwał już na samym początku wybuch powstania warszawskiego[5]. Para została wypędzona z mieszkania i wywieziona do Pruszkowa, jednak udało im się uniknąć pobytu w tamtejszym obozie przejściowym[5]. Resztę wojny spędzili poza Warszawą[5]. 28 października 1944 w Częstochowie wzięli ślub[7].

W 1945 Grześkiewiczom urodził się syn Piotr[8], a jednocześnie rozpoczął się najintensywniejszy okres ich działalności zawodowej. Po ślubie skontaktowali się z nowymi polskimi władzami przebywającymi w Lublinie[7], skąd zostali skierowani do Warszawy do prac nad nową Siedzibą Rządu Tymczasowego[9]. Następnie zajmowali się renowacją Belwederu[9] oraz pałacu w Natolinie[8]. W 1947 odwiedzili Włochy, by Lech mógł dokończyć przerwane studia w Rzymie[8].

Po powrocie do Polski nawiązali współpracę z Biurem Nadzoru Estetyki Produkcji (przekształconym później w Instytut Wzornictwa Przemysłowego). W latach 1947–1948 zostali skierowani do Włocławskich Zakładów Fajansu, by prowadzić kursy malowania na ceramice dla pracownic fabrycznej malarni[10]. Romualda Hankowska wskazuje, że faktycznie Grześkiewiczowie pierwszy raz przebywali w fabryce w 1949, później kilkukrotnie odwiedzali ją w latach późniejszych[11]. Początkowo uczyli fabryczne malarki komponowania dekoracji, poszerzali ich znajomość wzorów ludowych, stanowiących punkt wyjścia dla dekoracji produkcji fabrycznej[11]. Artyści projektowali także dla fabryki wzory ceramiki do produkcji[12]. W późniejszych okresie realizowali tam autorską ceramikę[13]. W 1951 namalowali we włocławskim kościele św. Jana freski, przedstawiające jedenaście scen z życia Chrystusa[14].

Na początku lat 50. z ramienia IWP Grześkiewiczowie współpracowali również z twórcami ludowymi w ramach tzw. kolektywów projektanckich[15]. Byli pierwszymi opiekunami zespołu malarek z Zalipia, a w 1950 zainicjowali powstanie zespołu z wycinankarkami z Kurpi[15].

Sgraffito na kamienicy Żeglarskiej w Warszawie (fragment).
Sgraffito na kamienicy Chociszewskich w Lublinie.

W latach 1953–1956 Grześkiewiczowie brali udział w pracach przy odbudowie trzech starych miast – w Warszawie, Lublinie i Poznaniu. W Warszawie działali w zespole z Bohdanem Urbanowiczem[16]. Zajmowali się kamienicami Żeglarską i Cyrulika[b] na Rynku Starego Miasta (strona Zakrzewskiego), które udekorowali w technice sgraffita i fresku[17][18]. Za udział w pracach nad renowacją warszawskiej starówki otrzymali w 1953 Nagrodę Państwową II stopnia[19]. Podczas prac renowacyjnych Rynku w Lublinie zajmowali się opracowaniem kompozycji i restauracją fasad kamienic rynku[20]. W szczególności pracowali nad kamienicą Pod Lwem (nr 9), dla której wykonali ceramiczny fryz z girlandami oraz freski[21], a także kamienicą Chociszewskich (nr 6), którą ozdobili w technice sgraffita[22]. Za prace nad starym miastem w Lublinie zostali oboje odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski[23]. W 1954 zostali zaangażowani do prac nad Starym Rynkiem w Poznaniu, gdzie zajmowali się dekoracją fasady kamienicy nr 73[24].

Na początku lat 60. Grześkiewiczowie zakupili działkę w Łomiankach, na obrzeżach Puszczy Kampinoskiej[25]. Wybudowali tam dom (budowę ukończono w 1964), zaprojektowany również pod kątem pełnienia funkcji pracowni ceramicznej[26]. Z zewnątrz budynek pokrywa sgraffito przedstawiające Pegaza, taras wyłożony jest posadzką ceramiczną, za którą w 1962 małżeństwo otrzymało złoty medal na wystawie AIC w Pradze[27].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Działalność artystyczną Helena Dowkontt rozpoczęła od malarstwa. Wystawiała swoje obrazy w Paryżu, w latach 1936–1938[28]. W Polsce prezentowała publicznie swoje oleje i akwarele na wystawach zbiorowych w 1946 i 1954[28]. Malowała głównie obrazy akwarelowe i olejne[29]. Po wojnie często były to pejzaże powstające podczas podróży i przedstawiające oglądane miejsca[30]. Malarstwo stanowiło odskocznię od codziennej pracy nad ceramiką[29].

Grześkiewiczowie tworzyli też ceramikę artystyczną o mniejszej skali, z fajansu lub porcelitu[31]. Były to misy, patery, ikebany, rzeźby i obrazy ceramiczne, ramy do luster, wazy, przy czym niektóre z tych obiektów były przeznaczone do otwartych przestrzeni[31]. W misach artyści stosowali przestrzenną ornamentykę, która rozbijając światło, powodowała dekoracyjny efekt światłocienia, pełniący funkcję analogiczną do dekoracji malarskiej[32]. Tę technikę wykorzystywali również przy niektórych kompozycjach ściennych[32]. Nie stronili także od efektów kolorystycznych. Analizując misy i patery, Irena Huml wskazywała na nawiązania do włoskich majolik oraz ceramiki starohiszpańskiej – do tych pierwszych poprzez centryczną lub osiową budowę bogatego ornamentu, pokrywającego całą powierzchnię naczynia, wykorzystanie czystych barw i falistej faktury, zaś do drugiej poprzez wykorzystanie motywu byka, polewę o metalicznym połysku, oraz różowo-brązowe, podkreślone złotem barwy[33].

Nagrody i odznaczenia[c][edytuj | edytuj kod]

  • 1937 – nagroda na wystawie Sociéte des Artistes Français
  • 1943 – I nagroda w konkursie na malarstwo ścienne w kościele św. Jakuba w Warszawie (razem z L. Grześkiewiczem)
  • 1953 – Nagroda Państwowa II stopnia
  • 1954 – Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
  • 1955 – srebrny medal na V Międzynarodowym Festiwalu Młodzieży i Studentów
  • 1957 – II nagroda na Ogólnopolskiej Wystawie Architektury Wnętrz
  • 1962 – złoty medal na III Międzynarodowej Wystawie Ceramiki w Pradze
  • 1966 – medal Targa d’Oro na VIII Concorso Internasionale della Ceramica w Gualdo Tadino
  • 1968 – II nagroda w konkursie na Pomnik Zwycięstwa i Wolności (razem z L. Grześkiewiczem i P. Grześkiewiczem)
  • 1969 – medal Targa d’Oro na XI Concorso Internasionale della Ceramica Gualdo Tadino
  • 1970 – złoty medal na III Festiwalu Sztuk Pięknych (razem z L. Grześkiewiczem i P. Grześkiewiczem)

Wystawy[d][edytuj | edytuj kod]

Wystawy indywidualne[edytuj | edytuj kod]

  • 1947 – Wystawa Malarstwa, Kopenhaga
  • 1958 – Wystawa Ceramiki i Malarstwa, Kordegarda, Warszawa
  • 1959 – Wystawa Ceramiki, Viareggio
  • 1960 – Wystawa Ceramiki, Zachęta, Warszawa
  • 1960 – Wystawa Malarstwa i Ceramiki, Opole

Wystawy zbiorowe[edytuj | edytuj kod]

  • 1950 – I Ogólnopolska Wystawa Plastyki, Muzeum Narodowe
  • 1952 – I Ogólnopolska Wystawa Architektury Wnętrz, Zachęta
  • 1953 – IV Okręgowa Wystawa ZPAP, Zachęta
  • 1954 – I Ogólnopolska Wystawa Ceramiki i Szkła Artystycznego, Wrocław
  • 1957 – II Ogólnopolska Wystawa Architektury Wnętrz, Zachęta
  • 1958 – Triennale Sztuki, Mediolan
  • 1959 – Wystawa Ceramiki Polskiej, Waszyngton

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W katalogu Wystawa ceramiki Lecha i Heleny Grześkiewiczów zamieszczono informację, że Helena najpierw studiowała w Warszawie, nie podano jednak szczegółów.
  2. Aleksander Wojciechowski wymienia udział Heleny jedynie w kontekście kamienicy Żeglarskiej.
  3. Listę nagród i odznaczeń, o ile nie podano inaczej, przedstawiono na podstawie Słownika artystów plastyków: Artyści plastycy okręgu warszawskiego ZPAP.
  4. Listę wystaw, o ile nie podano inaczej, przedstawiono na podstawie Słownika artystów plastyków: Artyści plastycy okręgu warszawskiego ZPAP.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Słownik artystów plastyków: Artyści plastycy okręgu warszawskiego ZPAP. Warszawa: Okręg Warszawski Związku Polskich Artystów Plastyków, 1972, s. 168.
  2. a b Rydzyńska ↓, s. 5.
  3. Rydzyńska ↓, s. 5-6.
  4. a b Rydzyńska ↓, s. 6.
  5. a b c d Rydzyńska ↓, s. 7.
  6. Rydzyńska ↓, s. 11.
  7. a b Rydzyńska ↓, s. 8.
  8. a b c Rydzyńska ↓, s. 10.
  9. a b Rydzyńska ↓, s. 9.
  10. Rydzyńska ↓, s. 22.
  11. a b Romualda Hankowska: Fajanse włocławskie. Wrocław: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wydawnictwo, 1991, s. 51. ISBN 83-04-02638-4.
  12. Rydzyńska ↓, s. 23.
  13. Rydzyńska ↓, s. 24.
  14. Rydzyńska ↓, s. 20.
  15. a b Piotr Korduba: Ludowość na sprzedaż. Warszawa: Fundacja Bęc Zmiana, Narodowe Centrum Kultury, 2013, s. 219. ISBN 978-83-62418-24-4.
  16. Rydzyńska ↓, s. 14.
  17. Polichromia i wnętrza Starego Miasta. W: Aleksander Wojciechowski: O sztuce użytkowej i użytecznej. Warszawa: Wydawnictwo Sztuka, 1955, s. 116-117.
  18. Rydzyńska ↓, s. 14-15.
  19. Rydzyńska ↓, s. 16.
  20. Rydzyńska ↓, s. 16-17.
  21. Rydzyńska ↓, s. 17.
  22. Rydzyńska ↓, s. 18.
  23. Rydzyńska ↓, s. 54.
  24. Rydzyńska ↓, s. 19.
  25. Rydzyńska ↓, s. 36.
  26. Rydzyńska ↓, s. 36-37.
  27. Rydzyńska ↓, s. 37.
  28. a b Rydzyńska ↓, s. 52.
  29. a b Rydzyńska ↓, s. 49.
  30. Helena i Lech Grześkiewicz. Notatki z podróży 1937–1958. sztuka.net. [dostęp 2019-03-24].
  31. a b Rydzyńska ↓, s. 47.
  32. a b Irena Huml: Światła i barwy. W: Irena Huml: Sztuka przedmiotu – przedmiot sztuki. Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 2003, s. 211. ISBN 83-85938-08-7.
  33. Rydzyńska ↓, s. 48.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]