Helena Kirkorowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Helena Kirkorowa
Ilustracja
Aleksander Sochaczewski, Portret Heleny z Majewskich Kirkorowej, zesłanki syberyjskiej, 1890[a]
Data i miejsce urodzenia 23 maja 1828
Stara Wieś
Data i miejsce śmierci 5 stycznia 1900
Witebsk
Zawód aktorka
Współmałżonek Adam Honory Kirkor (rozwód)
Antoni Pióro-Dębiński
Lata aktywności 1843–1860

Helena Petronela Kirkorowa z Majewskich secundo voto Piórowa[1], Petronela Majewska[2] (ur. 23 maja 1828 w Starej Wsi, zm. 5 stycznia 1900 w Witebsku) – polska aktorka teatrów wileńskich i krakowskich, agentka i kurierka Rządu Narodowego podczas powstania styczniowego[1].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Była córką dzierżawcy majątku Ignacego Majewskiego i Ludwiki z Wierzbickich. Aktorstwa uczyła się w Szkole Dramatycznej w Warszawie[1]. W latach 1843–1846 występowała w teatrach wileńskich, grając początkowo role chłopięce, a następnie także amantki (m.in. Julię w Romeo i Julii). Dzięki dobrym warunkom aktorskim (uroda, swobodna wymowa) była lubiana przez publiczność. Po ślubie z archeologiem Adamem Honorym Kirkorem (1845 lub 1846) zrezygnowała z występów scenicznych[2]. W domu Kirkorów bywało wiele osób ze środowiska naukowego i literackiego[1]. Wśród nich był Władysław Syrokomla, z którym Kirkorowa nawiązała trwający kilka lat romans i z powodu którego w 1857 roku opuściła męża[2]. Zamieszkała w Krakowie wraz z będącą już wdową matką[1].

W Krakowie dostała angaż w teatrze Juliusza Pfeiffera i w lutym 1858 zadebiutowała jako Tysbe w sztuce Hugo Angelo Malipieri. Jej występ był sukcesem i odtąd Kirkorowa grała główne role, m.in. Amelię w Mazepie Słowackiego czy tytułową Jadwigę w sztuce Aleksandra Przezdzieckiego[1]. Według Karola Estreiche­ra jej grę cechowała „wielka naturalność, spokój i cieniowanie”[2]. Wraz z zespołem występowała gościnnie w Poznaniu, Kaliszu, Koninie, Lublinie, Łodzi i Piotrkowie Trybunalskim[1].

W połowie 1858 roku Kirkorowa i Syrokomla spotkali się w Poznaniu, wywołując falę plotek[1] – o ich rendez-vous wspominała w pamiętniku Bibianna Moraczewska, pisząc o aktorce, że jest „podobno awanturnicą”[3]. Niedługo później nastąpiło zerwanie związku, które stało się powodem stanów depresyjnych poety, trwających aż do jego śmierci[1]. Kirkorowa wróciła do Krakowa i jeszcze przez półtora roku występowała na scenie, m.in. w napisanej przez Syrokomlę na jej benefis sztuce Możnowładcy i sierota. Po konflikcie z Pfeifferem zrezygnowała z występów w krakowskim teatrze[1].

W połowie 1860 roku aktorka wraz z matką zamieszkały w Warszawie. Kirkorowa nie kontynuowała jednak kariery aktorskiej, ale włączyła się do przedpowstaniowego ruchu patriotycznego. Podczas powstania styczniowego była kurierką i agentką Rządu Narodowego. Jeździła do Krakowa i Wilna, przewożąc pieniądze i dokumenty, jej mieszkanie w Warszawie było punktem konspiracyjnym. Mieszkały u niej osoby zaangażowane w powstanie, m.in. Jan Koziełł-Poklewski[1].

Od 1 listopada 1863 roku u Kirkorowej, w specjalnie wynajętym w tym celu mieszkaniu przy ul. Smolnej, pod nazwiskiem Michała Czarneckiego zaczął ukrywać się Romuald Traugutt. Kirkorowa organizowała łączność z dyktatorem powstania, przekazując przez łączniczki korespondencję i rozkazy. Po aresztowaniu Traugutta w nocy 10 kwietnia 1864 Kirkorowej od razu nie zatrzymano i zdążyła przekazać dalej część dokumentów. Aresztowana dzień później, popełniła nieostrożność, wysyłając do matki gryps z prośbą o ostrzeżenie powiązanych z nią osób, przejęty przez śledczych, wskutek czego zatrzymano jej matkę i jedną z łączniczek, a sprawę Kirkorowej dołączono do procesu Traugutta i innych członków Rządu Narodowego. Po zakończeniu śledztwa była więziona w Cytadeli[1].

29 lipca 1864 Kirkorowa została skazana przez Sąd Wojenny Polowy na osiedlenie na Syberii z pozbawieniem wszystkich praw (matka została wcześniej zwolniona i oddana pod dozór policyjny), a 30 lipca Audytoriat Polowy dołączył do kary 8 lat ciężkich robót. 10 sierpnia została wywieziona na Syberię, karę odbywała w warzelniach soli w Usolach[1]. Po amnestiach z roku 1866 i 1867 zamieszkała w Irkucku, gdzie próbowała wrócić na scenę, jednak bez powodzenia[1].

W Irkucku poznała zesłańca Antoniego Pióro-Dębińskiego i wyszła za niego za mąż (pierwszy mąż uzyskał rozwód niedługo po jej zesłaniu na Syberię). Po odbyciu kary Piórowie zamieszkali koło Mohylewa. Owdowiawszy, Helena przeniosła się do Witebska, gdzie 5 stycznia 1900 roku zmarła[1].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Sochaczewski namalował ten portret po powrocie z zesłania w 1884 roku, stąd nie jest on odzwierciedleniem wyglądu Kirkorowej w roku powstania obrazu – patrz Stefan Artymowski, „Portret Heleny z Majewskich Kirkorowej, zesłanki syberyjskiej” autorstwa Aleksandra Sochaczewskiego, „Niepodległość i Pamięć”, 23/1 (53), 2016, s. 331-334 [dostęp 2018-11-24].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m n o Franciszka Ramotowska, Helena Kirkorowa, ipsb.nina.gov.pl [dostęp 2018-11-22].
  2. a b c d Petronela Majewska, Teatr w Polsce - polski wortal teatralny www.e-teatr.pl [dostęp 2018-11-22].
  3. Daina Kolbuszewska, "U tego pana przesiaduje komedjantka" - towarzyski skandal z 1858 roku, kulturapoznan.pl, 10 lipca 2013 [dostęp 2018-11-29].