Historia Bydgoszczy do 1346 roku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

Okres przedhistoryczny i starożytny[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze ślady działalności ludzkiej w Bydgoszczy i okolicy pochodzą sprzed ok. 9000 lat p.n.e., kiedy pojawili się tu wędrowni myśliwi, przedstawiciele kultury świderskiej[1].

Znaczne nasycenie obiektami archeologicznymi przyniosła epoka brązu. Na obecnym terytorium Bydgoszczy znaleziono 14 cmentarzysk popielnicowych, 7 osad oraz 4 skarby wyrobów brązowych. Osady lokowano na krawędziach wysoczyzn, posiadających rozległą ekspozycję krajobrazową, zaś cmentarzyska w dolinach w sąsiedztwie rzek[2]. Wielkie cmentarzysko liczące kilkaset grobów popielnicowych odkryto w 1929-31 r. na Bielawach podczas budowy szpitala przy ul. Jurasza, poza tym dwie nekropolie w Brdyujściu liczące po kilkadziesiąt grobów[3].

Duże skupiska osad z cmentarzyskami odkryto na krawędziach wysoczyzn w Brdyujściu, Czersku, Osowej Górze, Czarnówku, Myślęcinku oraz Zamczysku. W rejonie Zamczyska zarejestrowano bardzo bogaty zespół składający się z osady obronnej (grodu), cmentarzyska i mniejszych osad towarzyszących[4].

Stosunkowo dużo zarejestrowano w Bydgoszczy stanowisk archeologicznych reprezentujących kulturę wschodniopomorską. Wśród stanowisk z tego okresu wyróżniają się liczne cmentarzyska grobów skrzynkowych odkrytych na terenie miasta, Osowej Góry i skarby z Bydgoszczy i Czerska Polskiego. We wsi Niecponie k. Fordonu odkryto w 1881 r. cmentarzysko całopalne z pozostałościami urn oraz przetopionych przedmiotów brązowych[5].

W latach 125 p.n.e. – 375 n.e., daje się zaobserwować znaczny rozwój osadnictwa, który był związany z żywymi kontaktami handlowymi z Cesarstwem rzymskim. Dogodne położenie osady i łatwa przeprawa przez Brdę wykorzystane zostały w okresie rzymskim przez kupców podróżujących traktem bursztynowym, prowadzącym znad Adriatyku do wybrzeży Morza Bałtyckiego[6]. Osadnictwo to utożsamiane jest z goco-gepidzkim Askaukalis umieszczonym przez Ptolemeusza z Aleksandrii na mapie Magna Germania ok. 150 n.e[7][8][9].

W czasach bezpośrednio poprzedzajacych powstanie państwa polskiego (VI-IX w.), w rejonie dzisiejszej aglomeracji Bydgoszczy znajdowały się trzy ufortyfikowane grody wczesnośredniowieczne, z których najistotniejsze były dwa: w Zamczysku[10] i Strzelcach[11].

Okres 1030-1238 - Kształtowanie grodu[edytuj | edytuj kod]

 Osobne artykuły: Wyszogród (Bydgoszcz)Gród bydgoski.
Bydgoski kościół grodowy pw. św. Idziego, rozebrany w 1879 r. przez Niemców

Z początkiem państwowości polskiej należy wiązać pewne zmiany w osadnictwie okolic Bydgoszczy. Przypuszczalnie w XI w. założono tu gród na jednej z nieistniejących dziś wysp, utworzonej podczas zmiany głównego nurtu Brdy, którego zasięg wyznaczają dziś ulice: Bernardyńska, Przy Zamczysku i Podwale. Drugi element tego zespołu stanowiło podgrodzie, osada wczesnomiejska (obecna Babia Wieś) z licznymi warsztatami rzemieślniczymi, która znajdowała się na wschód od grodu za systemem umocnień i fos. Trzeci człon stanowiło cmentarzysko, które było zlokalizowane po drugiej stronie Brdy[12].

Według badań dendrochronologicznych wydobyte szczątki wału grodu bydgoskiego pochodzą z czasów panowania Kazimierza Odnowiciela (ok. 1030 r.)[13] W tym właśnie miejscu znajdował się ważny bród na dawnym szlaku bursztynowym (później średniowiecznym szlaku śląsko-pomorskim). Od początku funkcje strażnicze grodu uzupełniały się z funkcjami gospodarczymi – ściąganiem ceł i danin.

Jeszcze za czasów Odnowiciela Bydgoszcz została zajęta przez Pomorzan i późniejsze wyprawy Władysława Hermana nie przyniosły zmiany tego stanu[14]. Dopiero wojenny kunszt Bolesława Krzywoustego przywróciły Bydgoszcz w orbitę państwa polskiego[15]. Z tym wydarzeniem wiąże się pierwsza wzmianka o ziemi bydgoskiej (wyszogrodzkiej) w kronice Galla Anonima, który nazwał ją „pograniczem Pomorza, gdzie niejeden inny książę nawet z dużym wojskiem by się zawahał[16]. Kronikarz szczegółowo opisał zdobycie sąsiedniego dla Bydgoszczy grodu Wyszogród, położonego na urwisku wiślanym.

W nowej organizacji terytorialnej, jaką zaprowadził Krzywousty, dwa ośrodki: najpierw Wyszogród, a później także Bydgoszcz stały się centrami lokalnych władz administracyjnych oraz dużymi skupiskami osadniczymi i siedzibami dwu kasztelanii pomorsko-kujawskich[12].

Pierwsza wzmianka rękopiśmienna o Bydgoszczy pojawiła się w 1122 r., nie jest to jednak zupełnie pewne[17]. Natomiast całkowicie pewna wiadomość źródłowa pochodzi z 28 czerwca 1238 r., kiedy Bydgoszcz wymieniono już jako gród kasztelański z urzędującym tu Sędzisławem wzgl. Sulisławem (Suzzlaus castellanus de Budegac) – urzędnikiem księcia Kujaw Kazimierza Konradowica[18].

Okres 1238-1346 - Okres przedlokacyjny[edytuj | edytuj kod]

Bolesław Pobożny – książę Wielkopolski

Przejście Bydgoszczy do dzielnicy kujawskiej w 1238 r. było przyczyną awansu administracyjnego i gospodarczego grodu[19]. Ufortyfikowana warownia była ważnym bastionem w północnym systemie obronnym Kujaw. Na miejscu rezydował kasztelan, do którego obowiązków należała przede wszystkim władza wojskowa (dowództwo, organizacja obrony), funkcje gospodarcze (ściąganie danin, przechowywanie zapasów) oraz sądownicze[20]. Książę Kazimierz Kujawski do połowy wieku XIII zbudował w Bydgoszczy stały most przez Brdę[21], gdzie pobierano cło od towarów przewożonych na Pomorze Gdańskie, a także pierwszą świątynię pw. św. Idziego (architektonicznie z elementami romańskimi, zburzona przez Niemców w 1879 r.)[22].

W XIII w. obok sąsiedniego Wyszogrodu[23] stała się Bydgoszcz z czasem jednym z głównych polskich portów rzecznych Kujaw, dokąd kierowano towary spławiane Wisłą na Pomorze Gdańskie[24]. Stało się to szczególnie istotne w kontekście wojny celnej z zakonem krzyżackim, kiedy książę Kujaw zakazał kontaktów handlowych z Toruniem[12].

Losy Bydgoszczy w XIII wieku wiążą się z rządami linii kujawskiej Piastów. Po śmierci Kazimierza Konradowica w 1267 r., znalazła się Bydgoszcz w obrębie dzielnicy księcia Siemomysła. W 1268 r. doszło w Bydgoszczy do buntu ludowego przeciw polityce księcia (kluczowy udział bydgoskiego kasztelana Teodoryka), w efekcie którego wezwany na pomoc książę Wielkopolski Bolesław Pobożny opanował na okres 17 lat kasztelanie: bydgoską, kruszwicką i radziejowską[25].

Księstwo bydgosko-wyszogrodzkie[edytuj | edytuj kod]

Na początku XIV wieku, w następstwie podziałów dzielnicowych na Kujawach, powstało księstwo bydgosko-wyszogrodzkie. Była to najbardziej wysunięta na północ dzielnica Kujaw, której obszar w przyszłości stał się podstawą do wyodrębnienia staropolskiego powiatu bydgoskiego (Kujawy Północne). Siedzibą księcia i większości urzędników był prawdopodobnie Wyszogród, natomiast w Bydgoszczy rezydował kasztelan (z podporządkowaną również kasztelanią wyszogrodzką)[26]. Księstwem rządził Przemysł Kujawski, używając tytulatury „Książę Kujaw Pan Wyszogrodu i Bydgoszczy”. Nowa jednostka terytorialna istniała od 1314 do 1327 roku. Od 1323 r. dzielnica bydgosko-wyszogrodzka została połączona z inowrocławską, gdyż panujący nad nią książę Leszek przekazał władzę bratu[27]. Powstało wówczas szereg średnich i niższych bydgoskich urzędów ziemskich (m.in. sędzia, podkomorzy, podczaszy, podkoni, podstoli), z których kilka zachowało się w okresach późniejszych. Kasztelan bydgoski zwany był na początku XIV w. podwojewodą (vicepalatinus) kujawskim[28].

Zniszczenia podczas pierwszej wielkiej wojny z Zakonem Krzyżackim[edytuj | edytuj kod]

Dotkliwe zniszczenia dotknęły Bydgoszczy podczas wojny Władysława Łokietka z zakonem Krzyżackim (tzw pierwsza wielka wojna polsko-krzyżacka (1327–1332)). W maju 1330 r. podczas specjalnie zorganizowanej wyprawy doszczętnie zniszczony został sąsiedni Wyszogród nad Wisłą, natomiast w lipcu 1330 r. taki sam los spotkał gród bydgoski. W październiku 1330 r. Władysław Łokietek w wyniku zawartego rozejmu odzyskał Bydgoszcz i Wyszogród, jednak 22 lipca 1331 r. Krzyżacy ponownie najechali i spalili gród bydgoski[29]. Okupacja krzyżacka trwała siedem lat. Wiosną 1337 r. Kujawy zostały zwrócone Królestwu Polskiemu, co zostało usankcjonowane 8 lipca 1343 r., kiedy na podstawie pokoju w Kaliszu, Polsce ostatecznie oddano zagarnięte Kujawy z Bydgoszczą i Ziemią Dobrzyńską.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jacek Woźny. Środkowa epoka kamienia w kotlinie Bydgoszczy. Kronika Bydgoska XIV (1992). Bydgoszcz 1993
  2. Jacek Woźny. Najstarsze osadnictwo ludzkie z terenu Bydgoszczy. Kronika Bydgoska XIII (1991). Bydgoszcz 1993
  3. Gerard Wilke, Czesław Potemski: Źródła archeologiczne do studiów nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym z terenu Bydgoszczy i powiatu bydgoskiego część II: Prace Komisji Historii t.XV.: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C: 1985
  4. C. Potemski, G. Wilke: Wyniki prac wykopaliskowych w Zamczysku w pow. bydgoskim na stanowisku 1. Prace komisji historii BTN t. IV, Bydgoszcz 1967
  5. Gerard Wilke, Czesław Potemski: Źródła archeologiczne do studiów nad osadnictwem wczesnośredniowiecznym z terenu Bydgoszczy i powiatu bydgoskiego: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Komisji Historii t.VII.: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C: 1970
  6. Elżbieta Dygaszewicz. Od paleolitu po średniowiecze. In. Kalendarz Bydgoski 2000
  7. Ptolemy's map of Germania. „Der Spiegel”, 2010-01-10. [dostęp 2012-12-28]. 
  8. Matthias Schulz. Berlin Researchers Crack the Ptolemy Code. „Der Spiegel”, 2010-01-10. [dostęp 2012-12-28]. 
  9. Andreas Kleineberg, Christian Marx, Eberhard Knobloch, Dieter Lelgemann (eds.), „Germania und die Insel Thule: Die Entschlüsselung von Ptolemaios «Atlas der Oikumene»”, wyd. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt, 2010, ​ISBN 978-3-534-23757-9​.
  10. W. Chudziak: Wczesnośredniowieczne grodzisko w Zamczysku – mit, czy rzeczywistość?. Komunikaty archeologiczne tom VI. Państwowa Służba Ochrony Zabytków w Bydgoszczy: 1994
  11. C. Potemski: Wyniki badań wykopaliskowych na grodzisku wczesnośredniowiecznym w Strzelcach Dolnych pow. Bydgoszcz. Komunikaty archeologiczne. Biuro Badań i dokumentacji zabytków w Bydgoszczy: 1978
  12. a b c Biskup Marian red.: Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991
  13. Jerzy Derenda. Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Praca zbiorowa. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006
  14. Przemysław Szafran. Przebieg granicy plemiennej pomorsko-wielkopolskiej między Brdą a Gwdą. Zapiski historyczne Zapiski historyczne Towarzystwa Naukowego w Toruniu XXII Rok 1956 z.1-3
  15. Bogdan Gąsiorowski. Bolesław Krzywousty w Bydgoszczy. In. Kalendarz Bydgoski 1996
  16. Anonim zwany Gallem. Kronika polska. Księga III. Ostatni rozdział. Rok 1113. Pomorzanie oddali Polakom gród Nakieł
  17. Zdzisław Biegański, M. Grzegorz (red.): Bydgoszcz – 650 lat praw miejskich. Praca zbiorowa. Bydgoszcz 1996
  18. Piotr Dekowski. Przynależność polityczna Bydgoszczy przed 1238 rokiem. Kronika Bydgoska XIII (1991). Bydgoszcz 1993
  19. Bydgostiana nr 3, 1964-1966. Z najdawniejszych dziejów Bydgoszczy. Wydarzenia z lat 1238-1239: Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1968
  20. Franciszek Mincer. Gród bydgoski i jego pierwsi kasztelanowie. In. Kalendarz Bydgoski 1981
  21. Lech Łbik. Średniowieczne brody i przeprawy na dolnej Brdzie w okolicy Bydgoszczy. Kronika Bydgoska XIX (1998). Bydgoszcz 1998
  22. Marcin Wiewióra: Ze studiów nad kościołem św. Idziego w Bydgoszczy. Komunikaty archeologiczne tom VI. Państwowa służba ochrony zabytków w Bydgoszczy: 1994
  23. Franciszek Mincer. Zapomniany konkurent Bydgoszczy. In. Kalendarz Bydgoski 1982
  24. Franciszek Mincer. Rozkwit gospodarczy Bydgoszczy w XIII i XIV w. In. Kalendarz Bydgoski 1983
  25. Jan Powierski: Uwagi o wydarzeniach kujawskich w latach 1267-1271. Prace Komisji Historii t. V: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria C: 1968
  26. Joanna Karczewska. Urzędnicy książąt kujawskich Leszka, Przemysława i Kazimierza Ziemysławowiców część I. Ziemia Kujawska XII. Inowrocław, 1997
  27. Krzysztof Karczewski, Wiesław Sieradzan. Postawy polityczne książąt kujawskich Siemysławowiców. Ziemia Kujawska IX. Inowrocław, 1993
  28. Joanna Karczewska. Urzędnicy książąt kujawskich Leszka, Przemysława i Kazimierza Ziemysławowiców część II. Ziemia Kujawska XIII. Inowrocław, 1998
  29. Stanisław Zajączkowski. Polska a Zakon Krzyżacki w ostatnich latach Władysława Łokietka. Lwów. Towarzystwo Naukowe, 1929

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Atlas historyczny miast polskich. Tom II Kujawy. Zeszyt 1. Bydgoszcz: red. Antoni Czachorowski: Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika, 1997
  • Zdzisław Biegański (red.): Dzieje Fordonu i okolic: Bydgoszcz: Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, 1997
  • Zdzisław Biegański, M. Grzegorz (red.): Bydgoszcz – 650 lat praw miejskich. Praca zbiorowa. Bydgoszcz 1996
  • Zdzisław Biegański, Włodzimierz Jastrzębski (red.): Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków, zbiór studiów. Bydgoszcz 1998
  • Marian Biskup: Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim 1308-1521: Gdańsk: Marpress: 1993
  • Marian Biskup (red.): Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991
  • Jerzy Derenda. Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Praca zbiorowa. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006
  • Encyklopedia Historii Gospodarczej Polski do 1945 roku: Warszawa: Wiedza Powszechna, 1981
  • Stanisław Gierszewski: Wisła w dziejach Polski: Gdańsk: Wydawnictwo Morskie: 1982
  • Zenon Guldon: Rozmieszczenie własności ziemskiej na Kujawach w II połowie XVI w.: Toruń: Roczniki Towarzystwa Naukowego, 1964
  • Zenon Guldon: Podziały administracyjne Kujaw i ziemi dobrzyńskiej w XIII-XIV wieku: Warszawa, Poznań : Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1974
  • Zenon Guldon, Ryszard Kabaciński: Szkice z dziejów dawnej Bydgoszczy XVI-XVIII w., Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1975
  • Ryszard Kabaciński, Wojciech Kotowski, Jerzy Wojciak: Bydgoszcz zarys dziejów: Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1980
  • Franciszek Mincer: Dzieje Bydgoszczy do roku 1806: Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Tadeusza Kotarbińskiego: Zielona Góra 1992
  • Tomasz Nowakowski. Kazimierz Wielki a Bydgoszcz. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2003
  • Czesław Potemski: Pradzieje Bydgoszczy i powiatu bydgoskiego: Łódź: Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1963
  • Błażej Śliwiński: Pogranicze kujawsko-pomorskie w XII-XIII wieku : z dziejów Bydgoskiego i Wyszogrodzkiego w latach 1113-1296: Warszawa-Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1989
  • Jacek Woźny: Archeologiczne skarby pradziejów Bydgoszczy od paleolitu do początków średniowiecza: Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek: 2003
  • Janusz Umiński: Bydgoszcz. Przewodnik: Bydgoszcz: Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy”, 1996
  • Stanisław Zajączkowski. Polska a Zakon Krzyżacki w ostatnich latach Władysława Łokietka. Lwów. Towarzystwo Naukowe, 1929

Wydawnictwa cykliczne:

  • Komunikaty archeologiczne. Państwowa służba ochrony zabytków w Bydgoszczy
  • Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego. Tomy.I - XV
  • Przegląd Bydgoski. Rocznik 1 do 6 (1933-1938)
  • Kalendarze Bydgoskie. Roczniki 1968-2009
  • Kroniki Bydgoskie. Tomy I-XXVIII
  • Ziemia Kujawska. Tomy I-XVI
  • Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. Zeszyty 1 do 13
  • Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie. Tomy I - XIX
  • Zapiski historyczne Towarzystwa Naukowego w Toruniu