Historia Liechtensteinu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Według większości historyków, historia Liechtensteinu, jako tworu państwowego zaczyna się w roku 1712, kiedy książę Jan Adam I Bogaty wykupił od hrabiów Hohenems majątek Vaduz i połączył go z poprzednio zakupionym majątkiem Schellenberg. Część uczonych za datę początkową rozważań o Liechtensteinie uważa rok 1342, kiedy wydzielone zostało hrabstwo Vaduz, które w późniejszym okresie połączyło się z Schellenbergiem, tworząc podwaliny dla przyszłego Księstwa.

Omawiając historię Księstwa można podzielić ją na cztery okresy:

Recja i sąsiednie prowincje cesarstwa około 150 roku.
Rekonstrukcja rzymskiego kasztelu w Schaan.
Mapa ziem rodu Werdenberger w XIV wieku, z hrabstwami Vaduz i Schellenberg

Prehistoria[edytuj | edytuj kod]

Badania archeologiczne wykazały, że obszar Liechtensteinu był zamieszkany już w neolicie (ok. 5000 r. p.n.e.). Najstarsze siedliska ludzkie zostały odkryte na wzgórzach: Eschenberg (stanowisko archeologiczne Borscht) oraz Gutenberg. Ren stanowiący współczesną zachodnią granicę księstwa, często wylewał, dlatego też pierwsze osady powstawały głównie na wzgórzach, natomiast na dnie doliny znajdowały się uprawy.

Początkowo obszary te zamieszkiwali Celtowie, którzy zostali wyparci w VIII w. p.n.e. przez przybywających z południowego wschodu Retów. Lud ten trudnił się głównie hodowlą bydła i produkcją sera[1].

Okres retycko-rzymski[2][edytuj | edytuj kod]

Retowie nie tworzyli na tych terenach zorganizowanych utworów państwowych. W 15 roku p.n.e. tereny dzisiejszego Liechtensteinu zostały podbite przez Druzusa Starszego i Tyberiusza oraz wcielone w granice Cesarstwa jako prowincja Recja. Ludność retycka ulegała czasem romanizacji, a lokalne języki zaczęły mieszać się z łaciną, w wyniku czemu powstały tzw. języki retoromańskie.

Rzymianie wybudowali w I wieku n.e. drogę wojskową, łączącą Mediolan i austriacką Bregencję, która przechodziła przez teren dzisiejszego Liechtensteinu. Droga ta miała duże znaczenie, o czym świadczy m.in. to że była rozbudowywana jeszcze za panowania Oktawiana Augusta. Od drugiej połowy III wieku do prowincji wdzierały się plemiona alemańskie, które dokonywały częstych napadów na rzymską prowincję. Aby odeprzeć ataki barbarzyńców, powstała linia obrony położona nad Renem, która przebiegała przez terytorium Liechtensteinu, o czym świadczą pozostałości kasztelu rzymskiego w gminie Schaan[3].

Chrystianizacja Recji rozpoczęła się pomiędzy IV, a V wiekiem, a jednym z pierwszych misjonarzy szerzących nową religię na tym obszarze miał być święty Lucjusz z Chur. Ziemie współczesnego Księstwa były zależne od Biskupstwa w Chur[4].

Okres niemiecki[edytuj | edytuj kod]

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

W V wieku Recja została podbita przez barbarzyńców i rozpoczął się proces germanizacji ludności. Teodoryk Wielki włączył Recję do Królestwa Ostrogotów i sprzyjał osiedlaniu się Alemanów. Po śmierci króla Ostrogotów, Recję podbili Frankowie i w VIII wieku została ona włączona do Królestwa Franków. W 842 roku po raz pierwszy w źródłach pisanych zostały wspomniane osady Balzers, Schaan oraz Eschen. Na mocy traktatu z Verdun w 843 roku, Recję otrzymał Ludwik II Niemiecki.

Hrabiowie Werdenberg-Sargans[5][6][edytuj | edytuj kod]

Między X wiekiem, a rokiem 1152 Recja była pod panowaniem hrabiów Bregencji[7]. Terytorium Liechtensteinu administracyjnie należało do Dolnej Recji, która po śmierci ostatniego hrabiego Bregencji trafiła do hrabiów de Montfort z Feldkirch. Hrabia Hugo de Montfort wybudował pierwszy zamek obronny w Vaduz. Ród Montfortów w następnych latach podzielił się na dwie linie: Montfort i Werdenberg. Kiedy w 1342 roku hrabstwo Werdeneberg uległo kolejnemu podziałowi powstało hrabstwo Vaduz. Pierwszym hrabią Vaduz został Hartmann III Werdenberg-Sargans[8]. Niektórzy historycy uznają rok 1342 za faktyczną datę utworzenia Księstwa Liechtenstein. W tym czasie sąsiednie hrabstwo Schellenberg było pod władaniem rodu Werdenberg-Heiligenberg.

W 1399 r. król Wacław IV Luksemburski nadał przywilej, na mocy którego hrabstwo Vaduz zdobyło tzw. imperialną bezpośredniość, potwierdzoną przez króla, i podlegało bezpośrednio Cesarzowi. Umożliwiło to zbudowanie suwerenności. Bezpośredniość została przyznana, ponieważ przez hrabstwo Vaduz prowadziła jedna z ważniejszych dróg handlowych i wojskowych przez Alpy.

W 1405 roku hrabstwo Schellenberg było pod okupacją chłopskich powstańców z Vorarlbergu. Zniszczyli oni dwa zamki w hrabstwie, co doprowadziło do znacznego osłabienia władzy hrabiów.

Hrabiowie von Brandis[9][edytuj | edytuj kod]

Ostatni hrabia Vaduz zmarł w 1416 roku, a wówczas władzę nad hrabstwem Vaduz przejął hrabia Brandis Wolfhard IV[10]. Jego syn Wolfhard V wcielił w 1437 roku do swoich ziem Schellenberg. Współczesny podział na okręgi wywodzi się właśnie od podziału historycznego: Unterland – dawne hrabstwo Schellenberg; oraz Oberland – dawne hrabstwo Vaduz.

Wojna szwabska (1499r.) wyniszczyła ziemie przyszłego Księstwa.
Wojny austriacko-szwajcarskie[11][edytuj | edytuj kod]

W XV wieku na ziemiach Liechtensteinu toczyły się wojny austriacko-szwajcarskie, w których hrabiowie Brandis popierali Austrię.

Najbardziej dotkliwa dla władców Vaduz i Schellenbergu była wojna szwabska w 1499 roku. Pierwsze starcia między Habsburgami i Szwajcarami miały miejsce w Balzers i Maienfeld. Oba te obszary były kontrolowane przez hrabiów Brandis od 1438 roku. Szwajcarzy stacjonowali w Sargans, a siły habsbursko-szwabskie w Balzers. 6 lutego Szwajcarzy przekroczyli Ren i spalili kilka domów we wsi Balzers. Następnego dnia wojska szwabskie zaatakowały Maienfeld i zajęły je, jednak jeszcze tego samego dnia Konfederacja odbiła Maienfeld, gromiąc armię szwabską i chwytając hrabiego Zygmunta II von Brandis, który w przeciwieństwie do swojego brata Ludwika von Brandisa nie zbiegł z miejsca bitwy[12]. Szwajcarzy następnie zdobyli wieś Balzers, ale nie udało im się zdobyć zamku na wzgórzu Gutenberg. 12 lutego siły szwajcarskie pokonały sprzymierzenie Habsburgów w bitwie pod Triesen. Nazajutrz Szwajcarzy zdobyli Vaduz, niszcząc i plądrując zamek i biorąc w niewolę Ludwika von Brandis. Hrabia próbował negocjować z najeźdźcą, oferując 20 000 guldenów, za uwolnienie go i zachowanie niezależności hrabstwa. Szwajcarzy odrzucili te warunki i pojmali władcę, wyworząc go do Lucerny. Jego brat Zygmunt był zaś przetrzymywany w Chur. Następnie oddziały szwajcarskie zdewastowały i splądrowały ziemie hrabstwa Vaduz i Schellenberg, a mieszkańcy przysięgli wierność Konfederacji. W wyniku rozmów pokojowych w Bazylei, Konfederacja uwolniła braci von Brandis i przywróciła ich do władzy w hrabstwie. Jeszcze w grudniu mieszkańcy Vaduz i Schellenberga ponownie przysięgali wierność hrabiom von Brandis. Wojna totalnie wyniszczyła ziemie przyszłego Księstwa.

W 1505 r. Ludwik von Brandis podpisał z Habsburgami sojusz obronny, zgodnie z którym mieli oni zająć zamek w Vaduz, na wypadek wojny[13].

Nowożytność[edytuj | edytuj kod]

Hrabiowie von Sulz[14][edytuj | edytuj kod]

Zaledwie kilka lat po zakończeniu walk, w 1510 roku, ostatni hrabia von Brandis sprzedał swoje ziemie hrabiemu Rudolfowi von Sulz z Rottweil[15]. Koszt tej transakcji wyniósł 15 000 guldenów. Ród Sulzów, rządził Vaduz i Schellenbergiem do 1613 roku. Ród von Sulz zarządzał również w hrabstwie Klettgau. Rządy Sulzów były uznawane za spokojne. Mieszkańcy zyskali przywileje wyższego sądownictwa. Powołano urząd tzw. Landamanna, który odpowiadał za sądownictwo, administracje i reprezentację ludu przed władzą[16]. Ponadto mieszkańcy mogli wybierać dwunastu sędziów.

Podczas reformacji Vaduz i Schellenberg pozostały katolickie.

Hrabiowie Hohenems[17][edytuj | edytuj kod]

W 1613 roku ród von Sulz sprzedał majątki Vaduz i Schellenberg hrabiom Hohenems[18]. W 1646 roku władzę nad majątkami rodowymi przejęli bracia Karol Fryderyk oraz Franciszek Wilhelm. Początkowo rządzili Hohenems, Vaduz i Schellenbergiem wspólnie, jednak w 1654 postanowili podzielić się władzą tak, że Karol Fryderyk zarządzał Hohenems, a Franciszek Wilhelm Vaduz i Schellenbergiem. Granice pomiędzy ich majątkami stanowiły podstawę dla współczesnej granicy między Liechtensteinem, a Austrią.

W XVII wieku majątki Vaduz i Schellenberg były trawione przez plagę. Mimo, że Hohenemsowie nie uczestniczyli bezpośrednio w wojnie trzydziestoletniej, to konflikt odbił się również na ich majątku. W 1622 roku powstańcy zdobyli i splądrowali Vaduz. W 1647 roku wypłacenie wysokiej kontrybucji powstrzymało wojska szwedzkie przed grabieżami. W tym czasie dochodziło do licznych polowań na czarownice, w wyniku których zabito około 300 osób z trzytysięcznej populacji Vaduz i Schellenbergu[19][20].

Ród von Hohenems był zadłużony, co zmusiło ich do odsprzedania między innymi majątków Vaduz i Schellenberg, który trafiły w ręce Cesarstwa[19].

Jan Adam I Bogaty, pierwszy członek rodu Liechtensteinów władający księstwem.
Pierwszą konstytucję Liechtensteinu wprowadził książę Jan I.
Książę Alojzy II był przeciwnikiem reform.
Panowanie Jana II Dobrego trwało 71 lat. Za jego panowania ustanowiono dwie konstytucje, a druga obowiązuje do dziś.

Powstanie Księstwa[21][edytuj | edytuj kod]

Egzekucja długu Hohenemsów rozpoczęła się w 1681 roku. Jej wykonanie zlecono kempteńskiemu księciu Rupertowi von Bodman[22]. Władza hrabiego Hohenemsa została znesiona 22 czerwca 1684 roku i tereny znajdowały się pod władzą Cesarstwa. Hrabia von Hohenems nieoczekiwanie zmarł. Młodszy brat hrabiego, Jakob Hannibal III von Hohenems starał się przez lata nieskutecznie o spełnienie swoich roszczeń do majątku. Po długiej i nieudanej walce z cesarską administracją, sprzedał majątek. 18 stycznia 1699 roku majątek Schellenberg został zakupiony przez Jana Adama I Liechtensteina, zwanego Bogatym, za cenę 115 000 guldenów. W następnych latach Jan Adam starał się odkupić majątek Vaduz, czego ostatecznie dokonał 22 lutego 1712 roku za cenę 290 000 guldenów, kilka miesięcy przed swoją śmiercią[23]. Książę przeżył obu swoich synów, a jego następcą został Józef I Wacław Liechtenstein, który był potomkiem Gundakara Liechtenstein – brata księcia Karola I.

Książę Józef I Wacław abdykował po niespełna sześciu latach władzy, a rządy przejął jego wuj Antoni Florian. 5 września 1718 roku mieszkańcy Vaduz i Schellenbergu złożyli hołd Antoniem Florianowi, który jednak nie przybył do majątku i był reprezentowany przez radcę dworskiego Stephana Harpprechta.

23 stycznia 1719 r. cesarz Karol VI podniósł majątek Liechtensteinów do rangi cesarskiego księstwa. Nowo powstałe księstwo Liechtenstein stało się 343 państwem członkowskim Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Mimo, że Liechtensteinowie rządzili Schellenbergiem i Vaduz, to nie sprawowali oni władzy bezpośrednio, a za pośrednictwem różnych wysłanników. Sami zaś rezydowali zwykle w Wiedniu, nie przejmując się za bardzo sprawami Księstwa. W XVIII wieku książęta nie odwiedzili Liechtensteinu ani razu. Między rodem Liechtensteinów, a mieszkańcami dochodziło do wielu sporów. Jeden z nich cesarz Karol VI rozstrzygnął na korzyść mieszkańców. W pierwszym stuleciu panowania Liechtensteinów ich państwo zostało nieco zmodernizowane – wprowadzono uprawy ziemniaka i kukurydzy oraz obowiązek szkolny[24].

Czasy napoleońskie i kongres wiedeński[25][edytuj | edytuj kod]

Po raz ostatni w historii Liechtenstein był miejscem walk zbrojnych w 1799 roku, kiedy 3000 żołnierzy piechoty, 278 oficerów i 1613 kawalerzystów armii francuskiej pod dowództwem generała André Masséna przekroczyło Ren i kwaterowało w Balzers[26]. Ich celem było podbicie Feldkirch.

12 lipca 1806 roku został wydany przez Napoleona akt założycielski Związku Reńskiego, w którym po raz pierwszy uznana została suwerenność Księstwa. Był to ukłon w stronę panującego wówczas Księcia Jana I Liechtensteina. Kongres wiedeński potwierdził suwerenność Liechtensteinu, który uznał państwo za niezależne. Pozwoliło to Księstwu jako jedynemu (oprócz Luksemburga) z małych księstw niemiecki pozostać suwerennym do dziś.

Państwo na mocy kongresu wiedeńskiego stało się częścią Związku Niemieckiego[27].

Pierwsza konstytucja[28][edytuj | edytuj kod]

Pierwsza konstytucja Księstwa musiała zostać wprowadzona zgodnie z aktem związkowym Związku Niemieckiego, który nakładał taki obowiązek. Dokument wszedł w życie 9 listopada 1818 roku[29].

Wprowadzenie konstytucji poprzedzały reformy wójta Josefa Schlupplera, który m.in. zniósł urząd landmanna, poddaństwo, pańszczyznę, czy wprowadził księgi wieczyste. W roku 1812 zaczął obowiązywać austriacki kodeks karny i cywilny, a w 1817 roku otworzono urząd austriackiej poczty w Vaduz. Kraj rozwijał się gospodarczo. Wprowadzono obowiązkowe szczepienia przeciw ospie oraz ochronę przeciwpożarową[30]. Reformy na początku XIX wieku rozpoczęły okres zbliżania się Liechtensteinu do Austrii.

Wiosna Ludów[31][edytuj | edytuj kod]

Przez trzy dekady konstytucja funkcjonowała bez większych problemów, a państwo powoli rozwijało się. Problemy pojawiły się w 1848 roku podczas Wiosny Ludów. Kiedy w Niemczech wybuchła rewolucja marcowa jej echo dotarło również do Liechtensteinu. Dzięki działalności historyka Petera Kaisera zamieszki zakończyły się bez przemocy[32]. Kaiser wraz z doktorem Karlem Schädlerem reprezentowali Liechtenstein w parlamencie frankfurckim. Peter Kaiser opracował założenia nowej konstytucji[33].

Panujący wówczas książę Alojzy II, był przeciwny reformom, jednak zmuszony przez trudną sytuację w państwie powołał komisję konstytucyjną, zlikwidował także zobowiązania feudalne[34]. Książę Alojzy specjalnie przedłużał pracę nad nową konstytucją, a gdy napięcia w Niemczech i Austrii ustały monarcha zrezygnował z nowej ustawy zasadniczej. W zamian za to przeprowadził akcje mające rozładować napięcie, takie jak wprowadzenie hymnu narodowego, osuszanie bagien, nawożenie ziemi, budowa dróg i wzmacnianie brzegów Renu. Księżna Franciszka utworzyła fundację w celu budowy sierocińców i pomocy biednym[35].

Po śmierci księcia Alojzego II na tron wstąpił jego syn Jan II, zwany później Dobrym. Nowy monarcha w przeciwieństwie do ojca był zwolennikiem reform i unowocześniania księstwa. Wyrazem reformatorskich ambicji Jana II było wprowadzenie nowej ustawy zasadniczej zwanej Pierwszą Konstytucją Liechtensteinu 26 września 1862 roku[33].

Okres austriacki[edytuj | edytuj kod]

Druga połowa dziewiętnastego wieku był okresem zależności Księstwa od Austrii. Już w 1817 roku Liechtenstein znalazł się w zasięgu austriackiego systemu pocztowego. Za początek okresu austriackiego w Liechtensteinie uznaje się podpisanie unii celnej z Austrią 5 lipca 1852 roku[35].

Wojna prusko-austriacka[edytuj | edytuj kod]

W 1866 roku wojska pruskie wkroczyły do Holsztynu. W Związku Niemieckim odbyło się głosowanie, na którym Liechtenstein głosował za wprowadzeniem mobilizacji w Związku. Fakt ten wykorzystał propagandowo Otto von Bismarck, który ogłosił, że to właśnie głos księstwa przeważył o wybuch wojny prusko-austriackiej. Książę wysłał 80 zbrojnych do Austrii, jednak zostali oni wycofani po protestach parlamentarzystów. W porozumieniu z cesarzem Austrii kontygent wystawiony przez księcia Jana II bronił Tyrolu, w okolicy Bormio, przed potencjalnym atakiem Włochów. Do ataku nigdy nie doszło, a żołnierze wrócili do Księstwa. Przegrana wojna doprowadziła do upadku Związku Niemieckiego i zjednoczenia Niemiec, separacji Liechtensteinu od terytorium powstałego państwa niemieckiego oraz zbliżenia się Liechtensteinu do Austrii[36].

Księstwo pod protekcją Austro-Węgier[edytuj | edytuj kod]

Dzięki unii celnej z Austrią gospodarka Liechtensteinu zaczęła się coraz szybciej rozwijać. Wcześniej prawie wszyscy mieszkańcy Księstwa trudnili się rolnictwem, natomiast dzięki wstąpieniu do systemu monetarnego Habsburgów rozwijał się przemysł włókienniczy. Pierwszym zakładem przemysłowym była wybudowana w 1864 roku tkalnia. Austriacy reprezentowali również Księstwo na płaszczyźnie dyplomatycznej, zarządzała systemem pocztowym i pierwszą linią telegraficzną. W XIX wieku rozpoczęły się również pierwsze prace regulacyjne na Renie, a także budowano drewniane mosty. Po zakończeniu wojny prusko-austriackiej zniesiono obowiązkową służbę wojskową. Otwarto pierwsze jednostki straży pożarnej, a także pojawiła się pierwsza prasaLiechtensteinische Landeszeitung[37]. Na przełomie XIX i XX wieku rozpoczęła się elektryfikacja Księstwa. Najpierw prąd rozpowszechnił się w Vaduz, gdzie w 1898 pojawiły się pierwsze telefony.

W 1872 roku Liechtenstein został włączony do austriackiej sieci kolejowej, po wybudowaniu połączenia Feldkirch-Buchs. Połączenie jest do tej pory wykorzystywane i stanowi jedyną linię kolejową w Liechtensteinie. Pierwotnie znajdowały się na niej trzy stacje: Vaduz-Schaan, Nendeln oraz Schaanawald. Rozwijał się również transport samochodowy – w 1867 powstał pierwszy tunel, o długości 1430 metrów, łączycy dolinę Renu z osadą Steg. Inwestycje pomogły rozwinąć się osadom Steg i Malbun jako ośrodkom turystyki alpejskiej.

I wojna światowa[38][edytuj | edytuj kod]

Stosunki Liechtensteinu i Austrii były bardzo dobre aż do wybuchu I wojny światowej, podczas której Austro-Węgry sprzymierzyły się z Włochami i Niemcami, tworząc Trójprzymierze. Księstwo nie chciało brać udziału w wojnie, ogłaszając neutralność, która nie była jednak oczywista dla państw Ententy, w związku ze ścisłym związkiem Księstwa i Austro-Węgier, przez Francja i Wielka Brytania internowały obywateli Księstwa na swoich terytoriach.

Zamach stanu[39][edytuj | edytuj kod]

Kiedy w 1918 państwa centralne były już na przegranej pozycji, pojawiła się chęć zerwania zależności od Austrii[36]. Na gospodarce Księstwa odbił się mocno spadek wartości waluty austriackiej, która obowiązywała w Liechtensteinie. Alternatywą dla Austrii była Szwajcaria, z którą, mimo zależności od Habsburgów, Księstwo było w dobrych relacjach, co objawiło się na przykład, poprzez dostawy mąki do Księstwa finansowane przez Szwajcarów, dzięki którym państwo Liechtensteinów uniknęło głodu.

Powodem niezadowolenia było również to, iż w rządzie i Landtagu zasiadali prawie wyłącznie austriaccy politycy, a premierem był austriacki baron Leopold von Imhof[40]. Popularnym hasłem w tamtych czasach było Liechtenstein dla mieszkańców Liechtensteinu[36]. Wśród lokalnej społeczności wyklarowały się dwa stronnictwa: pro-austriackie, dążące do utrzymania przyjaznych relacji z Austrią; oraz pro-szwajcarskie, dążące do zerwania zależności od Austrii i utworzenia związku ze Szwajcarią.

Podział społeczeństwa zaprowadził do utworzenia dwóch konkurencyjnych partii politycznych 1918 roku: pro-szwajcarskiej Chrześcijańsko-Społecznej Partii Ludowej (w skrócie Partii Ludowej) oraz pro-austriackiej Postępowej Partii Obywatelskiej. W 1918 roku odbyły się pierwsze bezpośrednie wybory do Landtagu, w których udział brały dwie partie.

Głosowanie wygrała Chrześcijańsko-Społeczna Partia Ludowa, która od razu rozpoczęła działanie, ku odwróceniu stosunków dyplomatycznych. Leopold von Imhof podał się do dymisji, a nowy Landtag 8 listopada, wbrew Konstytucji, wybrał nowego premiera (prawo to przysługiwało Księciu), co było zamachem stanu. Liberalny książę Jan II Dobry nie zareagował jednak.

W celu opracowania nowej ustawy zasadniczej 17 grudnia 1918 roku został wybrany Komitet Konstytucyjny, który przy współpracy z delegatami Księcia. Pracę nad Konstytucją trwały trzy lata i została ona oficjalnie opublikowana 24 października 1921 roku. Konstytucja z 1921 roku obowiązuje w nieco zmienionej formie do dzisiaj.

Okres szwajcarski[edytuj | edytuj kod]

Okres szwajcarskich wpływów w Liechtensteinie rozpoczął się od podpisania unii celnej, która zaczęła obowiązywać 1 stycznia 1924 roku.

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Książę Franciszek Józef II, rządził państwem przez 51 lat, do roku 1989.

Zmiana nastawienia dyplomatycznego Liechtensteinu z Austrii na Szwajcarię był spowodowany przede wszystkim upadkiem monarchii habsburskiej i porażką Austrii podczas I wojny światowej. Tymczasowa waluta Liechtensteinu wprowadzona w 1919 r. po zerwaniu unii celnej z Austrią została zastąpiona frankiem szwajcarskim, który jest walutą Księstwa do dziś. Szwajcaria zapewniła również ochronę granic Księstwa, która od tej pory była pełniona przez Szwajcarską Straż Graniczną. W następnych latach podpisano jeszcze wiele porozumień i umów ze Szwajcarią i poszczególnymi kantonami. Granica szwajcarsko-liechtensteińska, przebiegająca wzdłuż Renu, od 1923 roku może być swobodnie przekraczana.

W połowie dwudziestolecia w Liechtensteinie nastąpił kryzys, spowodowany przez powódź Renu w 1927 roku. Duże połacie obszarów nizinnych zostały zalane. Mieszkańcy gmin Gamprin i Ruggell musieli zostać ewakuowani. Podczas powodzi zniszczone zostały liczne domy, ulice i mosty. Żniwa zostały utracone. W wyniku tego kryzysu zbankrutował m.in. Bank Oszczędnościowy. W latach 1927–1933 na ochronę przeciwpowodziową trzeba było zainwestować 3,5 miliona franków. Było to możliwe tylko dzięki pożyczce ze Szwajcarii. Ponadto Księstwa również dotknął wielki kryzys w 1933 roku. W celu ograniczenia bezrobocia rząd przeprowadzał roboty publiczne – wzmacnianie wałów wzdłuż Renu, a także budowę kanału Schaan-Bendern, który po wojnie został przedłużony i idzie wzdłuż całego brzegu Renu należącego do Liechtensteinu, zaczynając się w pobliżu Rugeller Riet, a kończąc w Balzers – Lichtensteiner Binnenkanal[41].

W 1929 roku po 71 latach władzy, w wieku 89 lat zmarł książę Jan II Dobry, uznawany przez wielu za najbardziej zasłużonego władcę w historii Księstwa. Ponieważ Książę nigdy nie założył rodziny i zmarł bezdzietnie, władzę po nim przejął jego brat – Franciszek I.

Powódź na Renie w 1927 spowodowała ogromne straty gospodarcze i przyczyniła się m.in. do zbankrutowania Banku Oszczędnościowego.

Franciszek I Liechtenstein zmarł w 1938 roku po 9 latach rządów. Podobnie jak jego brat, Franciszek I nie miał dzieci. Władzę w księstwie przejął Franciszek Józef II, który był wnukiem Henrietty Liechtenstein – siostry Franciszka I i Jana II; oraz Alfreda Liechtensteina, który był zaś wnukiem Jana I. Książę Franciszek Józef był pierwszym księciem Liechtensteinu, który rządził z kraju. Przed 1938 roku książęta rządzili z Wiednia lub z Moraw, ze swoich innych majątków. Franciszek Józef przeniósł władzę do Vaduzu i od tej pory książęta urzędują na zamku w Vaduz. 29 maja 1939 r. nakazał złożyć mieszkańcom hołd, a kiedy ogłosił przeprowadzkę na stałe do stolicy Księstwa, w uroczystościach uczestniczyło 10 000 mieszkańców.

We wrześniu 1938 r. zostało założone Radio Liechtenstein, które nadawało do września 1939 r. Po wybuchu wojny przerwano nadawanie, ponieważ nadajnik był zbudowany przez firmę Roditi, której właścicielem był brytyjczyk, żydowskiego pochodzenia i władze niemieckie zagroziły zbombardowaniem nadajnik, uznając radio za brytyjsko-żydowskiego wrogiego nadawcę.

12 marca 1938 roku Adolf Hitler dokonał anschlussu Austrii, w wyniku czego III Rzesza stała się sąsiadem Księstwa. Granica ze Szwajcarią została zamknięta i nie można było jej przekraczać bez zgody. Ponadto anschluss przyczynił się do kryzysu finansowego w Banku Narodowym, który stracił większość inwestorów. Szwajcarzy dali pożyczkę wysokości 2 miliardów franków na ratowanie Banku.

Nazizm w Liechtensteinie[42][edytuj | edytuj kod]

Kiedy w 1933 roku Adolf Hitler doszedł do władzy w Niemczech, również na terenie Liechtensteinu wzmogły się nastroje nazistowskie, a ich owocem była założona w 1938 roku partia nazistowska – Ruch Narodowoniemiecki w Liechtensteinie. Unia Patriotyczna, sprzymierzyła się z Postępową Partią Obywatelską, chcąc uniknąć dojścia do władzy nazistów. W wyborach przeprowadzonych w 1938 roku naziści nie zdobyli mandatu.

Próba puczu[43][edytuj | edytuj kod]

24 marca 1939 roku doszło do nieudanej próby puczu. Jego przywódcami byli kierownik elektrowni Lawena, inżynier z Schaan Theodor Schädler oraz księgowy z tej elektrowni Hubert Hoch. Celem próby było wyłączenie Liechtensteinu ze strefy wpływów Szwajcarii i włączenie jej do Rzeszy, a także "uwolnienie Księstwa od Żydów". Zamach był zaplanowany razem z nazistami z austriackiego Feldkirch. Grupa 200-300 osób miała wkroczyć do Vaduz i wywołać zamieszki, a także prowokować starcia z przeciwnikami. Następnie naziści mieli wysłać "wołanie o pomoc" do stacjonujących w Austrii oddziałów SA i NSKK. Rezultatem miało być całkowite połączenie z Rzeszą. Nie wiadomo w jakim stopniu o planie puczu poinformowane były władze SA i SS w Austrii, ale pewne jest, że o planowanym puczu nie wiedział ani Adolf Hitler, ani nikt z Berlina.

Zamach stanu został pierwotnie zaplanowany na środę 22 marca 1939 r. i w Feldkirch 600 uzbrojonych mężczyzn było gotowych do najechania Liechtensteinu, lecz władze nazistów wahały się przed wdrożeniem planu. Działacze VDBL spotkali się w Nendeln, Schaan i Triesen w celu omówienia planu i uzgodnienia szczegółów. Na nową datę wyznaczono piątek wieczór, ale zamachowcy stracili element zaskoczenia, ponieważ zbrojni zostali przyuważeni i rząd został poinformowany o planach zamachu.

W powstrzymaniu zamachu swój udział miał również Führer, a powody jego sprzeciwu aneksji Liechtensteinu nie zostały nigdy wyjaśnione, wiadomo jednak, że wydał nakazy aresztowania zamachowców. Morale zwolenników VDBL, którzy oczekiwali całkowitego wsparcia Rzeszy, podupadły, a naziści nie odegrali już znaczącej roli w historii Liechtensteinu.

Pomnik rosyjski w Hinterschellenbergu.

II wojna światowa[44][edytuj | edytuj kod]

Liechtenstein podobnie jak podczas I wojny światowej pozostał neutralny i nie brał udziału w żadnych działaniach zbrojnych. Księstwo było zaopatrywane przez Szwajcarię. Przez okres całej wojny oraz po jej zakończeniu przez terytorium Księstwa przeszło wielu dezerterów przede wszystkim po przegranej Rzeszy.

Najsłynniejszą dezercją na teren Liechtensteinu był tzw. incydent w Hinterschellenbergu. W 1945 roku granice Księstwa przekroczyli dezerterzy z 1. Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej w liczbie 500 uzbrojonych żołnierzy. Parlament Liechtensteinu udzielił zbiegom azylu, a następnie postawił się Związkowi Radzieckiemu nie deportując ich do Rosji, a dając im możliwość podróży do dowolnie wybranego kraju[45]. Wydarzenia z 1945 roku upamiętnia pomnik (zwany przez miejscowych pomnikiem rosyjskim) we wsi Hinterschellenberg.

Wzgórze Ellhorn.

Spory i incydenty z armią szwajcarską[46][edytuj | edytuj kod]

Ellhorn jest wzgórzem przygranicznym, które pierwotnie znajdowało się w obszarze administrowanym przez Liechtenstein, w gminie Balzers. Szwajcarzy chcieli wykorzystać wzgórze do celów militarnych i włączyć go do linii obrony Sargans. Zainteresowanie wzgórzem Szwajcaria wykazała jeszcze w 1934 roku. Wymiana miała zostać przeprowadzona w 1938 r., jednak nie doszła do skutków. Nieoficjalnie transakcji sprzeciwiła się Rzesza. Władze niemieckie ostrzegły Szwajcarów, że działanie to będzie potraktowane jako działanie przeciw Rzeszy, ostatecznie rząd szwajcarski nie zgodził się na transakcje, ponieważ przeczyła by ona neutralności państwa.

Po zakończeniu drugiej wojny światowej Szwajcaria podjęła kolejną próbę przejęcia tego strategicznego punktu, grożąc zerwaniem unii celnej. 21 listopada 1948 roku ludność gminy Balzers odrzuciła propozycję zamiany obszaru (304 za i 4 przeciw). Głosowanie nie było jednak wiążące, a Landtag zatwierdził porozumienie w sprawie wymiany. 15 sierpnia 1949 r. gmina Balzers otrzymała 45 hektarów ziemi, która wcześniej była pod zarządem gminy Fläsch, w ramach wymiany gruntów. Ponadto Szwajcaria umorzyła dług Liechtensteinu o wysokości 1,8 miliona franków i wypłaciła gminie Balzers dodatkową rekompensatę w wysokości 412 tysięcy franków. W zamian Szwajcarzy otrzymali wzgórze, na którym od razu wybudowano bunkier i zagospodarowano jaskinię.

Problemy gminy Balzers nie skończyły się jednak po wykupieniu przez Szwajcarów Ellhorn. Przez wiele lat narzekano na hałasy i zanieczyszczenie generowane przez przygraniczne jednostki wojskowe. Ponadto Szwajcarzy przyczyniali się do powstawania rozgległych pożarów lasów w Balzers, które często dotykały również gospodarstwa i domostwa. 5 grudnia 1985 roku wojskowi źle ocenili siłę i kierunek wiatru, powodując najrozleglejszy pożar w historii Księstwa. Z pożarem walczyło 1000 strażaków, a zniszczone zostało 100 hektarów lasu świerkowego i sosnowego. Szwajcarska armia w całości pokryła koszty ponownego zalesienia tego obszaru.

Poza pożarami, dochodziło do innych incydentów z udziałem szwajcarskiej armii. W 1968 roku, z powodu awarii artyleria z jednostki w Sargans wystrzeliła pięć granatów treningowych na terytorium Liechtensteinu. Ładunki wybuchły w Malbun w gminie Triesenberg[47]. W 2007 roku na teren Księstwa omyłkowo wkroczyło 170 ciężko uzbrojonych żołnierzy szwajcarskich, którzy zgubili się w ciemności przekraczając przypadkowo granicę[48].

Aktualnie panujący monarcha – Książę Jan Adam II.

Czasy współczesne[edytuj | edytuj kod]

Sytuacja gospodarcza w kraju po wojnie ustabilizowała. W związku z neutralnością państwa podczas wojny, Liechtenstein nie poniósł strat i mógł rozpocząć rozwój w nowej Europie. Atrakcyjne podatki przyczyniły się do powstania w Liechtensteinie tzw. raju podatkowego i przybycia do Liechtensteinu wielu inwestorów przede wszystkim z Austrii, Szwajcarii oraz Niemiec, co poskutkowało znacznym wzbogaceniem się państwa i jego mieszkańców. Średnie PKB na mieszkańca w 2010 wyniosło 98 432 dolarów amerykańskich. Struktura gospodarki państwa jest zróżnicowana jednak w szczególności opiera się na przemyśle maszynowym, lekkim oraz przetwórczym. W nizinnych częściach kraju funkcjonują nowoczesne uprawy zbóż, owoców oraz warzyw. Ponadto Liechtenstein przyciąga również turystów, którzy często udają się na jednodniowe wycieczki do tego małego państwa, podczas pobytu w Austrii, czy Szwajcarii. Największą popularnością cieszy się kompleks narciarski Malbun, który oferuje wyciągi narciarskie i stoki, a także szlaki narciarstwa biegowego i piesze.

Po wojnie premierem został Alexander Frick z Postępowej Partii Obywatelskiej i pełnił te funkcję do 1962 roku[49]. Następnie W kolejnych wyborach na przemiennie rywalizujące partie (FBP i VU) wygrywały i tworzyły wspólne koalicyjne rządy, posiadając całkowity duopol na władze w Landtagu aż do roku 1993 kiedy po zmianie progu wyborczego do Landtagu weszła nowa partia Freie Liste.

W 1989 roku zmarł książę Franciszek Józef II, po 51 latach rządów. Jego następcą został najstarszy syn – Jan Adam II, który jest Księciem do dzisiaj, jednakże od 2004 roku, w jego imieniu, jako regent władzę sprawuje jego syn – książę Alojzy, który po przejęciu pełni władzy od ojca dostanie tytuł Alojzego III[50].

Współczesna mapa Liechtensteinu, z największymi miastami.

W 2003 roku przeprowadzono w Liechtensteinie referendum konstytucyjne, w którym większość obywateli (64,3%) zagłosowało za wprowadzeniem zmian w ustawie zasadniczej Księstwa. Zmiany był dosyć znaczące, bo przede wszystkim dotyczyły kompetencji Księcia. Dzięki zmianom w Konstytucji z 1921 roku, książę może rozwiązywać parlament, mianować i odwoływać premiera i członków rządu, a także mianować sędziów. Jednocześnie wprowadzono również zapis o możliwości zniesienia monarchii i wprowadzeniu republiki, a także odwołania urzędującego monarchy w drodze referendum[51].

Zmiany w Konstytucji Liechtensteinu były szeroko komentowane w państwie i w Europie. Rada Europy wyraziła zaniepokojenie dotyczące coraz większych kompetencji Księcia. Krytycy zmian uważają, że przez nie Liechtenstein stał się monarchią absolutną. Nowe kompetencje Księcia, spowodowały, że Książę Liechtensteinu ma najsilniejszą władzę w swoim państwie, ze wszystkich monarchów europejskich.

Zarówno przed wojną jak i w jej trakcie za politykę zagraniczną Księstwa odpowiadała głównie Szwajcaria i to właśnie Szwajcarzy zgłosili propozycje przyjęcia Księstwa Liechtensteinu do Ligi Narodów, która jednak została odrzucona i Liechtenstein nigdy nie należał do tej organizacji. Po wojnie Księstwo nadal pozostają w bardzo bliskich stosunkach z Konfederacją Szwajcarską i cały czas są z nią w unii celnej, ale zaczęło uniezależniać się dyplomatycznie. Poprawie uległy również stosunki z Austrią. Państwo zaś nadal prowadzi politykę neutralności.

23 października 1978 roku Liechtenstein stał się członkiem Rady Europy, a w 1990 roku Liechtenstein został przyjęty do Organizacji Narodów Zjednoczonych. 1 stycznia 1991 roku Liechtenstein został przyjęty do EFTA, a 2 maja 1992 roku do Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Od 19 grudnia 2011 Liechtenstein znajduje się w strefie Schengen.

8 września 1985 papież Jan Paweł II odwiedził Księstwo podczas swojej podróż apostolska do Szwajcarii i Liechtensteinu[52].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jureczko i Wac 2007 ↓, s. 76.
  2. Römerzeit – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  3. Römisches Kastell – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  4. Christianisierung – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  5. Montfort, von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  6. Werdenberg, von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  7. Bregenz, von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  8. Werdenberg (-Sargans-Vaduz), Hartmann III. (I.) von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  9. Brandis, von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  10. Brandis, Wolfhart V. (Wölflin) von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  11. Schwabenkrieg – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  12. Brandis, Sigmund II. von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  13. Brandis, Ludwig von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  14. Sulz, von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  15. Sulz, Rudolf V. von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  16. Landammann – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  17. Hohenems (Ems), von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  18. Hohenems, Kaspar von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  19. a b Jureczko i Wac ↓, s. 79-80.
  20. Hexenverfolgung – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  21. Liechtenstein, Johann Adam I. Andreas von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  22. Bodman, Rupert Freiherr von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  23. Hohenems, Jakob Hannibal III. von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  24. Jureczko i Wac 2007 ↓, s. 82–84.
  25. Wiener Kongress – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  26. Gemeinde Balzers > Balzers erleben > Geschichte, www.balzers.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  27. Jureczko i Wac 2007 ↓, s. 85–86.
  28. Verfassung – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  29. Jureczko i Wac 2007 ↓, s. 88.
  30. Jureczko i Wac 2007 ↓, s. 86–87.
  31. Revolution 1848 – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  32. Kaiser, Peter – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  33. a b Jureczko i Wac 2007 ↓, s. 92.
  34. Liechtenstein, Alois II. Josef von – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  35. a b Jureczko i Wac 2007 ↓, s. 90.
  36. a b c Jureczko i Wac 2007 ↓, s. 112.
  37. Jureczko i Wac 2007 ↓, s. 100–102.
  38. Erster Weltkrieg – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  39. Vaterländische Union (VU) – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  40. Jureczko i Wac 2007 ↓, s. 103.
  41. Überschwemmungen – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  42. Volksdeutsche Bewegung in Liechtenstein (VDBL) – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  43. Anschlussputsch – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  44. Zweiter Weltkrieg – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  45. Jureczko i Wac 2007 ↓, s. 128–130.
  46. Schweizer Armee – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  47. Wie die Schweizer Armee vor fünfzig Jahren Liechtenstein beschoss | NZZ, www.nzz.ch [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  48. Zwischenfall: Schweizer Armee marschiert in Liechtenstein ein – WELT, www.welt.de [dostęp 2020-04-15].
  49. Frick, Alexander – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  50. Liechtenstein, Alois von (*1968) – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-04-15] (niem.).
  51. Jureczko i Wac 2007 ↓, s. 132–134.
  52. Jureczko i Wac 2007 ↓, s. 136–138.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]