Józef Rotblat

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Józef Rotblat
Ilustracja
Zdjęcie identyfikacyjne z Laboratorium Los Alamos
Data i miejsce urodzenia 4 listopada 1908
Warszawa
Data i miejsce śmierci 31 sierpnia 2005
Londyn
Zawód, zajęcie fizyk

Józef Rotblat (ur. 4 listopada 1908 w Warszawie[1], zm. 31 sierpnia 2005 w Londynie) – polski fizyk żydowskiego pochodzenia, radiobiolog, współtwórca pierwszej bomby atomowej[2]. Założyciel i lider pacyfistycznego ruchu naukowców Pugwash, laureat Pokojowej Nagrody Nobla (1995).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Warszawie przy ul. Miłej, w samym sercu Muranowa[3]. Był piątym z siedmiorga dzieci w rodzinie polskich Żydów. Interes ojca Zelmana, który prowadził dobrze prosperującą firmę transportową i zajmował się hodowlą koni, upadł po I wojnie światowej. Granice zostały wówczas zamknięte, a konie zarekwirowano, co doprowadziło do bankructwa przedsiębiorstwa, a rodzinę wpędziło w finansowe tarapaty. W tych czasach Rotblatowie czerpali dochody z nielegalnej sprzedaży własnoręcznie pędzonego bimbru.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Młody Józef uczył się w chederze, ale szybko uznał, że nie jest to szkoła dla niego, gdyż zaczął wątpić w istnienie Boga[4] (później określał się jako agnostyk). Rotblat przeniósł się do klasy elektromechanicznej Szkoły Rzemieślników Towarzystwa Dostarczania Pracy Ubogim Żydom. Nauczył się tam fachu elektryka.

W 1926 dowiedział się, że w Warszawie działa Wolna Wszechnica Polska, szkoła wyższa niewymagająca od kandydatów matury i przyjmująca Żydów. Zdał egzamin wstępny i dostał się do niej, pomimo tego, że nie odebrał formalnej edukacji. Od tej pory dorabiał też jako domowy elektryk - uczył się wieczorami, a pracował w dzień.

Mentorem i opiekunem Rotblata w Wolnej Wszechnicy Polskiej był prof. Ludwik Wertenstein, prekursor polskiej fizyki jądrowej, były asystent Marii Skłodowskiej-Curie i kierownik założonej przez nią Pracowni Radiologicznej Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Zetknięcie się z Wertensteinem, który wykładał m.in. promieniotwórczość, teorię kwantów i budowę atomów, było dla Rotblata wydarzeniem przesądzającym o jego dalszej drodze życiowej[5].

Kariera naukowa[edytuj | edytuj kod]

W 1932 zdobył tytuł magistra w Wolnej Wszechnicy Polskiej na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym z zakresu fizyki, uprawniający do podjęcia pracy w charakterze nauczyciela i do zdobywania stopni naukowych. Podjął też pracę w Pracowni Radiologicznej Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. 1 października 1936 na VIII Zjeździe Fizyków Polskich we Lwowie wygłosił trzy referaty: „Selektywna absorpcja powolnych neutronów w srebrze, złocie i jodzie”, „Zasięgi cząsteczek powstających przy bombardowaniu boru i litu powolnymi neutronami”, „Zderzenia prędkich neutronów z protonami”[6]. W programie Zjazdu reprezentował Pracownię Radiologiczną im. Kernbauma w Warszawie.

W 1938 ożenił się z Tolą, absolwentką polonistyki na UW, a w październiku obronił doktorat na Uniwersytecie Warszawskim[7], po czym uzyskał stypendium zagraniczne. Dużo zawdzięczał swoim promotorom, prof. Stefanowi Pieńkowskiemu i Czesławowi Białobrzeskiemu.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W Wielkiej Brytanii znalazł się 30 sierpnia 1939. Wybuch II wojny światowej zastał go w Liverpoolu. Dzięki protekcji Wertensteina został tam najpierw uczniem, a następnie współpracownikiem angielskiego fizyka jądrowego Jamesa Chadwicka, który za odkrycie neutronu otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizyki.

Wielokrotnie próbował w czasie wojny wydostać z okupowanej Polski swoją żonę Tolę, ale bezowocnie. Najprawdopodobniej została ona zamordowana w obozie koncentracyjnym w Bełżcu[8].

W lutym 1944 trafił do miasteczka-laboratorium Los Alamos w amerykańskim stanie Nowy Meksyk. Wraz z zespołem wybitnych uczonych z całego świata pracował tam nad tajnym projektem Manhattan, mającym doprowadzić do uzyskania nowej potężnej broni, dzięki której USA zdołają pokonać Japonię i III Rzeszę. W ten sposób narodziła się bomba atomowa.

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Rotblat, przerażony skutkami nuklearnego zniszczenia, wycofał się z projektu i powrócił do Anglii, gdzie zaangażował się w prace nad brytyjskim atomem. Został szefem wydziału fizyki w Kolegium Medycznym przy Szpitalu św. Bartłomieja w Londynie. W 1946 Rotblat przyjął obywatelstwo brytyjskie[9], a później w 1998 otrzymał tytuł szlachecki "Sir".

Jako naukowiec zajmował się medycyną nuklearną, m.in. wpływem promieniowania jonizującego na powstawanie nowotworów. Był członkiem i przewodniczącym Wydziału Przyrodniczo-Matematycznego Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie. Od 1966 był członkiem zagranicznym Polskiej Akademii Nauk, w 1996 PAN przyznała mu Medal im. Kopernika.

Pacyfizm[edytuj | edytuj kod]

W czasach zimnej wojny Rotblat został czołowym krytykiem koncepcji odstraszania militarnego za pomocą posiadania broni masowej zagłady. Przekonywał, iż broń taka zagraża dalszemu istnieniu ludzkości. W 1955 opublikował artykuł o skutkach amerykańskiej eksplozji wodorowej nad atolem Bikini, czym podpadł zarówno Amerykanom, jak i brytyjskiemu rządowi, szykującemu pierwsze próby nowej broni w Australii.

Wraz z angielskim filozofem, logikiem i literackim noblistą Bertrandem Russellem doprowadził do powstania w 1957 międzynarodowego ruchu pacyfistycznego uczonych działających na rzecz rozbrojenia nuklearnego pod nazwą Pugwash. Ruch ten skupiał ludzi nauki z obu stron dzielącej Europę na pół „żelaznej kurtyny”. Pomimo nacisków zarówno ze strony ZSRR, jak i państw zachodnich, częściowo udało mu się uniknąć upolitycznienia tego ruchu, zachowując jego pozycję ponad dwubiegunowym podziałem politycznym ówczesnego świata.

Jednakże niektórzy narzekali, że ruch podchodził do wielu spraw wybiórczo i niesymetrycznie, zwłaszcza wobec strony radzieckiej, przymykając oko na łamanie przez nią praw człowieka. Tak stało się np. ze zlekceważeniem listu rosyjskiego dysydenta Andrieja Sacharowa, współkonstruktora radzieckiej bomby wodorowej, informującego Pugwash o losie dysydentów w ZSRR. W 1982 konferencja ruchu odbyła się w Warszawie, gdzie jej uczestnicy niemal nie dostrzegli trwającego na dobre stanu wojennego[10].

Rotblat dążył do zbliżenia naukowców z obu bloków politycznych oraz ich solidarności przeciwko rozwijaniu badań naukowych mogących owocować nowymi rodzajami broni. Postulował, aby naukowcy przyjęli sposób postępowania na wzór lekarskiej przysięgi Hipokratesa, tzn. aby powstrzymywali zaspokajanie własnej ciekawości naukowej i samoograniczali się w badaniach, jeśli ich wyniki mogłyby okazać się zgubne dla świata.

Nagroda Nobla[edytuj | edytuj kod]

W 1995, w 50. rocznicę zagłady Hiroszimy, a także w momencie wznowienia prób z bronią atomową przez Francję, Józef Rotblat został uhonorowany wraz z ruchem Pugwash (po połowie) Pokojową Nagrodą Nobla. Doceniono go za działalność na rzecz atomowego rozbrojenia.

Językiem ojczystym dla Józefa Rotblata był język polski, do końca życia płynnie się nim posługiwał. Do śmierci podkreślał swoje związki z polskością, akcentując, iż jest Polakiem z brytyjskim paszportem[11].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kalendarz historyczny – Chronologia.
  2. Jak zbudowałem bombę atomową, wywiad z Józefem Rotblatem
  3. Paweł Smoleński: Pacyfista cudownie naiwny. Gazeta Wyborcza: Ale Historia, 3 września 2018. [dostęp 2018-12-12].
  4. Paweł Smoleński: Pacyfista cudownie naiwny. Gazeta Wyborcza: Ale Historia, 3 września 2018. [dostęp 2018-12-12].
  5. Paweł Smoleński: Pacyfista cudownie naiwny. Gazeta Wyborcza: Ale Historia, 3 września 2018. [dostęp 2018-12-12].
  6. Program VIII Zjazdu Fizyków Polskich, Lwów, 28.IX-2.X. 1936.
  7. Nobel Prizes and Laureates: Joseph Rotblat (ang.). [dostęp 2013-10-30].
  8. Paweł Smoleński: Pacyfista cudownie naiwny. Gazeta Wyborcza: Ale Historia, 3 września 2018. [dostęp 2018-12-12].
  9. Janina Januszewska-Skreiberg. Bliska sercu Warszawa. „Przekrój”. nr 3/2639, s. 13, 1996-01-21. ISSN 0033-2488 (pol.). [dostęp 2012-08-10]. 
  10. Paweł Smoleński: Pacyfista cudownie naiwny. Gazeta Wyborcza: Ale Historia, 3 września 2018. [dostęp 2018-12-12].
  11. Bartłomiej Kozłowski: Decyzja o przyznaniu pokojowej Nagrody Nobla Lechowi Wałęsie (pol.). [dostęp 2011-04-30].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]