Język ternate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
bahasa Ternate
Obszar wyspy Ternate, Hiri, wyspy Bacan, Halmahera (Moluki Północne, Indonezja)
Liczba mówiących 42 tys. (język ojczysty),
20 tys. (jako drugi język)[1]
Pismo/alfabet łacińskie (dawniej arabskie)
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
Ethnologue 6b zagrożony
Kody języka
Kod ISO 639-3 tft
IETF tft
Glottolog tern1247
Ethnologue tft
BPS 0791 4
WALS trt
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język ternate (bahasa Ternate, bahasa Tarnate[a]) – język z grupy północnohalmaherskiej, używany w północnej części archipelagu Moluków na wschodzie Indonezji. Historycznie pełnił funkcję języka macierzystego Sułtanatu Ternate, posiadającego znaczne wpływy polityczne w regionie. Wraz z pozostałymi językami północnohalmaherskimi tworzy enklawę w obszarze zdominowanym przez rodzinę języków austronezyjskich[3].

Współcześnie jest używany w indonezyjskiej prowincji Moluki Północne, zwłaszcza na wyspach Ternate, Hiri, w archipelagu wysp Bacan, a także w niektórych regionach Halmahery, na południowy wschód od zatoki Gane[1]. Posługuje się nim 62 tys. ludzi, z czego dla 42 tys. osób (1981) jest językiem macierzystym[1]. Jest to mowa ojczysta rdzennych mieszkańców wyspy Ternate[4].

Dawniej język ternate był istotnym językiem wehikularnym w regionie Moluków Północnych. Współcześnie zastępują go w tej roli niespokrewnione języki i dialekty (o pochodzeniu austronezyjskim): malajski ternate[5] i indonezyjski[6]. Jest zagrożony wymarciem[1], wśród młodszej generacji zanika jego znajomość[7].

Na tle języków północnohalmaherskich wyróżnia się licznymi właściwościami gramatycznymi o podłożu austronezyjskim, zaczerpniętymi w wyniku historycznego kontaktu językowego[8]. Z punktu widzenia typologii przypomina język malajski (szyk zdania SVO – podmiot orzeczenie dopełnienie, uproszczona fleksja)[9]. Formy czasowników w języku ternate nie wyrażają dopełnienia, ale nadal wyrażają podmiot[10]. Zachował się także charakterystyczny szyk w konstrukcjach dzierżawczych (possessor-possessed)[10].

Sytuacja językowa[edytuj | edytuj kod]

Piśmiennictwo w języku ternate zostało zapoczątkowane w XV wieku. Przez dłuższy okres język był zapisywany formą pisma arabskiego[11], współcześnie zaś służy do tego alfabet łaciński (w ortografii indonezyjskiej)[12]. Ternate i tidore były w tym regionie jedynymi autochtonicznymi językami spoza rodziny austronezyjskiej (tzw. językami papuaskimi), które wykształciły tradycję literacką przed pierwszym kontaktem europejskim[13][14]. Pozostałe języki północnohalmaherskie wypracowały piśmiennictwo dopiero po nadejściu misjonarzy chrześcijańskich, którzy poświęcili się ich badaniom i tłumaczeniu Biblii[15]. Ponadto z Sułtanatu Ternate pochodzą wczesne zabytki piśmiennictwa malajskiego, w postaci listów zaadresowanych do króla Portugalii[16]. Styl i gramatyka tych tekstów odznaczają się szeregiem naleciałości z języka ternate, świadczących o niedoskonałej znajomości malajskiego wśród piszących[17].

Język ternate wywarł silny wpływ na leksykę form języka malajskiego używanych we wschodniej części Indonezji[18]. Liczne pożyczki ternateńskie można znaleźć nie tylko w miejscowym wariancie malajskiego, ale również w malajskim papuaskim (używanym w Papui Zachodniej) i malajskim manado (mowie miasta Manado)[18]. Jako mowa istotnego sułtanatu język ternate rzutował na słownictwo pozostałych języków północnohalmaherskich, zwłaszcza języka sahu[15][19]. W dużej mierze ukształtował warstwę słów alus (rejestr wysoki) w austronezyjskim języku taba[20]. Wpływ języka ternate dosięgnął także indonezyjskiego dialektu dżakarckiego, w którym notuje się użycie prefiksu baku-, formującego czasowniki zwrotne[21].

Język ternate wykazuje bliskie pokrewieństwo z sąsiednim językiem tidore[1], z którym dzieli wysoki stopień wzajemnej zrozumiałości, toteż niektórzy autorzy grupują obydwa etnolekty jako dialekty jednego języka[22][3]. Rozgraniczenie tych języków wynika, jak sugeruje badacz John Bowden, z uwarunkowań socjopolitycznych, takich jak istnienie odrębnych sułtanatów[23][24]. Zróżnicowanie gwarowe samego języka ternate nie zostało dobrze poznane przez lingwistów[12].

Historycznie język ternate był istotną mową miejscowego sułtanatu i lokalną lingua franca[6]. Współcześnie jest zaś porzucany na rzecz języka malajskiego[5], zwłaszcza w komunikacji wyższej[3], a posługiwanie się nim uchodzi za oznakę braku wykształcenia[5]. Obszar funkcjonowania języka jest skoncentrowany na terenach wiejskich, gdzie pełni on rolę mowy ojczystej dla przeważającej części ludności[4]. W mieście Ternate dominuje zaś miejscowy dialekt malajski[4] z silnymi wpływami autochtonicznej mowy[25], określany niekiedy jako język kreolski[26]. Za pośrednictwem systemu edukacji szerzy się natomiast język indonezyjski, narodowy język Indonezji[3].

Literatura lingwistyczna[edytuj | edytuj kod]

Język ternate jest słabo udokumentowany[5]. Istnieje jednak kilka opisów (gramatycznych i słownikowych) poświęconych temu językowi:

  • (1917) Kitab arti logat Ternate; Woordenlijst van het Ternatesch (met Maleisch-Nederlandsche verklaringen)[27]
  • (1983) Struktur bahasa Ternate[28]
  • (1991) The Ternate Language[29]
  • (2001) A Descriptive Study of the Language of Ternate, the Northern Moluccas, Indonesia[12]
  • (2009) Kamus Ternate-Indonesia[30]

Spis słów zawiera także publikacja:

  • (1890) Bijdragen tot de kennis der residentie Ternate[31]

System dźwiękowy[edytuj | edytuj kod]

Podano za Hayami-Allen 2001 (23–27).

Spółgłoski
Fonemy spółgłoskowe języka ternate
wargowe dziąsłowe podniebienno-
dziąsłowe
podniebienne miękko-
podniebienne
krtaniowe
nosowe m n ɲ ŋ
zwarte
zwarto-szczelinowe
bezdźwięczne p t k
dźwięczne b d ɡ
szczelinowe bezdźwięczne f s
dźwięczne
aproksymanty centralne w j h
boczne l
uderzeniowe ɾ
Samogłoski
Fonemy samogłoskowe języka ternate
przednie centralne tylne
przymknięte i u
średnie e o
otwarte a

System zaimków[edytuj | edytuj kod]

Podano za Hayami-Allen 2001.

niezależne dzierżawcze klityki
1.os. ngori ri- to-
2.os. ngana ni- no-
3.os.m. una i- o-
3.os.ż mina mi- mo-
3.os.n. ena ma- i-
1.mn. (inclusivus) ngone na-, nga- fo-
1.mn. (exclusivus) ngom mi- mi-
2.mn. ngon na- ni-
3.mn. (ludzie) ana na-, nga- i-
3.mn. (rzeczy, zwierzęta) ena ma- i-

Formy ngana i ngoni (starsza forma ngon) zostały zapożyczone przez język malajski północnomolukański. W języku ternate funkcjonują także formy wyrażające szacunek do odbiorcy: fangare (1.os.m.), fajaru (1.os.ż.), ngon (2.os.). Formy fangare i fajaru można łączyć z zamkiem ngom. Zaimek ana występuje również jako forma liczby pojedynczej: grzecznościowa lub neutralna pod względem płci.

Porównanie leksykalne[edytuj | edytuj kod]

Porównanie przykładowego słownictwa w językach północnohalmaherskich[32]:

polski indonezyjski ternate loloda galela tobelo
król raja kolano kolano kolano kolano
nos hidung ngun ngunungu ngunu ngunungu
włosy rambut hutu utu hutu utu
jeść makan oho ojomo odo odomo
umrzeć mati sone sonenge sone honenge
ucho telinga ngau ngauku ngau ngauku
pięć lima romtoha motoa motoha motoa
człowiek manusia mancia nyawa nyawa nyawa
duży besar lamo lamo lamo iyamoko
pies anjing kaso kaso kaso kaho
dziewięć sembilan sio sio sio hio

Porównanie leksykalne języka ternate i języka tidore (Hayami-Allen 2001; 217, 221):

polski ternate tidore
ty ngana ngona
oni ana ona
wnętrze daha doya
oko lako lao
dwa romdidi malofo
przyjaciel dagimoi dagilom
jajko boro gosi
pytać ginado yam

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W obiegu funkcjonuje także określenie bahasa Ternate asli, służące ściślejszemu odróżnieniu nieaustronezyjskiego języka ternate od miejscowej formy języka malajskiego[2]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Gary F. Simons, Charles D. Fennig, Ternate, [w:] Ethnologue [online], wyd. 21, Dallas, Texas: SIL International, 2018 [zarchiwizowane z adresu 2018-06-18] (ang.).???
  2. Betty Litamahuputty, A description of Ternate Malay, „Wacana”, 14 (2), 2012, s. 335 (ang.).
  3. a b c d Ternatan/Tidorese, Encyclopedia.com [zarchiwizowane z adresu 2020-02-19] (ang.).
  4. a b c Betty Litamahuputty, Description of Ternate Malay, Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology, 2007 [zarchiwizowane z adresu 2007-06-10] (ang.).
  5. a b c d Mahdi Ahmad i inni, Pemertahanan bahasa Ternate pada masyarakat multilingual, s. 466–473, DOI10.20961/pras.v0i0.1574 (indonez.).
  6. a b Clemens L. Voorhoeve, The languages of the North Halmaheran Stock, [w:] Pacific Linguistics: Occasional papers, wyd. 76, Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University (ang.).
  7. Farida Maricar, Ety Duwila, Vitalitas bahasa Ternate di Pulau Ternate, „Jurnal ETNOHISTORI: Jurnal Ilmiah Kebudayaan dan Kesejarahan”, 4 (2), 2017, s. 136–151 (indonez.).
  8. Peter Bellwood: The Spice Islands in Prehistory: Archaeology in the Northern Moluccas, Indonesia. ANU Press, 2019, s. 216–220. ISBN 978-1-76046-291-8. (ang.)
  9. Lear: A Descriptive Study of the Language of Ternate, the Northern Moluccas, Indonesia, lear.unive.it [dostęp 2020-02-29] [zarchiwizowane z adresu 2020-02-27] (ang.).
  10. a b C.L. Voorhoeve, Contact-induced change in the non-Austronesian languages in the north Moluccas, Indonesia, [w:] Tom Dutton, Darrell T. Tryon, Language Contact and Change in the Austronesian World, wyd. reprint 2010, Berlin, Boston: De Gruyter Mouton, 1994, ISBN 978-3-11-088309-1 (ang.).
  11. Frederik Sigismund Alexander de Clercq, Bijdragen tot de kennis der residentie Ternate, E.J. Brill, 1890, s. 193 (niderl.).
  12. a b c Rika Hayami-Allen, A Descriptive Study of the Language of Ternate, the Northern Moluccas, Indonesia, University of Pittsburgh, 2001 (ang.).
  13. Holger Warnk, The coming of Islam and Moluccan-Malay culture to New Guinea c.1500–1920, „Indonesia and the Malay World”, 38 (110), 2010, s. 109–134, DOI10.1080/13639811003665454, ISSN 1363-9811 (ang.).
  14. Paul Michael Taylor, From mantra to mataráa: Opacity and Transparency in the Language of Tobelo Magic and Medicine (Halmahera Island, Indonesia), „Social Science & Medicine”, 27 (5), 1988, s. 430, ISSN 0277-9536/88 (ang.).
  15. a b Andrew Dalby, Dictionary of Languages: The definitive reference to more than 400 languages, Bloomsbury Publishing, 2015, s. 620, ISBN 978-1-4081-0214-5 (ang.).
  16. James N. Sneddon, The Indonesian Language: Its History and Role in Modern Society, UNSW Press, 2003, s. 62, ISBN 978-0-86840-598-8 (ang.).
  17. The journal of Asian studies, wyd. 1–2, t. 43, 1983, s. 253 (ang.).
  18. a b Robert B. Allen, Rika Hayami-Allen, Orientation in the Spice Islands, University of Pittsburgh, s. 21 (ang.).
  19. Gary Holton, Marian Klamer: The Papuan languages of East Nusantara and the Bird’s Head. W: The Languages and Linguistics of the New Guinea Area: A Comprehensive Guide. Bill Palmer (red.). T. 4. Berlin: De Gruyter Mouton, 2018, s. 569–640, seria: The World of Linguistics. ISBN 978-3-11-028642-7. (ang.)
  20. K. Alexander Adelaar, Nikolaus Himmelmann, The Austronesian Languages of Asia and Madagascar, Psychology Press, 2005, s. 770, ISBN 978-0-7007-1286-1 (ang.).
  21. Scott H. Paauw, The Malay contact varieties of eastern Indonesia: A typological comparison, 2009, s. 244, ISBN 978-0-549-99090-1 (ang.).
  22. Ternate, Peta Bahasa [zarchiwizowane z adresu 2020-02-20] (indonez.).
  23. John Bowden, Emic and etic classifications of languages in the North Maluku region, Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology (ang.).
  24. John Bowden, Language Contact and Metatypic Restructuringin the Directional System of North Maluku Malay, „Concentric: Studies in Linguistics”, 2, 31, 2005, s. 139 (ang.).
  25. Harry Widianto, Jejak Austronesia Di Indonesia, UGM PRESS, 2019, s. 106, ISBN 978-602-386-158-3 (indonez.).
  26. M. Paul Lewis, Gary F. Simons, Charles D. Fennig, North Moluccan Malay, [w:] Ethnologue [online], wyd. 19, Dallas, Texas: SIL International, 2016 [zarchiwizowane z adresu 2016-08-14] (ang.).???
  27. J. Fortgens, Kitab arti logat Ternate; Woordenlijst van het Ternatesch (met Maleisch-Nederlandsche verklaringen), Semarang: Van Dorp, 1917 (malajski • niderl.).
  28. C. Apituley i inni, Struktur bahasa Ternate, Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan, 1983 (indonez.).i inni
  29. F.S. Watuseke, The Ternate Language, Tom Dutton (red.), „Papers in Papuan Linguistics” (1), tłum. z jęz. indonez., Canberra: Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University, 1991, s. 223–244 (ang.).???
  30. Rusli Andi Atjo, Kamus Ternate-Indonesia, Cikoro Add, 2009, ISBN 978-979-99071-5-8 (indonez.).
  31. Frederik Sigismund Alexander de Clercq, Bijdragen tot de kennis der residentie Ternate, E.J. Brill, 1890 (niderl.).
  32. Abd. Rahman, Unveiling Loloda Historiography on the West Coast of Halmahera Through an Approach to the Non-Austronesian Local Languages of the Twentieth Century, [w:] Mohd Rohaizat i inni red., Selected topics on archaeology, history and culture in the Malay world, Singapur: Springer, 2018, s. 123, ISBN 978-981-10-5669-7, OCLC 1028552382 (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Rika Hayami-Allen, A Descriptive Study of the Language of Ternate, the Northern Moluccas, Indonesia, University of Pittsburgh, 2001 (ang.).