Jan Brygier

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jan Brygier
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 25 maja 1904
Witkówki
Data i miejsce śmierci 6 października 1999
Poznań
Zawód, zajęcie tokarz
Partia Komunistyczna Partia Polski (1927-1938)

Polska Partia Socjalistyczna – Lewica (1928-1931)

Polska Partia Robotnicza/Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (1942-1990)

Małżeństwo Czesława Matuszewska
Dzieci Joanna (1940-), Mirosława (1942-)
Odznaczenia
Order Sztandaru Pracy I klasy Złoty Krzyż Zasługi Srebrny Krzyż Zasługi

Jan Brygier (ur. 25 maja 1904 w Witkówkach k. Kościana, zm. 6 października 1999 w Poznaniu) – polski polityk komunistyczny, działacz państwowy, radny miasta Poznania (1930–1933), członek MRN w Poznaniu (1957–1968), autor wspomnień związanych z ruchem robotniczym Wielkopolski.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Był synem małorolnego chłopa Jana Brygiera i Teodory z domu Baśtok[1]. Ojciec Brygiera popadł w długi, przez co musiał sprzedać gospodarstwo i szukać pracy w mieście. W 1910 roku rodzina Brygierów przeniosła się do poznański Górczyn. Wówczas w domu zagościła bieda. Mimo słabych warunków do nauki, był bardzo pilnym uczniem. Nauczył się biegle mówić po niemiecku. Po ukończeniu szkoły powszechnej, dyrektor szkoły zaproponował mu żeby na koszt państwa uczęszczał do seminarium nauczycielskiego. Brygier odmówił, ponieważ jako nauczyciel niemiecki musiałby germanizować polskie dzieci.

W zaborze pruskim ostoją polskości był Kościół Katolicki, a w przypadku Górczyna i Łazarza Kościół Matki Boskiej Bolesnej w Poznaniu, gdzie proboszczem był ksiądz-społecznik Kazimierz Maliński. Brygierowie byli głęboko wierzący, więc Jan jako dziecko chodził do kościelnej ochronki, gdzie poznawał polską historię i literaturę. W późniejszym czasie został również ministrantem. W tamtym okresie zaprzyjaźnił się z późniejszym rektorem poznańskiego seminarium Aleksym Wietrzykowskim. Ks. Maliński dowiedziawszy się odrzuceniu przez Brygiera propozycji nauki w seminarium nauczycielskim, zaproponował mu, że opłaci mu naukę w Gimnazjum im. Marii Magdaleny. W dniu 26 grudnia 1918 roku wspólnie z Aleksym i innymi dziećmi szedł na czele pochodu witającego w Hotelu Bazar Ignacego Paderewskiego.

W późniejszym czasie ks. Maliński niesłusznie oskarżył ojca Brygiera o kradzież. Wobec tego młody Brygier postanowił zerwać z kościołem i porzucić naukę w gimnazjum. Początkowo pracował jako goniec w banku, a później jako pomocnik biurowy w poznańskim magistracie. W tym czasie samodzielnie pogłębiał wiedzę gimnazjalną z pomocą przyjaciół. Był świadkiem wydarzeń w Poznaniu 1920 roku. W okresie bolszewickiej ofensywy w czasie wojny polsko-bolszewickiej wstąpił jako ochotnik do Wojska Polskiego. Okres wojny spędził w poznańskiej cytadeli na szkoleniach wojskowych. W styczniu 1921 roku wrócił z wojska do domu.

Działalność w okresie II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie z wojska rozpoczął naukę zawodu tokarskiego w Zakładach im. Cegielskiego w Poznaniu. Dzięki znajomości podstaw trygonometrii i analitycznemu myśleniu nauka szła mu gładko. W związku z tym zakłady darowały ostatnie pół roku nauki i otrzymał tytuł czeladnika. Już w drugim roku nauki zapisał się do klasowego Związek Metalowców powiązanego z Polską Partią Socjalistyczną. W 1924 został wybrany do Wydziału Robotniczego na stanowisko sekretarza. Poznał w tym czasie Zygmunta Piękniewskiego i Józefa Pasztę. W okresie od września 1925 do października 1927 ponownie przebywał w wojsku, został przydzielony do plutonu fotograficznego. Po powrocie z wojska nie został ponownie przyjęty do pracy HCP.

W KPP i PPS-Lewicy[edytuj | edytuj kod]

W październiku 1927 po nieskutecznych próbach znalezienia pracy skontaktował się z komunistą Zygmuntem Kozińskim. Ten zaproponował mu wstąpienie do Komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej. Do komórki KZMP oprócz Brygiera należał również Koziński, Tadeusz Paszta i Jan Czarnecki. W tym czasie poznał najważniejszych poznańskich komunistów tamtego czasu Alfreda Brunona Bema i Marcina Chwiałkowskiego. Od 1927 końca października 1927 roku pracował Wiepofamie. W końcu 1927 roku został członkiem Komunistycznej Partii Polski[2].

W 1928 roku w Poznaniu rozpoczęła formować się partia o nazwie PPS-Lewica. Była ona próbą stworzenia legalnej przestrzeni dla działalności komunistów. Brygier bardzo mocno zaangażował się w agitację przedwyborczą. W wyborach do Sejmu w 1928 roku poznańscy komuniści, pomimo że nie wprowadzili ani jednego posła, to odnieśli duży sukces lokalny. Po wyborach Brygier został po raz pierwszy w życiu aresztowany i skazany na 3 miesiące. Po wyjściu z więzienia kontynuował działalność w PPS-Lewicy i KPP. W 1929 roku z sukcesem kandydował do Rady Miasta Poznania z listy "Bloku Jedności Robotniczej". W styczniu 1930 roku został aresztowany, podczas gdy szedł na sesję Rady Miasta i skazany na rok więzienia. Wyrok odbywał w więzieniu we Wronkach. W lutym 1931 roku wyszedł z więzienia i wrócił do Poznania.

W Radzie Miasta Poznania[edytuj | edytuj kod]

Po wyjściu z więzienia dostał zadanie odbudowanie klubu "Bloku Jedności Robotniczej" w Radzie Miasta. Był członkiem komisji finansowo-budowlanej. W tamtym czasie zaprzyjaźnił się z dużo starszym od siebie radnym mniejszości niemieckiej superintendentem dr Arthurem Rhode[3]. Choć Rada Miasta była zdominowana była w większości przez endecję, "Blok Jedności Robotniczej" był bardzo aktywny. Od maja do września Brygier odbywał szkolenia wojskowe, po czym znów został aresztowany i oskarżony o przynależność do KPP. Adwokatem komunistów był Stanisław Hejmowski. Brygier obronił się i został uwolniony od winy. W dniu 7 czerwca 1933 roku odbyło się posiedzenie Rady Miejskiej, które miało wybrać prezydenta Poznania. Jan Brygier w imieniu klubu zaproponował kandydaturę siedzącego w więzieniu Marcina Chwiałkowskiego, która ostatecznie otrzymała 4 głosy. W okresie kadencji, przez ponad 2 lata łącznie przebywał w więzieniu lub był aresztowany prewencyjnie. W dniu 31 grudnia 1933 przestał być radnym miejskim.

Lata 1934-1939[edytuj | edytuj kod]

Po utraceniu mandatu radnego został bezrobotny. Niemożność zdobycia pracy spowodowała, że Brygier popadł w nędzę. Przeniósł się na działki w Górczynie, budując tam sobie altankę. Wkrótce ponownie został aresztowany, skazany na 3 lata za podburzanie tłumu w Urzędzie Pracy. Brygier odwołał się od wyroku i na rozprawie apelacyjnej został uniewinniony. W kwietniu 1937 roku został zesłany do więzienia w Berezie Kartuskiej. Po sześciu tygodniach pobytu w obozie podpisał podłożoną przez komendanturę deklarację lojalności z władzami z adnotacją "nie będę z wami współpracował". Po powrocie z obozu działał społecznie w Towarzystwie Ogródków Działkowych.

W dniu 31 sierpnia 1939 roku został internowany wspólnie z przedstawicielami mniejszości niemieckiej dr Rhode i Richardem Breyerem[4]. W okolicy Goliny zbiegł z konwoju i przedostał się do Warszawy, gdzie zgłosił się do oddziału obrony miasta i do budowy barykad. Na wezwanie dowództwa, aby wszyscy, którzy nie mają broni opuścili Warszawę, powrócił do Poznania.

Okres okupacji hitlerowskiej[edytuj | edytuj kod]

Do Poznania wrócił 20 października 1939 roku. Następnego dnia spotkał się z dr Rhode, który wystawił mu zaświadczenie, że nie opuścił dobrowolnie Poznania. To zaświadczenie pozwoliło mu kilkukrotnie uniknąć aresztowania[5]. Od listopada 1939 roku do maja 1944 roku pracował ponownie w Zakładach Cegielskiego przemianowanych przez Niemców na Deutsche Waffen und Munitionsfabrik (DWM). Jesienią 1942 roku wspólnie z Zygmuntem Piękniewskim dostał od wysłannika Marcina Bakosia Polskiej Partii Robotniczej jej deklaracje programową. W maju 1944 roku został aresztowany w licznej grupie poznańskich komunistów i przeszedł śledztwo w Domu Żołnierza (siedziba poznańskiego Gestapo). Później został wysłany do obozu w Żabikowie, gdzie spędził 3 miesiące. Od października 1944 roku był więziony w obozach koncentracyjnych Gross-Rosen, Aslau, Nordhausen, Dora, Ravensbrück i Melchow. Doczekał wyzwolenia przez amerykańskie wojsko.

Działalność powojenna[edytuj | edytuj kod]

Na Ziemiach Odzyskanych[edytuj | edytuj kod]

Do Poznania wrócił w maju 1945 roku. Wkrótce został skierowany by organizować władze państwowe w Krośnie nad Odrą. Przyjął stanowisko inspektora samorządu w krośnieńskim starostwie oraz wszedł w skład egzekutywy Komitetu PPR[6][7][8]. Przez następne 3 lata piastował różne stanowiska związane z organizowaniem i stabilizowaniem życia na Ziemi Lubuskiej. Uczestniczył w I Zjeździe PPR. W 1948 roku uzyskał stanowisko naczelnika wydziału osobowego w szczecińskim Urzędzie Wojewódzkim. W 1949 roku wrócił z rodziną do Poznania. Do października 1950 pełnił stanowisko naczelnika wydziału społeczno-politycznego Urzędu Wojewódzkiego[2]. Do 1952 roku pracował w Wojewódzkim Zarządzie Przemysłu Terenowego.

Poznański Czerwiec 1956[edytuj | edytuj kod]

W sierpniu 1952 roku ponownie rozpoczął pracę w Zakładach im. Hipolita Cegielskiego (w tym czasie nosiły imię Józefa Stalina). Był w nich kierownikiem i członkiem egzekutywy partyjnej.

W 1956 roku czynił starania, aby w pogarszającej się sytuacji materialnej robotników, uchronić zakłady przed strajkiem. W trakcie poznańskiego czerwca szedł wspólnie z protestującymi. Po tych wydarzeniach przyjął aktywną i obiektywną postawę krytykującą również partyjnych towarzyszy za zaniedbania. Uważał, że władza przez długi czas ignorowała robotników i to zakończyło się demonstracjami. W tej atmosferze został wybrany I Sekretarzem Komitetu Zakładowego HCP[9][10]. Funkcję tą pełnił do stycznia 1957 roku[2].

Od 1957 roku[edytuj | edytuj kod]

W 1959 roku przeszedł na emeryturę.

Od 1957 do 1968 roku był członkiem Miejskiej Rady Narodowej w Poznaniu, w której był przewodniczącym Komisji Handlu. Był także zaangażowany w sprawę nazewnictwa ulic Poznania i miejsc pamięci związanych z ruchem robotniczym. Na jego wniosek nowe nazwy dostały ulice na Świerczewie, a także zmieniono nazwę Drogi Dębińskiej na ulicę Alfreda Bema. Od 1957 do 1981 roku był członkiem Komitetu Wojewódzkiego.

Przez cały okres powojenny spisywał wspomnienia. Napisał także kilka studiów z problematyki swojej działalności i poznańskiego ruchu robotniczego. W 1988 roku ukazały się jego książka pt. Tak było w moim życiu będąca zbiorem wspomnień z lat 1904–1937.

Zmarł w 1999 roku. Został pochowany na Cmentarzu Junikowskim[11].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

W roku 1937[12] Brygier ożenił się z Czesławą Matuszewską (1902–1996)[13], pochodzącą z bezrolnej chłopskiej rodziny spod Poznania, także działaczką KPP o pseudonimie Słowik. Od ślubu do lat powojennych małżeństwo mieszkało w wybudowanej własnymi rękami lepiance-altanie na Górczynie[14]; po powrocie do Poznania w roku 1949 w osiedlu zespołu domów urzędniczych przy ulicy Przybyszewskiego. Mieli córki Joannę (ur. 1940) i Mirosławę (1942–2012)[15]; doczekali się jednej wnuczki.

Chociaż wychowany w rodzinie bardzo religijnej, Brygier stracił wiarę w młodości[16]. Aczkolwiek był pod tym względem bardzo pryncypialny – m.in. nie zawarł slubu kościelnego i nie został pochowany w obrządku katolickim – stronił od wojowniczego antyklerykalizmu, jego przyjacielem był m.in. ks. dr. inf. Aleksy Wietrzykowski[17], rektor seminarium poznańskiego[18]. Pod koniec życia zainteresował się filatelistyką. Żałował, że jego prace ukazują się w periodykach, które nie są czytane przez ogół robotników.

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Akta ewid. ludności.
  2. a b c Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej, katalog.bip.ipn.gov.pl [dostęp 2018-08-25] (ang.).
  3. Wiesiołowski Jacek(1940-)(Red.), Kronika Miasta Poznania 1992 R.60 Nr1/2, Wydawnictwo Miejskie, 1992 [dostęp 2018-09-01].
  4. Wyborcza.pl, poznan.wyborcza.pl [dostęp 2018-08-24].
  5. Wiesiołowski Jacek(1940-)(Red.), Kronika Miasta Poznania 1992 R.60 Nr1/2, Wydawnictwo Miejskie, 1992 [dostęp 2018-08-24].
  6. Jan Brygier, Działalność PPR na Ziemiach Zachodnich, [w:] XX rocznica powstania Polskiej Partii Robotniczej: referaty i dyskusja z Sesji Naukowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, 1962, s. 263.???
  7. Jan Muszyński, Krosno Odrzańskie: przeszłość i teraźniejszość, 205, 1972.
  8. Jan Brygier, Pionierska praca pepeerowców na Ziemi Lubuskiej, [w:] 100 000 pepeerowców w Wielkopolsce. Jednodniówka Komitetu Wojewódzkiego PPR, Poznań 1947.???
  9. Stefan Bratkowski, Październik 1956, Prószyński i S-ka, 1996, s. 100.
  10. Edmund Makowski, Poznański czerwiec 1956: pierwszy bunt społeczeństwa w PRL, Wydawnictwo Poznańskie, 2001, s. 395.
  11. Jan Brygier | 1904 – 1999 | Grave Site | BillionGraves, BillionGraves [dostęp 2018-09-01] (ang.).
  12. Antoni Czubiński, Przedmowa, [w:] Jan Brygier, Tak było w moim życiu, Poznań 1988, ​ISBN 83-210-0777-5​, s. 13.
  13. Czesława Brygier, [w:] serwis One Billion Graves [dostęp 20 grudnia 2018]
  14. na terenie obecnych ogródków działkowych przy ulicy Arciszewskiego, Jan Brygier, O pracę dla siebie innych, [w:] Edmund Makowski (red.), Pracy nam dajcie, Poznań 1979, ​ISBN 83-210-0162-9​, ss. 101-102
  15. Mirosława Bartkowiak, [w:] serwis One Biliion Graves [dostęp 20 grudnia 2018]
  16. Brygier 1988, ss. 88, 94
  17. Brygier 1988, s. 64
  18. Aleksy Wietrzykowski – Wielkopolscy Księża od XVIII do XX wieku, www.wtg-gniazdo.org [dostęp 2018-09-01].
  19. l, Odznaczenia za działalność powojenną przy odbudowie gospodarczej i kulturalnej na terenie Ziemi Lubuskiej Województwa... – Prawo.pl, www.prawo.pl [dostęp 2018-08-25] (pol.).
  20. l, (bez tytułu – dot. nadania odznaczeń państwowych). – Prawo.pl, www.prawo.pl [dostęp 2018-08-25] (pol.).
  21. Goćwiński Andrzej (red.), Kronika Miasta Poznania: kwartalnik poświęcony problematyce współczesnego Poznania 1985.10/12 R.53 Nr4, Wydawnictwo Miejskie, 12 października 1985 [dostęp 2018-08-31].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Brygier: Tak było w moim życiu, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1988.
  • Jan Brygier: W latach okupacji, [w:] Kartki robotniczych wspomnień: z życia i walki w Wielkopolsce w latach 1918–1945, Wydawnictwo Poznańskie, 1972.
  • Opr. Antoni Czubiński i Marian Olszewski: Jan Brygier, [w:] Z robotniczych tradycji Wielkopolski, Wydawnictwo Poznańskie, 1984.
  • Elżbieta Wojcieszyk: Działalność Rady Miejskiej Poznania w latach 1919-1939 i losy poznańskich radnych, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2011.
  • Jan Brygier: Jak doszło do wypadków poznańskich , [w:] Poznański Czerwiec 1956 Relacje uczestników, Bonami, 2008.