Janusz Rieger

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Janusz Rieger
Imię przy narodzeniu Janusz Andrzej Rieger
Data i miejsce urodzenia 20 września 1934
Kraków
Zawód, zajęcie językoznawca
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski

Janusz Andrzej Rieger (ur. 20 września 1934 w Krakowie) – polski językoznawca i slawista specjalizujący się w historii języka polskiego na Kresach, profesor nauk humanistycznych, pracownik naukowy Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk (1960–1997) oraz Instytutu Języka Polskiego PAN (1997–2004), wykładowca Uniwersytetu Warszawskiego, członek Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w 1934 roku w Krakowie jako syn Andrzeja Riegera, prokuratora i podporucznika rezerwy Wojska Polskiego, który w 1940 roku został zamordowany w Katyniu; oraz Antoniny z domu Latinik, pierwszej mistrzyni Polski we florecie; wnuk inżyniera i wynalazcy Romana Riegera (od strony ojca) i generała Franciszka Latinika (od strony matki). Jego młodszy brat Jerzy Rieger (ur. 1938) został pianistą, akompaniatorem i wykładowcą krakowskiej Akademii Muzycznej[1]. Jego kuzynami od strony matki byli Irena i Andrzej Popielowie oraz Jerzy i Jan Vetulani.

W młodości Janusz Rieger był instruktorem harcerskim oraz ministrantem w kościele św. Floriana, gdzie wikariuszem był Karol Wojtyła. Wraz z bratem[1][2] należał do tzw. Środowiska, studenckiej grupy duszpasterskiej skupionej wokół Wojtyły, odrzucającej doktrynę marksistowską. Jako członek Środowiska brał udział w organizowanych przez ks. Wojtyłę konwersatoriach oraz wycieczkach krajoznawczych[3]. Utrzymywał z przyszłym papieżem bliskie stosunki. Wojtyła koncelebrował mszę przy okazji ślubu Riegerów i chrzcił ich dzieci. Ks. Karol Wojtyła był spowiednikiem Janusza Riegera, regularnie rozmawiali. Po wybraniu Wojtyły na papieża, Rieger odwiedzał go w Rzymie i w Castel Gandolfo, brał udział w uroczystościach związanych z jego pielgrzymkami do Polski. Utrzymywali kontakt korespondencyjny[4].

W latach 1951–1955 Rieger studiował rusycystykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie wśród jego wykładowców byli m.in. Zdzisław Stieber i Jan Janów[5]. W 1956 roku rozpoczął pracę jako doktorant na Uniwersytecie Warszawskim. Tam w 1967 obronił pracę doktorską. Habilitował się w 1977, zaś tytuł profesora nauk humanistycznych otrzymał w 1989 roku[6][7].

Od 1960 roku pracował w Zakładzie Słowianoznawstwa, przekształconym następnie w Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. W Instytucie tym zatrudniony był do 1997 roku, w latach 1990–1998 był przewodniczącym jego Rady Naukowej. Od 1997 do 2004 był profesorem Instytutu Języka Polskiego PAN. Był wykładowcą Uniwersytetu Warszawskiego (m.in. w Instytucie Badań Interdyscyplinarnych „Artes Liberales”), wykładał również na Uniwersytecie Łódzkim (1980–1982) oraz Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (1988–1990). Był promotorem w osiemnastu przewodach doktorskich[6].

Był organizatorem Studium Polonistycznego dla młodych naukowców ze Wschodu w Instytucie Slawistyki PAN (1993–1996, grant Fundacji Batorego) oraz inicjatorem Międzynarodowej Szkoły Humanistycznej w Ośrodku Badań nad Tradycją Antyczną w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej UW. Był jednym z fundatorów założonej w 1992 roku Fundacji Slawistycznej, instytucji wspierającej badania i upowszechnianie wiedzy o językach i kulturach krajów słowiańskich[8]. W latach 1989–1997 był wiceprzewodniczącym Komisji Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych.

Jest członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (od 1983), członkiem Komitetu Językoznawstwa PAN (od 1974, wiceprzewodniczący 1990–2003, członek honorowy od 2005) i członkiem honorowym Charkowskiego Towarzystwa Naukowego (od 1999), był również członkiem Komitetu Słowianoznawstwa PAN (1991–2015). W latach 1980–1981 był wiceprzewodniczącym „Solidarności” w PAN[6][7].

Do jego zainteresowań należą język polski na Wschodzie, dialektologia ukraińska, onomastyka słowiańska, historia języka ukraińskiego i rosyjskiego, kontakty językowe oraz leksykografia. Od 1989 roku prowadzi badania nad polszczyzną dawnych polskich Kresów, organizował badania nad gwarami polskimi na Ukrainie[6], badał także język i kulturę Łemków[9]. Wraz z Wiaczesławem Wereniczem był inicjatorem i współredaktorem serii Komitetu Językoznawstwa PAN Studia nad polszczyzną kresową oraz serii Język polski dawnych Kresów Wschodnich. Od 1988 roku współpracował przy wydawaniu Karpackiego Atlasu Dialektologicznego jako przewodniczący zespołu polskiego i współredaktor wszystkich tomów, był także członkiem jego Kolegium Redakcyjnego (1997–1998). Od 1991 roku jest członkiem Kolegium Redakcyjnego czasopisma Slavia Orientalis[6]. W 1992 roku wraz z kierowanym przez siebie zespołem otrzymał Nagrodę im. Kazimierza Nitscha za Atlas gwar bojkowskich.

Angażował się w działania popularyzujące wiedzę o kulturze łemkowskiej, był m.in. gościem Łemkowskiej Watry w Zdyni.

Zredagował i opatrzył przypisami dziennik swojego ojca Andrzeja Riegera, prowadzony od września 1939 w drodze do punktu zapasowego swojego pułku, a potem w niewoli radzieckiej aż do śmierci w kwietniu 1940, wydany w 2015 roku pod tytułem Zapiski z Kozielska[10].

Jego żona, Ewa z domu Giedrojć (ur. 1936), jest inżynierem elektronikiem[4].

Postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 22 listopada 2017 roku „za wybitne zasługi dla rozwoju polskiej slawistyki, za osiągnięcia w pracy naukowo-dydaktycznej oraz popularyzowanie historii i kultury Kresów Wschodnich” został odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski[11].

W 2020 roku otrzymał Międzynarodową Nagrodę Literacką im. Józefa Łobodowskiego, którą przyznało mu Stowarzyszenie Pisarzy Polskich – Oddział w Lublinie[12][13][14].

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • 1969: Nazwy wodne dorzecza Sanu (Zakład Narodowy im. Ossolińskich)
  • 1975: Nazwy rzeczne w dorzeczu Warty (wraz z Ewą Wolnicz-Pawłowską; Zakład Narodowy im. Ossolińskich)
  • 1977: Imiennictwo ludności wiejskiej w ziemi sanockiej i przemyskiej w XV w. (Zakład Narodowy im. Ossolińskich)
  • 1979: Słownik tematyczny rosyjsko-polski (wraz z Ewą Rieger; Wiedza Powszechna), wyd. drugie rozszerzone 2003
  • 1980: Atlas gwar bojkowskich (opracował zespół pod kierunkiem J. Riegera głównie na podstawie zapisów terenowych Stefana Hrabca, t. I–VII, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1980–1991)
  • 1988: Gewässernamen im Flußgebiet des Wisłok (Stuttgart, Franz Steiner Verlag Wiesbaden)
  • 1989: Z dziejów języka rosyjskiego (Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne), wyd. drugie uzupełnione 1998
  • 1995: Słownictwo i nazewnictwo łemkowskie (Wydawnictwo Naukowe Semper)
  • 1997: A Lexical Atlas of the Hutsul Dialects of the Ukrainian Language (opracowanie na podstawie notatek Jana Janowa i jego studentów; Harvard University Press; Semper)
  • 2002: Język mniejszości w otoczeniu obcym (redakcja; Wydawnictwo Naukowe Semper)
  • 2003: Gewässernamen im Flußgebiet des San (Stuttgart, Franz Steiner Verlag)
  • 2004: Dawna i współczesna polszczyzna na Kresach (redakcja; Wydawnictwo Naukowe Semper)
  • 2006: Słownictwo polszczyzny gwarowej na Litwie (wraz z Ireną Masojć, Krystyną Rutkowską; Wydawnictwo DiG)
  • 2007: Українсько–польський тематичний словникUkraïns'ko-pol's'kij tematičnij slovnik (Słownik tematyczny-ukraińsko-polski, wraz z Orisą Dems'ka-Kul'čic'ką; Vidavnictvo Ukraïns'kogo katolic'kogo unìversitetu)
  • 2007: Słownictwo gwarowe przesiedleńców z Ukrainy: słownik porównawczy kilku wsi w Tarnopolskiem (redakcja; Wydawnictwo Lexis)
  • 2008: Słownictwo kresowe: studia i materiały (redakcja; Wydawnictwo DiG)
  • 2012: Общекарпатский диалектологический атлас. УказателиObŝekarpatskij dialektologičeskij atlas (redakcja; Instytut Języka Polskiego PAN)
  • 2014: Słownictwo polszczyzny gwarowej na Brasławszczyźnie (Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa)
  • 2015: Zapiski z Kozielska, dziennik Andrzeja Riegera (opracowanie i redakcja; Narodowe Centrum Kultury)
  • 2016: Mały słownik łemkowskiej wsi Bartne (Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego)
  • 2017: Atlas ukraińskich gwar nadsańskich opracowany na podstawie zapisów terenowych Stefana Hrabca. Tom 1 (Wydział „Artes Liberales” UW)
  • 2017: Leksyka prawnicza w polskich zapiskach sądowych z Ukrainy (XVI i XVII wiek) (redakcja naukowa; Wydawnictwo DiG)
  • 2018: Słownik gwary łemkowskiej wsi Wysowa Ołeksandra Hojsaka (opracowanie; wraz z Madiną Aleksiejewą, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego)
  • 2019: Język polski na Kresach (Wydawnictwo DiG)

Na podstawie materiału źródłowego[6].

Odznaczenia i nagrody[edytuj | edytuj kod]

  • Nagroda im. Kazimierza Nitscha za Atlas gwar bojkowskich (1992, zespołowa);
  • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski „za wybitne zasługi dla rozwoju polskiej slawistyki, za osiągnięcia w pracy naukowo-dydaktycznej oraz popularyzowanie historii i kultury Kresów Wschodnich” (2017);
  • Międzynarodowa Nagroda Literacka im. Józefa Łobodowskiego przyznana przez Stowarzyszenie Pisarzy Polskich – Oddział w Lublinie (2020).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Wielki – Święty – Wujek. Miejska Biblioteka Publiczna w Limanowej, 31 października 2014. [dostęp 29 lipca 2019].
  2. Zbigniew Wielgosz: Od nich wiele zależy. Gość Niedzielny Tarnów, 23 kwietnia 2015. [dostęp 29 lipca 2019].
  3. Katarzyna Woynarowska: Gdy deszcz nie pada w Cisnej. Niedziela, 40/2011. [dostęp 9 kwietnia 2020]. Cytat: Janusz Rieger, który był uczestnikiem tych wędrówek, pamięta wyprawę w 1952 r. i nocleg w cerkwi w Cisnej w 1953 r., która wówczas służyła za skład siana.
  4. a b Janusz Rieger. Centrum Myśli Jana Pawła II, 18 grudnia 2013. [dostęp 11 lutego 2016].
  5. Rieger Janusz Andrzej. W: Współcześni uczeni polscy. Słownik biograficzny. T. III. Ośrodek Przetwarzania Informacji OPI, 2000, s. 655.
  6. a b c d e f Janusz Rieger. Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk. [dostęp 3 maja 2017].
  7. a b Prof. Janusz Andrzej Rieger, [w:] baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI) [online] [dostęp 2016-02-11].
  8. Fundatorzy Fundacji Slawistycznej. fundacjaslawistyczna.pl. [dostęp 30 marca 2018].
  9. Karolina Głowacka: Co znaczy łemkowskie słowo „blandaty”?. Radio TOK FM, 15 kwietnia 2017. [dostęp 3 maja 2017].
  10. Zapiski z Kozielska. Narodowe Centrum Kultury. [dostęp 10 maja 2016].
  11. M.P. z 2018 r. poz. 21.
  12. Międzynarodowa Nagroda Literacka im. Józefa Łobodowskiego dla Prof. Janusza Riegera. Wydział Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego. [dostęp 14 maja 2020].
  13. Międzynarodowa Nagroda im. Łobodowskiego. Co jest grane, 6 marca 2020. [dostęp 6 marca 2020].
  14. Międzynarodowa Nagroda Literacka im. Józefa Łobodowskiego. Mazovia.pl, 6 marca 2020. [dostęp 6 marca 2020].