Jastrzębna Pierwsza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jastrzębna Pierwsza
wieś
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat augustowski
Gmina Sztabin
Liczba ludności (2009) 258[1]
Strefa numeracyjna 87
Kod pocztowy 16-310
Tablice rejestracyjne BAU
SIMC 0769634
Położenie na mapie gminy Sztabin
Mapa lokalizacyjna gminy Sztabin
Jastrzębna Pierwsza
Jastrzębna Pierwsza
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jastrzębna Pierwsza
Jastrzębna Pierwsza
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Jastrzębna Pierwsza
Jastrzębna Pierwsza
Położenie na mapie powiatu augustowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu augustowskiego
Jastrzębna Pierwsza
Jastrzębna Pierwsza
Ziemia53°43′42″N 23°14′04″E/53,728333 23,234444

Jastrzębna Pierwsza (lit. Jastšembna I) – wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie augustowskim, w gminie Sztabin.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego.

Powstała na początku XX wieku z podziału wsi Jastrzębna na dwie części: Jastrzębną Pierwszą i Jastrzębną Drugą.

Historia wsi Jastrzębna (do jej podziału)[edytuj | edytuj kod]

Jastrzębna położona była na ziemiach należących do króla polskiego w ramach Puszczy Perstuńskiej. Wymieniona została już w dokumentach z 1636 r. jako ostęp Jastrzębny w Puszczy Perstuńskiej. Był to przez ponad dwa wieki sporny teren pomiędzy urzędnikami królewskimi, a rodem Chreptowiczów.[2]

W latach 1685-1715 tą puszczą zarządzali kameduli z klasztoru wigierskiego. Zakonnicy intensywnie rozwijali gospodarkę puszczańską, założyli między innymi osadę zwaną Budą Swiergutowo (lub Świerzbutowo), która była zamieszkała przez robotników leśnych.

W 1715 roku większość Puszczy Perstuńskiej wróciła pod zarząd królewski w ramach królewskiej Ekonomii Grodzieńskiej. Były to czasy Augusta II Sasa, który nadawał Ekonomię w kilkuletnie dzierżawy głównie Sasom. Poszczególne folwarki, wsie i obszary leśne dzierżawili różni dygnitarze sascy, czasem zakładali nowe osady i folwarki. Właśnie w ten sposób powstała wieś i folwark Jastrzębna w miejscu dawnej Budy Świergutowo. Trudno ustalić dokładny czas powstania, Jastrzębna jest notowana od 1744 roku, zatem powstała między 1715 a rokiem 1744.

Jastrzębna, wraz z wsią Hruskie, w ramach dóbr królewskich stanowiła oddzielną dzierżawę, dzierżawioną przez różnych szlachciców. W latach osiemdziesiątych XVIII wieku dzierżawił Jastrzębnę Olzerowicz[3], następnie Wołkowicki, potem Bouffal i Rohrom. Mimo częstych zmian dzierżawców Jastrzębna wyrosła na jedną z większych osad w okolicy.

Według danych z 1789 roku notowano we wsi 52 dymy gruntowe, czyli tyleż samodzielnych gospodarzy, 13 dymów ogrodniczych, czyli uboższych chłopów z mniejszymi nadziałami ziemi, były też 3 rodziny chałupników, w sumie mieszkało we wsi 313 osób. Miejscowy folwark zamieszkiwała na stałe 1 rodzina z 8 osobami. Obok folwarku znajdował się dwór.

Po upadku Rzeczypospolitej Jastrzębna nadal stanowiła dobra rządowe, które były dzierżawione. W pierwszej połowie XIX wieku wieś Jastrzębna stanowiła nadal jedną z największych wsi w tej okolicy. Widać to dokładnie na mapie z tego okresu, gdzie zaznaczono bardzo obszernie zabudowania wsi. Co ciekawe, według mapy osadnictwo rozwijało się głównie wokół dawnego folwarku nad rzeczką Jastrzębianką, inaczej niż współcześnie.

W XIX wieku nie było jeszcze podziału wsi na dwie części. W 1827 roku nazwę zapisano jako Jastrzębno, w tym czasie notowano tu 69 domów i 404 mieszkańców, zatem była to już bardzo duża miejscowość.

W latach trzydziestych XIX stulecia dzierżawcą miejscowego folwarku była pani Lubowidzka. Według przekazów gościł w miejscowym dworze emisariusz powstańczy Ignacy Domeyko, przyjaciel Adama Mickiewicza.

W roku 1829 po raz pierwszy wspomina się o szkole parafialnej w tej miejscowości.

Szkoła w następnych latach upadła.

Jastrzębna należała do dóbr rządowych Łabno, z których w 1836 roku wyłączono część wsi i przekazano w zarząd Rosjaninowi Aleksandrowi Swieczynowi, jako majorat, wraz z Jastrzębną. Ten majątek nie mógł był dzielony na mniejsze i przekazywany był spadkobiercom jako całość.

W pobliżu Jastrzębnej w czasie powstania styczniowego, 19 kwietnia 1863, oddział pod dowództwem Józefa Ramotowskiego „Wawra” stoczył bitwę z wojskami rosyjskimi[4].

W 1864 roku nastąpiły duże zmiany w Jastrzębnej. Ziemia została uwłaszczona między mieszkańców, wieś włączono do gminy Kurjanka, jednak w kilka lat później wydzielono z niej gminę Petropawłowsk (później Lipsk), do której włączono Jastrzębną.

Miejscowy folwark nadal stanowił własność rosyjską i po upadku powstania styczniowego należał do generała Cwikonowa „zasłużonego” w tłumieniu powstania styczniowego. Jednak dostojnicy Rosyjscy, którzy posiadali dobra jastrzębskie, rzadko tu zaglądali i wydzierżawiali je Polakom.

Według opisu wsi z końca XIX wieku (rok 1882) znajdującego się w „Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego i innych ziem Słowiańskich” Jastrzębna to, wieś i folwark, donacya, powiat augustowski, gmina Petropawłowska, parafia Lipsk. Leży na wzgórzach ponad błotami rzeki Biebrzy, na lewo od drogi z Rajgrodu do Lipska, o 10 wiorst od ostatniego a 21 wiorst od Augustowa. Wieś Jastrzębna liczy 100 domów, 760 mieszkańców, folwark zaś 7 domów, 69 mieszkańców.

Na przełomie XIX i XX wieku wieś rozrastała się coraz bardziej i wyodrębniły się wtedy dwie części; Jastrzębna Pierwsza i Druga, zapewne Pierwsza jest miejscem pierwotnego osadnictwa w tej okolicy. W pierwszej połowie XX wieku miejscowy folwark stanowił nadal własność rządową lub rosyjską, przed I wojną światową mieszkał tu niejaki Ejsmond. Po odrodzeniu się Rzeczypospolitej majątek został przejęty przez państwo, nadal był dzierżawiony, ale też stopniowo parcelowany (Kolonia Jastrzębiańskie Drugie).

Początkowo majątek liczył 336 ha i następnie się zmniejszał. Według Księgi Adresowej Polski z 1929 roku dzierżawcą był Zygmunt Bojnowski. Innymi dzierżawcami byli: Podhorodyński, Bogdan Świętkowski i pułkownik Bzowski, przed II wojną dzierżawił go Czesław Wojewnik z Lebiedzina. Wojska radzieckie w czasie wycofywania się w 1941 roku podpaliły budynki gospodarskie. W ten sposób zniszczono ich drewniane konstrukcje i po wojnie rozebrano. Budulec wykorzystano w budowie szkoły w Krasnymborze. Wtedy też majątek uległ parcelacji, a piękny i obszerny drewniany dwór rozebrano. Wcześniej, bo w 1940 roku wgłęb Rosji wywieziono około 20 miejscowych rodzin.

Na przełomie XIX i XX wieku duża wieś Jastrzębna zaczęła się dzielić na dwie mniejsze części zwane Jastrzębna Pierwsza i Druga. Opis z 1882 roku nie wspomina jeszcze podziałów, za to dane z początku XX wieku przekazują informacje o dwóch miejscowościach. W Jastrzębnej Drugiej, według danych z 1921 roku, było 68 domów i 364 mieszkańców, a miejscowość należała do gminy Lipsk. Od 1921 roku istniała tutaj jednoklasowa szkoła powszechna z liczbą 90 uczniów. W dwa lata później przemianowano ją na szkołę dwuklasową, jednak rok później przestała ona funkcjonować. Od 1925 istniała znowu, ale była już jednostką jednoklasową z liczbą 56 uczniów. Istniała przynajmniej do 1930 roku. Uczyli tutaj Józefa Dobrowolska (1925), Aniela Krysowata (1927), od 1926 znowu Dobrowolska.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. GUS. [dostęp 2011-09-24].
  2. Suwalszczyzna - Jastrzębna. Baza informacji o miejscowościach i jeziorach Suwalszczyzny. www.suwalszczyzna.com.pl. [dostęp 2015-07-15].
  3. Rękopiśmienne opisy parafii litewskich z 1784 roku. oprac. Wernerowa Wiesława. Warszawa: PAN, 1994, s. 72.
  4. Katalog miejsc pamięci powstania styczniowego w województwie podlaskim. Białystok: Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Oddział Białystok, 2013, s. 11-12. ISBN 978-83-88372-50-6.
  5. Plan Odnowy wsi Jastrzębna Druga. [dostęp 2015-05-04].