Jot (litera)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Yot uc lc.svg
Alfabet grecki*
Klasyczne litery greckie
 Αα alfa  Νν ny (ni)
 Ββ beta (wita)  Ξξ ksi
 Γγ gamma (ghama)  Οο omikron
 Δδ delta (dhelta)  Ππ pi
 Εε epsilon  Ρρ rho (ro)
 Ζζ dzeta (zita)  Σσς sigma
 Ηη eta (ita)  Ττ tau (taf)
 Θθ theta (thita)  Υυ ipsylon
 Ιι jota  Φφ phi (fi)
 Κκ kappa (kapa)  Χχ chi
 Λλ lambda (lambdha)  Ψψ psi
 Μμ my (mi)  Ωω omega
Litery nieużywane współcześnie
 Ϝϝ(Ͷͷ) digamma  Ϻϻ san
 Ϛϛ stigma  Ϙϙ(Ϟϟ) koppa
 Ͱͱ heta  Ͳͳ(Ϡϡ) sampi
 Ϗϗ kaj  
Litery używane w innych językach
 Ϳϳ jot  Ϸϸ szo
* W nawiasach podano odmienną od tradycyjnej, współczesną wymowę w języku nowogreckim, według polskiej transkrypcji podręcznikowej.

Jot (pisana Ϳϳ) to litera alfabetu greckiego, używana do zapisu dźwięku [j] w dialekcie arwanickim języka albańskiego[1][2] oraz w rekonstrukcjach lingwistycznych archaicznych form języka starogreckiego.

Lingwistyka[edytuj | edytuj kod]

Litera jot[3][4][5][6] także została zastosowana przez lingwistów w XIX wieku w alfabecie greckim, celem zapisu fonemu /j/ w rekonstruowanej archaicznej grece, będącego dźwiękiem półspółgłoskowym, odpowiadającym głosce „i” następującej po samogłosce. Utrata tego fonemu w antycznej grece nastąpiła w okresie archaicznym.

Wykorzystanie[edytuj | edytuj kod]

W lingwistyce ten grafem jest stosowany głównie w gramatyce historycznej archaicznej greki, celem wyjaśnienia pewnych zjawisk językowych oraz do rekonstrukcji różnych ważnych procesów fonetycznych i morfologicznych.

Fonem ϳ ulega różnym transformacjom w różnych okolicznościach:[7][6]

  • na początku słowa ϳ zanika, pozostawiając przydech mocny lub ζ:
  • ϳηπαρ>ἧπαρ (wątroba)
  • ϳυμη>ζύμη (drożdże)
  • pomiędzy samogłoskami ϳ może:
  • ulegać artykulacji:
  • *ἀληθεσϳα>*ἀληθεϳα>ἀλήθεια (prawda)
  • zanikać powodując wydłużenie poprzedniej samogłoski:
  • *διϳος>δῑος (boski)
  • zanikać bez śladu:
  • *πολεϳες>*πολεες>πόλεις (miasta)
  • jeżeli ϳ jest poprzedzony przez jedną lub większą liczbę spółgłosek, to zanika z różnymi skutkami:
  • γ + ϳ>σσ (ττ) lub ζ
  • δ + ϳ>ζ
  • κ, χ + ϳ>σσ (ττ)
  • λ + ϳ>λλ
  • π, φ + ϳ>πτ
  • αν, εν + ϳ>αιν, ειν
  • ῐν, ῠν + ϳ>ῑν, ῡν
  • αρ, ερ + ϳ>αιρ, ειρ
  • ῐρ, ῠρ + ϳ>ῑρ, ῡρ

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

Transformacja czasownika końcówki -μι pierwszej klasy ἵημι, z którego otrzymuje się formę czasu teraźniejszego ἱε. Ta transformacja zachodzi ponieważ pewne czasowniki końcówki -μι pierwszej klasy stosują tą spółgłoskę w tej samej prepozycyjnej formie czasownikowej dodając ι. W tym przypadku forma czasownikowa brzmi ϳε, ale przez uzyskiwanie ϳιϳε widać że ϳ zanika pozostawiając przydech mocny przed ι lub przed ιε dla teraźniejszej formy czasownikowej oraz dla ἵημι z przydechem mocnym, co zachodzi przy czasie teraźniejszym aktywnym wskazującym dla pierwszej osoby liczby pojedynczej, oraz wydłuża tą samogłoskę.

Kodowanie[edytuj | edytuj kod]

W Unicode litera jest zakodowana:

Znak Unicode Kod HTML Nazwa unikodowa Nazwa polska
Ϳ U+037F Ϳ lub Ϳ GREEK CAPITAL LETTER YOT wielka litera grecka jot
ϳ U+03F3 ϳ lub ϳ GREEK LETTER YOT mała litera grecka jot

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Albanesisch - Griechisch
  2. Carl Faulmann: Das Buch der Schrift, Enthaltend die Schriftzeichen und Alphabete aller Zeiten und aller Völker des Erdkreises. Wyd. Faulmann 1880. Wiedeń: Verlag der kaiserlich königlichen Staatsdruckerei, 1880, s. 181-182. (niem.)
  3. From Unicode to Typography, a Case Study: the Greek Script, 1999, Yannis Haralambous
  4. Sean Jacob Crist, Conspiracy in historical phonology, a dissertation in linguistics
  5. Giovanni La Magna e Angelo Nucciotti, Le parole dei Greci, Milano, Carlo Signorelli Editore, 1995.
  6. a b Greco - Grammatica descrittiva, di Carlo Campanini e Paolo Scaglietti, 3ª edizione 2011, pag. 283, ed. Sansoni per la scuola, ​ISBN 978-88-383-0975-5
  7. Giovanni La Magna e Angelo Nucciotti, Le parole dei Greci, Milano, Carlo Signorelli Editore, 1995.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]