Karolina Jus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Karolina Jus
Karolina Frist
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 31 grudnia 1914
Wiedeń
Data śmierci listopad 2002
Rodzice Juliusz Frist, Dorota Bannet
Małżeństwo Andrzej Jus
Krewni i powinowaci Henryk Frist (dziadek), Jakub Banet (wuj), Zofia (siostra), Ludwik Jus (teść)

Karolina Jus, z domu Frist (ur. 31 grudnia 1914 w Wiedniu, zm. w listopadzie 2002) – polska lekarz neurolog pochodzenia żydowskiego. Wspólnie z mężem Andrzejem była pionierem badań elektroencefalograficznych w Polsce[1].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodziła się 31 grudnia 1915 podczas I wojny światowej w Wiedniu (tam – wobec zbliżających się do Krakowa Rosjan – jej ojciec skierował ciężarną żonę)[2]. Była wnuczką Henryka Frista (założyciela Salonu Malarzy Polskich w Krakowie)[3][4] oraz córką polskich Żydów z Krakowa, Juliusza Frista (absolwent UJ, prawnik, po ojcu prowadził z bratem Józefem SMP przy ulicy Floriańskiej) i Doroty Bannet (studiowała chemię na UJ, lecz nie ukończyła)[5]. Wychowywała się w rodzinie wyznania mojżeszowego, aczkolwiek zasymilowanej i poczuwającej się do polskości[6]. Miała młodszą siostrę Zofię (studiowała grafikę w Wiedniu aż do czasu Anschlussu Austrii w 1938)[7].

W Krakowie ukończyła szkołę elementarną i gimnazjum, w którym zdała maturę w 1932[2]. Od końca 1932 kształciła się na studiach prawa na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, które ukończyła w 1936 z tytułem Master of Law[8][9]. Studiowała także w London School of Economics and Political Science w Londynie[10]. Zainteresowana prawem konstytucyjnym dominiów od 1936 pisała pracę doktorską w temacie Statutu Westminsterskiego (1931)[11]. Po otrzymaniu specjalnego zezwolenia, umożliwiającego obronę doktoratu zaledwie w rok po uzyskaniu tytułu Mastera (a nie obowiązkowo po dwóch latach), obroniła na Wydziale Prawa UJ swoją dysertację pod koniec maja 1937[12][9]. Wobec braku możliwości kontynuowania pracy naukowej Wydziale Prawa UJ dla osób wyznania mojżeszowego, w 1937 podjęła rozważane przez siebie od dawna studia medycyny w Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego w ostatnim możliwym momencie (obowiązywał wtedy jeszcze numerus clausus, a od 1938 był już przewidziany numerus nullus)[11]. W czerwcu 1939 zdała egzaminy kończące drugi rok studiów[13].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Po wybuchu II wojny światowej wobec zbliżania się okupantów niemieckich do Krakowa w dniu 3 września 1939 wraz z rodzicami wyjechała pociągiem do Lwowa (wojska niemieckie zajęły Kraków 6 września 1939)[14]. Tam czekała na nich siostra Zofia, wysłana tam przez rodziców jeszcze przed wybuchem wojny[15]. We Lwowie, będącym po agresji ZSRR na Polskęz 17 września 1939 pod okupacją sowiecką, Fristerowie byli zagrożeni deportacją na Syberię wobec paragrafu 11 w paszportach (jesienią 1939 niektórzy z ich krewnych zostali tam zesłani)[16]. Zamieszkujący z Karoliną, jej rodzicami i siostrą brat brat jej matki, Jakub Banet (będący kapitanem rezerwy Wojska Polskiego[17]), został aresztowany przez NKWD i poniósł śmierć w ramach zbrodni katyńskiej - widnieje na tzw. Ukraińskiej Liście Katyńskiej[18][19]. Rodzina została przymusowo przeniesiona na tyły zamieszkiwanego budynku do skromnego lokalu, a ich dotychczasowe mieszkanie zajął funkcjonariusz NKWD[20].

Przez sześć miesięcy, do początku kwietnia 1940 uczęszczała na zajęcia i wykłady z medycyny w podległym rządowi sowieckiemu Lwowskim Instytucie Medycznym (przedwojenny Wydział Lekarski Uniwersytetu Jana Kazimierza[21]), nie będąc formalnie studentka, po czym została przyjęta na trzeci rok studiów, przy wsparciu pochodzącego z Moskwy sowieckiego profesora farmakologii[22][9]. Jednocześnie współpracowała z Zakładem Farmakologii uczelni i działała w studenckim kole naukowym, gdzie została zaaprobowana przez ww. profesora z uwagi na swoje znajomości języków obcych (angielskiego, francuskiego, niemieckiego)[23]. Została skierowana na spotkanie dotyczące badań nad terapią konwulsywną z lekarzem z Zakładu Psychiatrycznego, Andrzejem Jusem, którego poznała 16 października 1940[24]. Oboje w przeciągu dwóch dni zakochali się w sobie i wyznali sobie miłość[25].

We Lwowie w 1941 ukończyła czwarty rok studiów medycyny[26][9]. Po ataku Niemiec na ZSRR z 22 czerwca 1941 Karolina schroniła się wraz z Andrzejem w Zakładzie Psychiatrii, przebywając tam podczas bombardowania Lwowa (jej rodzice pozostali w swoim mieszkaniu)[27]. Po wkroczeniu Niemców utraciła stypendium[28]. Pracę stracił jej ojciec, a rodziny Jusów i Fristów finansowo spadły na skraj ubóstwa[28]. Wobec bezpośredniego zagrożenia ze strony nazistów niemieckich wobec ludności żydowskiej zdecydowano, że Karolina powinna niezwłocznie przyjąć chrzest rzymskokatolicki i para weźmie ślub w tym obrządku (wcześniej oboje planowali ślub na okres letni 1941), a realizację tego ułatwi bp. Eugeniusz Baziak, będący znajomym ojca Andrzeja tj. Ludwika Jusa[29]. Cała procedura miała być ułatwiona przez zakonników z klasztoru Bernardynów we Lwowie[30]. Zaoferowali oni także w swoim konwencie schronienie dla rodziców i siostry Karoliny, jednak jej ojciec – mimo wielu perswazji – nie przyjął tej propozycji[31]. Pod koniec lipca 1941 Andrzej Jus wraz z bernardynem o. Alojzym, przy pomocy specjalnie przygotowanego atramentu na uzyskanych z parafii Glinna–Nawaria formularzach wyprodukowanych przed 1914, dokonał wytworzenia metryki chrztu dla Karoliny z 1915 oraz wpisu kreującego ślub zawarty w dniu 31 grudnia 1938 w księgach archidiecezji lwowskiej[32]. W międzyczasie Karolina z siostrą Zofią i sześcioma innymi młodymi Żydami z sąsiedztwa zostały skierowane przez do czyszczenia baraków wojsk niemieckich i z tej grupy obie – dzięki opanowaniu Zofii – jako jedyne wróciły do domu po wykonaniu tego polecenia[33]. Tuż po tym niebezpiecznym zdarzeniu pod koniec lipca 1941[34] w ciągu jednego dnia w kaplicy św. Jana z Dukli w bernardyńskim kościele św. Andrzeja Karolina została ochrzczona otrzymując jako drugie imię Anna (rano) oraz poślubiła Andrzeja (po południu)[35]. Chrztu i ślubu udzielał ojciec Alojzy, a całości akcji (uczestnikami byli rodzice pary młodej) dopomagała zakonnica, siostra Filomena, znająca Andrzeja i Karolinę od początku ich znajomości[36]. Od tej pory młoda para zamieszkała z rodzicami Andrzeja[37]. Jej rodzice i siostra, zgodnie z pomysłem ojca rodziny, w połowie 1941 wyjechali ze Lwowa opłaconym i ukrytym transportem do wsi Orelec (pod Sanokiem, gdzie przed laty kształcił się ojciec Andrzeja), skąd początkowo nadchodziły od nich wiadomości[38]. Wobec pogarszających się warunków bytowych (Andrzej Jus stracił pracę w szpitalu 23 grudnia 1941) i stałego zagrożenia rozpoznaniem Ludwik Jus pod koniec listopada 1941 zainicjował plan wyjazdu z bliskimi ze Lwowa do swojej siostry Karoliny, mieszkającej na wsi w jego rodzinnych stronach[39], gdzie Ludwik, Estella, Andrzej i Karolina Jusowie mieli udać po Świętach Bożego Narodzenia 1941[40]. Andrzej Jus przygotowując przeprowadzkę, dwukrotnie odwiedził rodzinę Fristów w Orelcu[41]. Na przełomie lutego/marca 1942 Andrzej i Karolina Jusowie opuścili Lwów i przez Sanok (tam uzyskali wsparcie od krewnej ze strony ojca, nauczycielki, harcerki i działaczki konspiracji Albiny Wójcik[42]), dotarli do wsi siostry Ludwika, Karoliny, po czym zamieszkali w najętym domu 2 km dalej[43] (siostra Ludwika, Karolina – nie wiedząc, lecz domyślając się że Karolina Jus jest Żydówką – przezornie stworzyła dla sąsiadów historię, jakoby żona Andrzeja, była córką brata jej męża, Antoniego)[44]). Na miejscu Andrzej rozpoczął pracę lekarza[45]. Pod koniec marca 1942 po raz kolejny odwiedził w Orelcu Fristów, których sytuacja stawała się coraz bardziej zagrożona (w okolicy tworzono getto, a w lasach dokonywano egzekucji)[46]. 22 kwietnia 1942 Niemcy prowadząc akcję eksterminacyjną, zabrali z Orelca Zofię, Dorotę i Juliusza Fristów, prowadzili ich w marszu z ponad setką Żydów, po czym zastrzelili w lesie na pobliskim wzgórzu[47]. Około 5 maja 1942 do wsi Andrzeja i Karoliny przeprowadzili się ze Lwowa Ludwik i Estella Jusowie[48]. Podczas pracy lekarskiej we wsi Andrzej zyskał szacunek miejscowej ludności, a w służbie medycznej pomagała mu Karolina[49]. Oboje byli zapraszani na wesela jako goście honorowi, a Karolinie przyznawano funkcję matki chrzestnej[50]. We wsi wraz rodziną Jusów doczekała nadejścia frontu wschodniego i wkroczenia Armii Czerwonej w lipcu 1944[51]. Wyjechała wówczas z żoną na około 10 dni do Lwowa, po czym powrócili na wieś[52].

Polska Ludowa[edytuj | edytuj kod]

Na przełomie 1944/1945 Andrzej Jus intensywnie pracował jako lekarz wiejski, jednocześnie planując z żoną wyjazd do miasta uniwersyteckiego (Krakowa lub Warszawy) celem kontynuacji specjalizacji i studiów przez żonę[52]. Na początku marca 1945 Andrzej i Karolina Jusowie opuścili wieś i samodzielnie wozem konnym udali się do Krakowa[53]. Tam oboje otrzymali zadowalające propozycje na uniwersytecie (Karlina przejściowo podjęła studia na UJ[9]), jednak z uwagi na tragiczne wspomnienie rodzinne Karoliny postanowili udać się do Warszawy[54]. Tam wobec niemożności kontynuowania specjalizacji z psychiatrii Andrzej przyjął propozycję przystąpienia do działu neurochirurgii, Karolinę przyjęto na piąty rok studiów medycyny[55]. Od końca marca 1945 oboje mieszkali na warszawskiej Pradze, Andrzej Jus pracował w Klinice Neurochirurgicznej UW (od kwietnia do lipca 1945), a Karolina kontynuowała studia[56][9]. Z uwagi na trudności życia w Warszawie, para podjęła decyzję o przenosinach do Wrocławia, gdzie byli pracownicy lwowskiego Wydziału Lekarskiego UJK organizowali i tworzyli Wydział Lekarski na powołanym Uniwersytecie i Politechnice[57]. Po ukończeniu w czerwcu 1945 semestru studiów przez Karolinę oboje wyjechali z Warszawy do Wrocławia[57][9]. Tam jesienią 1945 oboje przystąpili do Polskiej Partii Socjalistycznej[58]. Po otrzymaniu mieszkania sprowadzili do siebie rodziców Andrzeja, którzy zamieszkali trzy domy od nich[59].

20 lutego 1946 Karolina Jus ukończyła studia we Wrocławiu, uzyskując dyplom lekarza[60][9]. Od tego czasu pracowała jako rezydent w Zakładzie Neurologii[60]. W 1947 wraz z mężem roczny staż na Uniwersytecie Paryskim celem zgłębiania elektroencefalografii i badania fal mózgowych[61]. Po powrocie do Polski wykładał w zakładzie neorologii[62]. Wczesną wiosną 1948 cała czwórka Jusów wpadła w „kocioł” przygotowany przez funkcjonariuszy UB w mieszkaniu sąsiadów, gdzie byli przetrzymywani przez ok. trzy tygodnie, po czym zwolnieni (dla służb komunistycznych poszukujących szpiegów podejrzane wydało się urodzenie Estelli w Paryżu oraz przebywanie tam w 1947 na stypendium Andrzeja i Karoliny)[63]. Po połączeniu PPS i PPR w Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą Andrzej i Karolina Jusowie automatycznie zostali członkami nowej partii[64].

Andrzej i Karolina Jusowie, wobec braku elektroencefalografu, wykorzystali elektrokardiograf ze wzmocnionymi instrumentami i ostatecznie uzyskali opublikowali pierwsze kliniczne badanie elektroencefalograficzne[65]. Tym samym stali się pionierami w badaniu elektrycznej aktywności mózgu[65]. Karolina Jus pracowała we Wrocławiu od 1945 do 1949: od września 1945 do listopada 1947 była zatrudniona w klinice neurologicznej, a potem do grudnia 1949 w klinice psychiatrycznej[9]. Po przyjęciu propozycji z Ministerstwa Zdrowia z końca 1949 oboje zostali pracownikami w Instytucie Psychoneurologicznego w Pruszkowie, gdzie Andrzej został mianowany wicedyrektorem ds. naukowych i kierownikiem oddziału psychiatrycznego, a Karolina Jus od 1950 była szefową laboratorium elektroencefalograficznego, wzgl. pracowni EEG (Instytut podjął działalność pod koniec 1950)[66][9]. Andrzej Jus wraz z żoną zorganizował laboratorium badawcze i naukowe skupione na elektroencefalografii, neurofizjologii klinicznej i badaniu snu[67][9]. Wraz z małżeństwem lekarzy w nowe miejsce przenieśli się ponownie rodzice Andrzeja[68].

Karolina Jus obroniła doktorat z medycyny na Uniwersytecie Warszawskim[69]. Po śmierci ojca (grudzień 1952) Andrzej Jus na początku 1953 został obarczony odpowiedzialnością za artykuł krytykujący nauczanie Pawłowa, a po wyrażeniu swoich poglądów w Ministerstwie Zdrowia, zwolniony wraz z żoną z Instytutu i przeniesiony z nią w randze zwykłych lekarzy do prowincjonalnego szpitala psychiatrycznego, uchodzącego za najgorszy w całym kraju[70]. W wyniku starań małżeństwa o zmianę decyzji w KC PZPR po sześciu tygodniach otrzymali nową decyzję o przeniesieniu do Akademii Medycznej w Łodzi w Łodzi (Andrzej został współprzewodniczącym Zakładu Psychiatrii, a Karolina profesorem nadzwyczajnym w Zakładzie Neurologii)[71]. Oboje otrzymali także nowy elentroencefalograf[72]. 2 marca 1955 została docentem na Uniwersytecie w Łodzi (w tym czasie Andrzej został profesorem na tej uczelni)[73][9]. W Łodzi Karolina Jus pracowała też w Klinice Neurologicznej[9].

W 1955, przy wpływie sekretarza KC PZPR[74], Jusowie zostali przywróceni do pracy w Warszawie, gdzie Andrzej został dyrektorem naukowym w Instytucie Psychoneurologicznym, a Karolina docentem w Zakładzie Psychiatrii w Akademii Medycznej[73]. W 1956 Karolina Jus została kierownikiem pracowni elektroencefalografii i neurofizjologii klinicznej[9]. W 1960 Andrzej Jus został kierownikiem Zakładu Psychiatrii i oboje pracowali razem[75]. W 1963 oboje przebywali dwa miesiące w Kanadzie i w Stanach Zjednoczonych, gdzie dostali zaproszenie na wykłady, a Andrzej otrzymał stypendium[75]. 1 stycznia 1967 otrzymała tytuł profesora nadzwyczajnego[9]. odczas swojej pracy w Polsce małżeństwo Jusów należało do zagranicznych towarzystw naukowych, utrzymywało kontakty naukowe oraz brali udział w zjazdach naukowych[9]. Oboje w 1966 jako pierwsi wykonali badanie polisomnograficzne[67]. Rok później publikowali prace naukowe na ten temat[67]. Ich głównym zainteresowaniem był sen w zaburzeniach umysłowych oraz wpływ leków psychotropowych na sen[67].

W 1967, za wyrażenie opinii o organizacji instytutów naukowych niezgodnej z linią partii, została usunięta z członka Komitetu Edukacyjnego Senatu Akademii Medycznej[76]. Pod koniec lat 60. Jusowie negatywnie odczuwali przejawy nagonki antysemickiej, czego przejawem był anonimowy list skierowany do Karoliny Jus, sugerujący jej wyjazd z kraju, ponieważ jest Żydówką[77]. W czerwcu 1970 zmarła matka Andrzeja[78].

Kanada[edytuj | edytuj kod]

W 1970 Andrzej i Karolina wyjechali z Polski do Kanady, przyjmując zaproszenie w charakterze profesorów wizytujących na Uniwersytecie McGilla w Monrealu[79][80][67]. Małżeństwo zostało zaproszone na okres jednego roku, aczkolwiek PRL-owskie Ministerstwo Zdrowia udzieliło im zgody na pobyt w wymiarze trzech miesięcy[81]. Poza tą uczelnią MCGilla dawali także wykłady na innych uniwersytetach w Kanadzie[81]. Przebywając tam Karolina Jus otrzymywała kolejne anonimy o antysemickim wydźwięku, nakazujące jej zostać na emigracji[82]. Tuż przed upływem okresu pobytu w Kanadzie Andrzej Jus przesłał do władz PRL i PZPR list wyrażający zamiar małżeństwa pozostania na emigracji i obarczający polskich komunistów za rasistowską nagonkę[83]. W styczniu 1971 otrzymali w Kanadzie status stałych rezydentów (landed immigrants)[84]. Następnie oboje przyjęli zaproszenie z Uniwersytetu Lavala w Québecu, gdzie otrzymali tytuły profesora zwyczajnego i uzyskali możliwość kontynuowania badań w zakresie elektroencefalografii, psychofarmakologii i badania snu[84]. Oprócz tego praktykowali jako lekarze na terenie w prowincji Quebec i jako psychiatrzy w ramach Medicare[85]. Po pięciu latach pobytu w Kanadzie przyznano im obywatelstwo kanadyjskiej (bez utraty polskiego)[86].

Po pięciu latach pobytu w Kanadzie przyznano im obywatelstwo kanadyjskiej (bez utraty polskiego)[86]. W wieku 65 lat (tj. około 1979) oboje przeszli na emeryturę[87]. Po czterech kolejnych latach zakończyli praktykę lekarską w Montrealu i przeprowadzili się do Toronto[87]. Nie mieli dzieci[88].

16 marca 1990 zakończyli pisanie książki[89], która ukazała się w 1991 pod tytułem Our Journey in the Valley of Tears i była zapisem życiorysów ich własnych oraz krewnych, w tym przeżyć wojennych[67][88][90]. W 1992 w Kanadzie książka otrzymała nagrodę Joseph Tanenbaum Holocaust Book Award, zaś w 1993 i 1994 przyznawano tamże Drs Andrzej and Jus Holocaust Literature Award. Po śmierci męża Karolina zapisała 250 tys. dolarów na rzecz University of Toronto[88]. Z tego zapisu ufundowano coroczny wykład imienia Andrzeja Jusa (Jus Lecture) w Joint Centre for Bioethics oraz badania Philipa Seemana nad biochemią i genetyką schizofrenii[88].

Andrzej Jus zmarł w Toronto[91], a Karolina Jus zmarła w listopadzie 2002[92][88]. Oboje zostali pochowani na cmentarzu przy Szpitalu Tworkowskim.

W 2019 ukazała się publikacja pt. W dolinie łez. Profesor Andrzej Jus. Życie i dorobek naukowy. Przyczynek do historii polskiej i kanadyjskiej psychiatrii drugiej połowy XX wieku, autorstwa Ryszarda Kujawskiego[93].

Katedra Farmakologii i Toksykologii Wydziału Medycznego na Uniwersytecie w Toronto przyznaje Nagrodę Pamięci Juliusza, Doroty i Zofii Fristów w Neuropsychofarmakologii (dla młodych naukowców w tej dziedzinie) oraz Doroczną Nagrodę Pamięci Fristów-Jusów w Neuropsychofarmakologii (dla absolwentów)[94].

Wybrane prace[edytuj | edytuj kod]

  • Wartość rozpoznawcza elektroencefalografii z jednym odprowadzeniem w przypadkach padaczki (1949)
  • Walka z ofensywą idealistyczną w elektroencefalografii (1953)
  • Pawłow i jego nauka (1953, 1955)
  • Elektroencefalografia (1954)
  • Elektroencefalografia kliniczna (1967)[9]
  • Biologiczne metody leczenia w psychiatrii (1969)[9]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Archiwum Polskiego Towarzystwa Badań nad Snem. [dostęp 2014-02-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-08-18)].
  2. a b Our Journey 1991 ↓, s. 38, 50.
  3. Our Journey 1991 ↓, s. 16.
  4. Salon Malarzy Polskich, Henryk Frist i Spółka w Krakowie. sztetl.org.pl. [dostęp 2020-09-09].
  5. Our Journey 1991 ↓, s. 14-15, 19, 50, 205.
  6. Our Journey 1991 ↓, s. 16, 31, 48.
  7. Our Journey 1991 ↓, s. 14, 50, 52.
  8. Our Journey 1991 ↓, s. 38.
  9. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Akademia Medyczna. testwww.psych.waw.pl. [dostęp 2020-09-12].
  10. Our Journey 1991 ↓, s. 38-39.
  11. a b Our Journey 1991 ↓, s. 39.
  12. Our Journey 1991 ↓, s. 39, 205.
  13. Our Journey 1991 ↓, s. 28, 29, 40, 205.
  14. Our Journey 1991 ↓, s. 14, 29.
  15. Our Journey 1991 ↓, s. 14, 30.
  16. Our Journey 1991 ↓, s. 22-23, 28, 30, 40, 43, 51.
  17. Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923, s. 198, 480.
  18. Ukraińska Lista Katyńska. Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 1994. s. 3. [dostęp 2020-09-09].
  19. Our Journey 1991 ↓, s. 22-23, 50, 51.
  20. Our Journey 1991 ↓, s. 23-24, 49.
  21. Jan Draus: Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie 1918-1946. Portret kresowej uczelni. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2007, s. 77. ISBN 978-83-7188-964-6.
  22. Our Journey 1991 ↓, s. 26, 28, 30, 51.
  23. Our Journey 1991 ↓, s. 26, 47.
  24. Our Journey 1991 ↓, s. 29.
  25. Our Journey 1991 ↓, s. 14-24, 27-31, 38-40.
  26. Our Journey 1991 ↓, s. 123.
  27. Our Journey 1991 ↓, s. 61.
  28. a b Our Journey 1991 ↓, s. 97.
  29. Our Journey 1991 ↓, s. 73-75.
  30. Our Journey 1991 ↓, s. 78-79, 83-85.
  31. Our Journey 1991 ↓, s. 87-91, 101, 108-109. 144, przebywając już w Orelcu Juliusz Frist żałował odmowy przyjęcia tej propozycji.
  32. Our Journey 1991 ↓, s. 98.
  33. Our Journey 1991 ↓, s. 99-101.
  34. Our Journey 1991 ↓, s. 105. Tu podano, że nazajutrz po ślubie mijały dokładnie trzy tygodnie od wkroczenia Niemców do Lwowa tj. od 29 czerwca 1941.
  35. Our Journey 1991 ↓, s. 102-103.
  36. Our Journey 1991 ↓, s. 33-35, 102-104.
  37. Our Journey 1991 ↓, s. 105.
  38. Our Journey 1991 ↓, s. 108-113, 118.
  39. Our Journey 1991 ↓, s. 116. Wieś nie została wymieniona z nazwy, aczkolwiek autorzy podali, że leżała ok. 100 km od Orelca i ok. 25 km od najbliższego miasta tj. Sanoka.
  40. Our Journey 1991 ↓, s. 116-117.
  41. Our Journey 1991 ↓, s. 121-123, 125-129.
  42. Our Journey 1991 ↓, s. 123, 137.
  43. Our Journey 1991 ↓, s. 130-139.
  44. Our Journey 1991 ↓, s. 162, 174-175, 203.
  45. Our Journey 1991 ↓, s. 139-140.
  46. Our Journey 1991 ↓, s. 140-147.
  47. Our Journey 1991 ↓, s. 149, 151-159.
  48. Our Journey 1991 ↓, s. 141, 157, 163-171.
  49. Our Journey 1991 ↓, s. 177, 183, 193.
  50. Our Journey 1991 ↓, s. 177, 183.
  51. Our Journey 1991 ↓, s. 194-195.
  52. a b Our Journey 1991 ↓, s. 197-200.
  53. Our Journey 1991 ↓, s. 204.
  54. Our Journey 1991 ↓, s. 205-206.
  55. Our Journey 1991 ↓, s. 206.
  56. Our Journey 1991 ↓, s. 208.
  57. a b Our Journey 1991 ↓, s. 211.
  58. Our Journey 1991 ↓, s. 212.
  59. Our Journey 1991 ↓, s. 215, 217.
  60. a b Our Journey 1991 ↓, s. 215.
  61. Our Journey 1991 ↓, s. 215-216.
  62. Our Journey 1991 ↓, s. 216-217.
  63. Our Journey 1991 ↓, s. 217-223.
  64. Our Journey 1991 ↓, s. 225.
  65. a b Our Journey 1991 ↓, s. 229.
  66. Our Journey 1991 ↓, s. 229-230.
  67. a b c d e f Michel Billiard: Part IV. Sleep Medicine Societies, Professional Societies, and Journals. 15. Development of Sleep Medicine in Europe. W: Sudhansu Chokroverty, Michel Billiard 8red.): Sleep Medicine: A Comprehensive Guide to Its Development, Clinical Milestones, and Advances in Treatment. Neww Jork: Springer, 2015, s. 120. ISBN 978-1-4939-2088-4.
  68. Our Journey 1991 ↓, s. 230.
  69. Our Journey 1991 ↓, s. 236.
  70. Our Journey 1991 ↓, s. 238-239.
  71. Our Journey 1991 ↓, s. 243-244.
  72. Our Journey 1991 ↓, s. 243.
  73. a b Our Journey 1991 ↓, s. 245.
  74. Our Journey 1991 ↓, s. 245. Tu wskazany jako Władysław M. Był to prawdopodobnie Władysław Matwin.
  75. a b Our Journey 1991 ↓, s. 246.
  76. Our Journey 1991 ↓, s. 256.
  77. Our Journey 1991 ↓, s. 252-258.
  78. Our Journey 1991 ↓, s. 259.
  79. Our Journey 1991 ↓, s. 259, 261.
  80. Wardaszko-Łyskowska H. W dniu 15 czerwca 1992 roku zmarł w Toronto (Kanada) Prof. dr hab. med. Andrzej Karol Jus. „Nowinki Psychiatryczne” nr 7, s. 3, 1992
  81. a b Our Journey 1991 ↓, s. 265.
  82. Our Journey 1991 ↓, s. 266-267.
  83. Our Journey 1991 ↓, s. 268-269.
  84. a b Our Journey 1991 ↓, s. 272.
  85. Our Journey 1991 ↓, s. 273.
  86. a b Our Journey 1991 ↓, s. 277.
  87. a b Our Journey 1991 ↓, s. 291.
  88. a b c d e Journey of a Lifetime | By Laura Rosen Cohen | Andrej and Karolina Jus World War Two Survivors, Support for Annual Bioethics Lecture. University of Toronto Magazine. [dostęp 2014-02-07].
  89. Our Journey 1991 ↓, s. 305.
  90. Klaus Hergt: Sources and Suggested Readings. info-poland.icm.edu.pl. [dostęp 2020-07-11].
  91. Życie Warszawy” z 3 lipca 1992.
  92. Karolina Jus. geni.com. [dostęp 2020-09-12].
  93. W dolinie łez: profesor Andrzej Jus : życie i dorobek naukowy : przyczynek do historii polskiej i kanadyjskiej psychiatrii drugiej połowy XX wieku. books.google.pl. [dostęp 2020-07-11].
  94. Frist Awards (ang.). pharmtox.utoronto.c. [dostęp 2020-09-12].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]