Kazimierz Aleksander Pułaski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: Kazimierz Pułaski (ujednoznacznienie).
Kazimierz Aleksander Pułaski
Ilustracja
Kazimierz Aleksander Pułaski (ok. 1831 r.).
Data i miejsce urodzenia 9 czerwca 1800
Górki-Grubaki
Data i miejsce śmierci wrzesień 1838
Londyn
Zawód, zajęcie ksiądz, działacz emigracyjny, publicysta
Odznaczenia
Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari

Kazimierz Aleksander[1] Pułaski[2], także Antoni Felicjan[3] Pułaski, Aleksander Pułaski, herbu Ślepowron (ur. 9 czerwca 1800 r. w Górkach-Grubakach, zm. we wrześniu 1838 r. w Londynie) – ksiądz, działacz Towarzystwa Patriotycznego w powstaniu listopadowym, członek radykalnej lewicy powstańczej, publicysta, działacz emigracyjny, karbonariusz.

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 9 czerwca 1800 r. w Górkach-Grubakach w powiecie węgrowskim, z ojca Aleksandra Pułaskiego i matki Anieli Tchórznickiej[4]. Miał brata Wojciecha Pułaskiego, członka Towarzystwa Rolniczego w Królestwie Polskim[5]. Ukończył szkołę w Węgrowie[6]. W 1816 r. rozpoczął nowicjat w zakonie pijarów w Opolu Lubelskim. Śluby zakonne złożył w roku 1817. Był nauczycielem literatury w Collegium Nobilium pijarów w Warszawie i innych szkołach pijarskich[7]. Z uwagi na dość swobodny tryb życia (słabość do alkoholu i kobiet[8], zaciąganie długów[4]) był kilkakrotnie przenoszony do kolegiów pijarskich w Radomiu, Łukowie i Piotrkowie. Do konwiktu pijarów Warszawie powrócił w roku 1829[4].

14 września 1830 otrzymał w stolicy święcenia kapłańskie[4]. 14 października 1830[9], na rozkaz wielkiego księcia Konstantego, Pułaski został wydalony z Warszawy i ponownie osadzony w Radomiu – powodem tej decyzji wielkiego księcia były patriotyczne kazania Pułaskiego wygłaszane z ambon kościelnych[9][10]. Niewykluczone też, że padł ofiarą prowokatorskiej intrygi gen. Rożnieckiego, na skutek której ks. Pułaskiego podejrzewano o udział w rzekomym antyrosyjskim sprzysiężeniu wśród akademików warszawskich[11]. Wydalenie ks. Pułaskiego doprowadziło do zaburzeń w gimnazjum pijarów w Warszawie.

W powstaniu listopadowym[edytuj | edytuj kod]

Na wieść o wybuchu insurekcji, wzywał ludność Radomia do akcji zbrojnej. Do Warszawy powrócił w pierwszych dniach grudnia 1830 r. Należał do redakcji gazety Nowa Polska - organu prasowego grupy radykałów stojących w opozycji do dyktatora, gen. Józefa Chłopickiego. Obok Pułaskiego do redakcji należeli m.in. Maurycy Mochnacki, Kamil Mochnacki, Adam Gurowski[12]. Był ponadto redaktorem Kuriera Polskiego[13]. Wygłaszał demokratyczne i rewolucyjne hasła z ambon kościelnych[10]. Jego kazania drukował dziennik Patriota[6]. Szybko pozyskał sobie zaufanie cywilnych uczestników Sprzysiężenia Wysockiego i stał się jedną z czołowych postaci lewicy powstańczej. Jako pierwszy wystąpił z koncepcją podrzucania Rosjanom na polach bitewnych sztandarów z dewizą w języku rosyjskim i polskim - „Za naszą i waszą wolność”[4]. Podkreślał bowiem, jak wielu działaczy lewicy, że powstanie nie jest skierowane przeciwko narodowi rosyjskiemu, lecz przeciwko tyranii carskiej, której także naród rosyjski był ofiarą. Sprzeciwiał się udziałowi Żydów w powstaniu.

Leon Drewnicki w swoich pamiętnikach opisuje incydent z początku stycznia 1831 r., w trakcie którego ks. Pułaski uratował go przed linczem ze strony pijanego tłumu. Zdarzenie miało miejsce w warszawskiej kawiarni „Honoratka” przy ul. Miodowej, gdzie regularnie zbierali się akademicy i byli członkowie rozbitego Towarzystwa Patriotycznego[14].

Po reaktywacji Towarzystwa Patriotycznego w dniu 19 stycznia, ks. Pułaski został jego wiceprezesem (obok trzech innych wiceprezesów – M. Mochnackiego, R. Sołtyka, i K. Bronikowskiego)[15]. W tym okresie Pułaski dzięki swoim śmiałym wystąpieniom i agitacji rewolucyjnej zyskiwał coraz większą popularność wśród mas rzemieślniczych Warszawy[16]. Demaskował m.in. próby ograniczenia wolności prasy, bronił niezależności Towarzystwa od opinii sejmu[16]. Duchowny krytykował ponadto manifest sejmowy z 20 grudnia 1830, zarzucając posłom niezrozumienie intencji ruchu narodowo-wyzwoleńczego. Celem zrywu było bowiem odzyskanie niepodległości i zagrabionych ziem, a nie – jak stwierdzał w manifeście Sejm – uzyskanie gwarancji konstytucyjnych od cara Mikołaja I. Krytykował ponadto zaniechanie przez izbę gruntownych reform społecznych[17] oraz nierealistyczne kalkulacje przywódców powstania, spodziewających się dochowania przez Prusy zasad neutralności i nieingerencji[18] (w ciągu wojny polsko-rosyjskiej Prusy formalnie zachowywały neutralność, jednak w praktyce wspomagały materialnie wojska rosyjskie, jednocześnie odmawiając takiej pomocy Polakom[19]).

Lista członków Towarzystwa Patriotycznego (sierpień 1831); pod numerem 14. widnieje nazwisko księdza Pułaskiego

Był pomysłodawcą słynnej manifestacji ku czci dekabrystów w dniu 25 stycznia 1831 r. Presja manifestacji Towarzystwa Patriotycznego przyczyniła się w znacznym stopniu do uchwalenia przez Sejm w tym samym dniu aktu detronizacji Mikołaja I, dotychczasowego króla Polski[20][21]. W czasie pochodu "klubistów" ks. Pułaski wygłosił płomienne przemówienie na Placu Saskim[16].

13 lutego, Aleksander Pułaski i Ksawery Bronikowski wraz z grupą działaczy Towarzystwa Patriotycznego wyruszyli z Warszawy – jako niezależna od armii jednostka zbrojna – do wojny z Rosjanami. Był wśród nich m.in. poeta i belwederczyk – Seweryn Goszczyński. Do Stoczka przybyli tuż po zakończonej tam bitwie[22]. Chrzest bojowy przeszli w potyczce pod Ryczywołem (19 II)[23]. Pułaski pozostał w armii gen. Józefa Dwernickiego i służył w niej jako kapelan[24]. Walczył w bitwie o Kurów (3 III)[25] i pod Boremlem (18-19 IV)[4]. Został odznaczony Złotym Krzyżem Virtuti Militari[26].

Po upadku wyprawy Dwernickiego, powrócił do stolicy, gdzie kontynuował działalność w Towarzystwie Patriotycznym[27]. Namawiał bezskutecznie marszałka Sejmu, Władysława Ostrowskiego, do wstąpienia w struktury Towarzystwa[28]. W sporach wewnątrz organizacji, ks. Pułaski stał na stanowisku potrzeby radykalizacji programu politycznego, jak i metod jego realizacji; w aktach terroru wobec władz upatrywał szansy ocalenia powstania[29]. Dążył ponadto do wciągnięcia gubernatora Warszawy, gen. Jana Krukowieckiego do rozgrywek z wodzem naczelnym, gen. Janem Skrzyneckim[30]. Postulaty Pułaskiego były jednak skutecznie torpedowane przez prezesa Towarzystwa – Joachima Lelewela[28]. Na łamach Nowej Polski opublikował Wspomnienia z korpusu Dwernickiego; działał także jako wiceprezes Towarzystwa Wychowania Dzieci po Poległych Rycerzach[4].

Według części historyków, Pułaski - na wieść o niepowodzeniach militarnych w wojnie z Rosją - domagał się wraz z innymi działaczami lewicowego skrzydła Towarzystwa Patriotycznego obalenia siłą Rządu Narodowego i ustanowienia w jego miejsce „ludowego rządu rewolucyjnego”[31]. Tezie tej zaprzecza jednak historyk Władysław Zajewski, według którego Pułaski jedynie „wyraźnie sugerował” prezesowi rządu, A.J. Czartoryskiemu, podanie się do dymisji[32].

Wraz z kapelanem studentów warszawskich, Ignacym Szynglarskim, planował zamach na życie na kanonika warszawskiego - Pawła Straszyńskiego. Powodem miała być odmowa złożenia przez kanonika przysięgi wierności Rządowi Narodowemu. Poinformowany o niebezpieczeństwie Straszyński ukrywał się aż do końca powstania[33].

Pułaski należał do zdecydowanych przeciwników gen. Jana Skrzyneckiego, jako wodza naczelnego powstania[4]. Przeprowadzał agitację polityczną wśród członków Gwardii Narodowej[24]. W pierwszej połowie sierpnia 1831 r. występował w obronie Tadeusza Krępowieckiego, radykalnego działacza lewicowego, oskarżonego o „burzenie spokojności publicznej”[34].

15 sierpnia brał udział w delegacji Towarzystwa Patriotycznego do Rządu Narodowego. Członkowie delegacji, z ks. Pułaskim na czele, wtargnęli do Pałacu Namiestnikowskiego, zakłócili przebieg obrad rządu i zażądali ukarania winnych niepowodzeń militarnych (w tym przede wszystkim gen. Skrzyneckiego) oraz szpiegów i osób podejrzewanych o zdradę. Interwencja rządu, próby załagodzenia i rozładowania napiętej atmosfery w stolicy nie powiodły się. Zrewoltowany tłum bez większych przeszkód i przy biernej postawie Gwardii Narodowej i Straży Bezpieczeństwa wdarł się do więzień, wywlókł stamtąd na ulice kilkudziesięciu aresztantów i dokonał samosądu. Łącznie podczas rebelii sierpniowej życie straciły 34 osoby[35] (większość została powieszona na latarniach ulicznych) – zginęli wówczas  m.in. gen. Antoni Jankowski, gen. Józef Hurtig, gen. Ludwik Bukowski, gen. Antoni Sałacki, Henryk Mackrott jr, Józef Mateusz Birnbau.

W krwawych rozruchach 15 sierpnia 1831 r. Pułaski odgrywał dwuznaczną rolę – z jednej strony, obarczano go odpowiedzialnością za podżeganie ludu warszawskiego do bezpardonowej rozprawy z osobami podejrzewanymi o szpiegostwo lub zdradę[26], z drugiej zaś – w najgorętszych chwilach nocy sierpniowej Pułaski bronił „legalizmu konstytucyjnego”[10] i działał na rzecz uspokojenia tłumów[4]. W ocenie arystokracji oraz części generalicji (Krukowiecki, Dembiński[36]), Pułaski był mimo wszystko kojarzony jednoznacznie z żądnym krwi radykałem („potwór ludzkości zapieniony i wściekły”[26][37]). Jan Czyński odnotował w swoich pamiętnikach[8] fragment charakterystycznej rozmowy z ks. Pułaskim, odbytej w dramatycznych chwilach nocy 15 sierpnia:

Quote-alpha.png
Kiedy Pułaskiemu i mnie doniesiono, że przy zamku wieszają:

- Spieszmy – zawołałem – aby kogo niewinnego nie stracono.

- Spieszmy – odpowiedział Pułaski – aby kogo winnego nie pominięto.

W podobnym tonie opisywał postać ks. Pułaskiego generał rosyjski - Denis Dawydow[38]:

Quote-alpha.png
Niejaki ksiądz Puławski, chodząc w pełnej szacie liturgicznej i z krzyżem w ręku, błagał lud o wybicie wszystkich rosyjskich jeńców i Żydów.

W „noc sierpniową” Pułaski podżegał także do powieszenia Maurycego Mochnackiego, do którego żywił osobiste urazy. Zamierzenia swego Pułaski nie zdołał zrealizować, jednak siepacze księdza splądrowali dom rodziny Mochnackich przy ul. Długiej[8]. Gen. Krukowiecki obarczał Pułaskiego (a także Jana Czyńskiego) winą za masakrę sierpniową; w listach do żony obu określał mianem „potworów”[39]. Trzy dni po tych wypadkach, rozkazał aresztować Pułaskiego, jednak wkrótce (22 sierpnia) pod naciskiem opinii publicznej[40] i wobec braku obciążających dowodów[26] ksiądz odzyskał wolność. Pułaski przejął papiery Towarzystwa Patriotycznego, gdy zostało ono rozwiązane przez gen. Krukowieckiego[41].

7 września, podczas walk o Warszawę, Pułaski wraz z towarzyszami, dawnymi „klubistami”, bezskutecznie wzywał ludność do obrony miasta[42].

Był jednym z sygnatariuszy podpisanej w dniu 15 września 1831 w Zakroczymiu odezwy do narodów Europy zachodniej, wzywającej do udzielenia gościny i otoczenia opieką żołnierzy polskich po upadku powstania listopadowego[43].

Na emigracji[edytuj | edytuj kod]

We Francji[edytuj | edytuj kod]

Po upadku Warszawy Pułaski opuścił Królestwo Polskie i udał się przez Prusy (z dokumentami na nazwisko Aleksandrowicz[44]) do Francji[45]. Do Paryża przybył w styczniu lub w lutym 1832 r. – posługiwał się paszportem na nazwisko Valentin Grahus[4]. W stolicy francuskiej nawiązał kontakty z lokalnymi działaczami węglarskimi i republikańskimi[46]. Działał początkowo w tzw. Ogóle Paryskim[47], Komitecie Narodowym Polskim Joachima Lelewela[48] (gdzie był członkiem deputacji badającej działalność komitetu[49]), a następnie - po nieudanej próbie rozwiązania KNP[46] - powołał do życia Towarzystwo Demokratyczne Polskie[4]. Obok niego, podpisy pod aktem założycielskim złożyli w dniu 17 marca 1832 r. Tadeusz Krępowiecki, Jan Nepomucen Janowski, Adam Gurowski oraz Ignacy Płużański. Na skutek niesnasek i nieporozumień wewnątrz Towarzystwa został usunięty z organizacji w dniu 13 listopada 1832. W Paryżu pozostawał pod nadzorem policji, uważany był za „niebezpiecznego demagoga”[4].

Wstąpił do paryskiej loży karbonarskiej „Trójcy Niepodzielnej” (Trinité Indivisible), w której pełnił rolę „Pierwszego Dozorcy”, oraz do polskiej loży Namiot Sekwany[4][50]. W tym samym roku, chcąc skoncentrować się na działalności politycznej, opuścił stan duchowny[51]. Uczestniczył w przygotowaniach wyprawy partyzanckiej Zaliwskiego do Królestwa Polskiego[52]. Działał w opozycji do grupy emigrantów skupionych wokół gen. Dwernickiego, czego wyrazem były m.in. krytyczne artykuły publikowane na łamach La Tribune[53][54]. Liczny udział ochotników z awiniońskiego zakładu emigracji polskiej w wyprawie Zaliwskiego spowodował przeniesienie przez władze francuskie części emigrantów z tego zakładu do Bergerac - odtąd miejscowość nad Dordogne stała się dla Pułaskiego i Krępowieckiego "bastionem ludowej demokracji"[55]. W lipcu 1833 r. został aresztowany pod zarzutem udziału w organizacji karbonarskiej[56] (wg innych źródeł – pod zarzutem niespłacania długów[4]), a następnie osadzony w paryskim więzieniu Sainte-Pelagie. Bezpośrednim pretekstem do aresztowania Pułaskiego było demonstracyjne przemówienie na cześć Kacpra Dziewickiego, poległego w trakcie wyprawy Zaliwskiego[55]. W więzieniu ogłosił, wraz ze Stanisławem Worcellem i masonem Boissaye broszurę Les Francs-Maçons détenues á tous leurs frères, następnie z samym Worcellem odezwę Aux refugiés polonais - de prisons de St. Pélagie, w której usiłował oczyścić się z winy prowokowania represji urzędowych na tajne związki masońskie francuskie i polskie[55].

Po kilku tygodniach Pułaski został zwolniony z aresztu, jednak z nakazem opuszczenia Francji.

W Belgii[edytuj | edytuj kod]

Wraz ze Stanisławem Worcellem udał się w lipcu 1833 do Brukseli, gdzie kontynuował działalność polityczną w duchu rewolucyjnym[57]. Jego zamiarem było zorganizowanie naczelnej władzy tułactwa polskiego w Belgii[58]. Przyjazd Pułaskiego i Worcella do Brukseli przyczynił się do ożywienia życia politycznego emigracji polskiej, a to z kolei skłoniło Joachima Lelewela do przeprowadzki do belgijskiej stolicy[59]. Z inicjatywy Pułaskiego, w styczniu 1834 r. (lub w grudniu 1833[60]) powołano do życia tzw. Ogół Brukselski, który w założeniu miał stanowić reprezentację wszystkich Polaków w Belgii. W Brukseli został współredaktorem rewolucyjno-demokratycznego pisma La Voix du Peuple. Dzięki intensywnym staraniom Pułaskiego oraz Joachima Lelewela, La Voix du Peuple już w listopadzie 1833 r. stał się organem propagującym przede wszystkim „demokratyczne interesy polskie”[61]. Radykalne, rewolucyjne, antymonarchiczne[62] i demokratyczne hasła głoszone na łamach La Voix du Peuple spotykały się z gwałtowną reakcją stronnictwa klerykalnego w Belgii, które po przejęciu władzy w kwietniu 1834 r. doprowadziło do zamknięcia pisma oraz wydalenia Pułaskiego (i Worcella) z Belgii do Anglii[61]. Odtąd wiodącą rolę w Ogóle Brukselskim odgrywał Tadeusz Krępowiecki[63].

Pułaski organizował ponadto w Brukseli uroczysty pogrzeb emigranta polskiego - Jana Sylwestra Czerkiewskiego (1833 r.). Pogrzeb ten, na którym mowę pożegnalną wygłosił m.in. Worcell, był jedną z pierwszych manifestacji emigrantów polskich w Belgii o demokratyczno-republikańskim wydźwięku politycznym[64][65].

W Anglii[edytuj | edytuj kod]

Po przybyciu do Anglii w kwietniu 1834 r. Pułaski wstąpił do Ogółu Londyńskiego – stowarzyszenia zrzeszającego Polaków o przekonaniach republikańsko-demokratycznych, oraz dążącego do zawiązania bliskich stosunków z angielskimi radykałami i organizacjami robotniczymi[66]. Ponadto utworzył (wraz ze Stanisławem Worcellem) Towarzystwo Wzajemnego Oświecenia[4] oraz lożę masońską o zabarwieniu karbonarskim[66], wraz z jej odnogą o nazwie „Klub Postępu”. Wkrótce (29 VIII[67]) w strukturach Ogółu Londyńskiego nastąpił rozłam na tle ideologicznym, w wyniku którego Pułaski, Krępowiecki i Worcell powołali do życia nową jednostkę  – Gminę Londyn[68]. Nie rozwinęła ona jednak szerszej działalności, gdyż wkrótce upadła, a jej czołowi przywódcy, z Aleksandrem Pułaskim, przenieśli się do St. Helier na wyspie Jersey. Współdziałał w utworzeniu Gromady Grudziąż w Portsmouth[4]. Poglądy polityczne Aleksandra Pułaskiego ulegały w tym czasie dalszej radykalizacji - obok programu egalitaryzmu i międzynarodowego rewolucjonizmu pojawiały się coraz wyraźniej w koncepcjach ekspijara elementy ideologii w duchu utopijno-komunistycznym[69].

Pod koniec sierpnia 1835 roku, po kolejnych utarczkach – tym razem z zaprzyjaźnionymi dotąd Worcellem i Krępowieckim -  powrócił do Londynu. W angielskiej stolicy zbliżył się do centrowej grupy J.B. Ostrowskiego[70]. W ostatnich latach życia popadł w nędzę[4].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Bethlam Royal Hospital w Londynie – prawdopodobne miejsce śmierci ks. Aleksandra Pułaskiego

Nie są potwierdzone okoliczności jego śmierci. Według jednej z wersji, zmarł we wrześniu 1838 r. w wyniku pobicia w ciemnej uliczce w Londynie[4]; według innej – zmarł w szpitalu dla obłąkanych Bethlam Royal Hospital[4][71].

W kulturze[edytuj | edytuj kod]

Postać Aleksandra Pułaskiego pojawia się w fabularyzowanym filmie dokumentalnym Powstanie Listopadowe. 1830–1831 (1980, reż. L. Smolińska). W jednej ze scen Aleksander Pułaski stoi na czele delegacji Towarzystwa Patriotycznego, która w dniu 15 sierpnia 1831 r. wtargnęła do Pałacu Namiestnikowskiego i zakłóciła obrady rządu. W postać księdza wcielił się aktor Krzysztof Kumor[72].

Według tradycji, wiersz Adama Mickiewicza Komar, niewielkie licho… miał być satyrą na Aleksandra Pułaskiego, napisaną w odpowiedzi na ataki Towarzystwa Demokratycznego na poetę[73][74].

Aleksander Pułaski jest jednym z bohaterów opowiadania Leona Przemskiego - Szary Jakobin (1951), którego akcja rozgrywa się w Warszawie od stycznia do września 1831 r. Ksiądz Pułaski jest tam ukazany m.in. jako agitator Towarzystwa Patriotycznego.

Ksiądz Pułaski pojawia się również, jako Puławski, w powieści Tadeusza Hołuja - Królestwo bez ziemi (1968), opisującej losy żołnierzy 4. pułku piechoty liniowej w latach 1819-1831 oraz na emigracji (do roku 1838).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Aleksander to imię zakonne Pułaskiego; Kazimierz to imię przybrane (Maria Dernałowicz - „Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Czerwiec 1834 – październik 1840”, s. 685, Warszawa 1996.
  2. W historiografii pojawia się wielokrotnie także forma nazwiska Puławski. W pamiętnikach z epoki umyślnie stosowano niepoprawną formę Puławski – dla wyraźnego odróżnienia tej postaci od bohatera narodowego i konfederata barskiego, Kazimierza Pułaskiego. Sam Pułaski używał niekiedy podpisu Puławski.
  3. Antoni Felicjan to właściwe imiona, nadane Pułaskiemu w czasie chrztu (http://powstanielistopadowe.com/spoleczenstwo_wobec_powstania_w_kraju_i_odzew_za_granica/1)
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Marek Jerzy Minakowski, Antoni Felicjan Kazimierz Pułaski h. Ślepowron, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2017-09-24].
  5. l, Strona Internetowa MYSZKOWSCY, myszkowscy.pl [dostęp 2017-09-24].
  6. a b wsiepolskie.pl | wieś Górki Grubaki, Mieszkańcy, wybitne postacie, www.gorki-grubaki.07-120.wsiepolskie.pl [dostęp 2017-09-24] (pol.).
  7. Jan Bartkowski, Wspomnienia z powstania 1831 r. i pierwszych lat emigracji, 1966, s. 491.
  8. a b c Dionizy Sidorski, Szalony jasnowidz, czyli rzecz o Maurycym Mochnackim, 1978, s. 235.
  9. a b Wacław Tokarz, Sprzysiężenie Wysockiego i noc listopadowa, 1980, s. 105.
  10. a b c Władysław Zajewski, Walki wewnętrzne ugrupowań politycznych w powstaniu listopadowym 1830–1831, Gdańsk 1967, s. 191.
  11. Drogi radykalizmu społecznego ks. Aleksandra Puławskiego [w:] Marian Tyrowicz, Z dziejów polskich ruchów społecznych w XIX wieku, Warszawa 1965, s. 37.
  12. Dyktatura generała Józefa Chłopickiego [w:] Powstanie Listopadowe 1830–1831. Dzieje wewnętrzne. Militaria. Europa wobec powstania, Warszawa: PWN, 1980, s. 84.
  13. Władysław Zajewski, Walki wewnętrzne ugrupowań politycznych w powstaniu listopadowym 1830–1831., Gdańsk 1967, s. 58.
  14. Leon Drewnicki, Za moich czasów, Warszawa 1971, s. 225.
  15. Władysław Zajewski, Walki wewnętrzne ugrupowań politycznych w powstaniu listopadowym 1830–1831, Gdańsk 1967, s. 89.
  16. a b c Drogi radykalizmu społecznego ks. Aleksandra Pułaskiego [w:] Marian Tyrowicz, Z dziejów polskich ruchów społecznych w XIX wieku, Warszawa 1965, s. 38.
  17. Władysław Zajewski, Walki wewnętrzne ugrupowań politycznych w powstaniu listopadowym 1830–1831, Gdańsk 1967, s. 75.
  18. Henryk Kocój, Niemcy a powstanie listopadowe, Warszawa 1970, s. 39.
  19. Henryk Kocój, Prusy wobec powstania listopadowego, Warszawa: PWN, 1980.
  20. Tadeusz Łepkowski, Warszawa w powstaniu listopadowym, Warszawa 1965, s. 118.
  21. Rola tradycji związków polsko-rosyjskich w latach dwudziestych XIX w. w powstaniu 1830–1831 r. [w:] Powstanie Listopadowe 1830–1831. Geneza, uwarunkowania, bilans, porównania., 1983, s. 152.
  22. Danuta Sosnowska, Seweryn Goszczyński, Wrocław 2000, s. 67.
  23. Janina Rosnowska, Goszczyński, Warszawa 1977, s. 173.
  24. a b Antoni Ostrowski, Pamiętnik z czasów powstania listopadowego, Warszawa 1961, s. 300.
  25. Walenty Zwierkowski, Rys powstania, walki i działań Polaków 1830–1831, Warszawa202 1973.
  26. a b c d Marian Brandys, Koniec świata szwoleżerów. Nieboska komedia.
  27. Janina Rosnowska, Goszczyński, Warszawa 1977, s. 184.
  28. a b Władysław Zajewski, Walki wewnętrzne ugrupowań politycznych w powstaniu listopadowym 1830–1831, Gdańsk 1967, s. 146.
  29. Edmund Oppman, Warszawskie „Towarzystwo Patriotyczne” 1830–1831, Warszawa 1937, s. 91.
  30. Drogi radykalizmu społecznego ks. Aleksandra Puławskiego [w:] Marian Tyrowicz, Z dziejów polskich ruchów społecznych w XIX wieku, Warszawa 1965, s. 39.
  31. Warszawska rebelia sierpniowa 1831 r. [w:] Powstanie listopadowe 1830–1831. Dzieje wewnętrzne. Militaria. Europa wobec powstania, Warszawa 1980, s. 291.
  32. Władysław Zajewski, Walki wewnętrzne ugrupowań politycznych w powstaniu listopadowym 1830–1831, Gdańsk 1967, s. 191, 196.
  33. l, Paweł Straszyński, ipsb.nina.gov.pl [dostęp 2018-09-21] (pol.).
  34. Witold Łukaszewicz, Tadeusz Krępowiecki. Żołnierz rewolucjonista, Warszawa 1954, s. 27.
  35. Walenty Zwierkowski, Rys powstania, walki i działań Polaków 1830–1831, Warszawa431 1973.
  36. Jan Czyński, Dzień piętnasty sierpnia i sąd na członków Towarzystwa Patriotycznego, Warszawa 1831, s. 34.
  37. Jan Bartkowski, Wspomnienia z powstania 1831 r. i pierwszych lat emigracji, Kraków 1966, s. 259, 260.
  38. Andrzej Nieuważny, Powstanie w oczach Rosjanina, „Mówią Wieki”, listopad 2011, s. 65.
  39. Zmierzch i agonia powstania listopadowego (17 sierpnia 1831 - 21 października 1831 r.) [w:] Powstanie Listopadowe 1830–1831. Dzieje wewnętrzne. Militaria. Europa wobec powstania, Warszawa 1980, s. 327.
  40. Witold Łukaszewicz, Tadeusz Krępowiecki. Żołnierz rewolucjonista, Warszawa 1954, s. 157.
  41. Drogi radykalizmu społecznego ks. Aleksandra Puławskiego [w:] Marian Tyrowicz, Z dziejów polskich ruchów społecznych w XIX wieku, Warszawa 1965, s. 40.
  42. Edmund Oppman, Warszawskie „Towarzystwo Patriotyczne” 1830–1831, Warszawa 1937, s. 148.
  43. Piotr Roguski, Słodkie imię wolności... Przejście Polaków przez Niemcy po upadku powstania listopadowego, Warszawa 2011, s. 60.
  44. Piotr Roguski, Słodkie imię wolności... Przejście Polaków przez Niemcy po upadku powstania listopadowego, Warszawa 2011, s. 63.
  45. Społeczeństwo polskie i próby wznowienia walki zbrojnej w 1833 roku, Wrocław 1984, s. 236.
  46. a b Drogi radykalizmu społecznego ks. Aleksandra Puławskiego [w:] Marian Tyrowicz, Z dziejów polskich ruchów społecznych w XIX wieku, Warszawa 1965, s. 41.
  47. Henryk Żaliński, Towarzystwo Demokratyczne Polskie o władzach powstańczych, Warszawa 1976, s. 11.
  48. Walenty Zwierkowski, Rys powstania, walki i działań Polaków 1830–1831, Warszawa 1973.
  49. Bogusław Cygler, Działalność polityczno-społeczna Joachima Lelewela na emigracji w latach 1831-1861, 1969, s. 52.
  50. Witold Łukaszewicz, Tadeusz Krępowiecki. Żołnierz rewolucjonista, Warszawa 1954, s. 47.
  51. Józef Grzywaczewski, Krzysztof Tyliszczak, Leszek Wątróbski, Eugeniusz Sakowicz Biuletyn polonijny. Collectanea Theologica 83/1, - PDF, docplayer.pl [dostęp 2017-09-24].
  52. Społeczeństwo polskie i próby wznowienia walki zbrojnej w 1833 roku, Wrocław 1984, s. 341.
  53. Witold Łukaszewicz, Tadeusz Krępowiecki. Żołnierz rewolucjonista, Warszawa 1954, s. 75.
  54. Maria Dernałowicz, Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Marzec 1832-czerwiec 1834, Warszawa 1966, s. 221.
  55. a b c Drogi radykalizmu społecznego ks. Aleksandra Puławskiego [w:] Marian Tyrowicz, Z dziejów polskich ruchów społecznych w XIX wieku, Warszawa 1965, s. 42.
  56. Witold Łukaszewicz, Tadeusz Krępowiecki. Żołnierz rewolucjonista, Warszawa 1954, s. 76.
  57. Witold Łukaszewicz, Tadeusz Krępowiecki. Żołnierz rewolucjonista, Warszawa 1954, s. 77.
  58. Witold Łukaszewicz, Tadeusz Krępowiecki. Żołnierz rewolucjonista, 1954, s. 88.
  59. Bogusław Cygler, Działalność polityczno-społeczna Joachima Lelewela na emigracji w latach 1831-1861, 1969, s. 106.
  60. Bogusław Cygler, Działalność polityczno-społeczna Joachima Lelewela na emigracji w latach 1831-1861, 1969, s. 112.
  61. a b Witold Łukaszewicz, Tadeusz Krępowiecki. Żołnierz rewolucjonista, Warszawa 1954, s. 89.
  62. Drogi radykalizmu społecznego ks. Aleksandra Puławskiego [w:] Marian Tyrowicz, Z dziejów polskich ruchów społecznych w XIX wieku, Warszawa 1965, s. 43.
  63. Bogusław Cygler, Działalność polityczno-społeczna Joachima Lelewela na emigracji w latach 1831-1861, 1969, s. 118.
  64. Bogusław Cygler, Działalność polityczno-społeczna Joachima Lelewela na emigracji w latach 1831-1861, 1969, s. 107.
  65. B. Cygler wymienia prawdopodobnie błędne nazwisko "Czachurski" (por. W. Łukaszewicz - "Tadeusz Krępowiecki", 1954, s. 88 oraz R. Bielecki - "Słownik oficerów powstania listopadowego", 1995, t. I, s. 331).
  66. a b Witold Łukaszewicz, Tadeusz Krępowiecki. Żołnierz rewolucjonista, Warszawa 1954, s. 94.
  67. Józef Święcicki, Pamiętnik ostatniego dowódcy pułku 4 piechoty liniowej, Warszawa 1982, s. 19.
  68. Bogusław Cygler, Pułkownik Ludwik Oborski, szermierz wolności (1789-1873), Gdańsk 1976, s. 93.
  69. Drogi radykalizmu społecznego ks. Aleksandra Puławskiego [w:] Marian Tyrowicz, Z dziejów polskich ruchów społecznych w XIX wieku, Warszawa 1965, s. 44.
  70. Peter Brock, Z dziejów Wielkiej Emigracji w Anglii, Warszawa 1958, s. 61.
  71. Jan Bartkowski, Wspomnienia z powstania 1831 r. i pierwszych lat emigracji, Kraków 1966, s. 437.
  72. FilmPolski.pl, „FilmPolski” [dostęp 2017-09-24] (pol.).
  73. Maria Dernałowicz, Kronika życia i twórczości Mickiewicza. Marzec 1832-czerwiec 1834, Warszawa 1966, s. 142.
  74. Zbigniew Sudolski, Mickiewicz, Warszawa 1995, s. 372.