Kościół św. Ignacego Loyoli w Bydgoszczy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kościół pojezuicki w Bydgoszczy
kościół jezuitów, od 1834 kościół filialny dla katolików niemieckich
Ilustracja
Kościół pojezuicki w dwudziestoleciu międzywojennym
Państwo  Polska
Miejscowość Bydgoszcz
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Wezwanie Święty Krzyż, od 1806 r. św. Ignacy Loyola
Położenie na mapie Bydgoszczy
Mapa lokalizacyjna Bydgoszczy
Kościół pojezuicki w Bydgoszczy
Kościół pojezuicki w Bydgoszczy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kościół pojezuicki w Bydgoszczy
Kościół pojezuicki w Bydgoszczy
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Kościół pojezuicki w Bydgoszczy
Kościół pojezuicki w Bydgoszczy
Ziemia53°07′19″N 17°59′57″E/53,121944 17,999167
Panorama Bydgoszczy z 1838 roku J.C.Cederholma – barokowe wieże kościoła jezuitów widoczne na pierwszym planie
Wielki kanclerz koronny Jerzy Ossoliński (1595-1650) – bydgoski starosta, jeden z głównych fundatorów kościoła
Obraz „Niepokalane Poczęcie Najświętszej Marii PannyMaksymiliana Piotrowskiego mieszczący się w latach 1850-1940 w ołtarzu kaplicy prawej, uratowany przed zniszczeniem w czasie okupacji niemieckiej przez Kazimierza Boruckiego. Zdjęcie z ołtarza kościoła św. Piotra i Pawła w Bydgoszczy
Model zburzonej w 1940 zachodniej pierzei Starego Rynku w Bydgoszczy z kościołem jezuickim pw. św. Ignacego Loyoli
Model kościoła jezuickiego - widok od tyłu

Kościół pojezuicki pw. św. Ignacego Loyoli (pierwotnie św. Krzyża) – historyczny, istniejący w latach 1638-1940 kościół położony w Bydgoszczy w zachodniej pierzei Starego Rynku. Patronem świątyni był do 1806 r. Święty Krzyż, po czym nadano jej wezwanie św. Ignacego Loyoli.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Powstanie kościoła jezuickiego wiąże się z ulokowaniem w Bydgoszczy na początku XVII w. konwentu jezuitów.

Okres staropolski 1638-1772[edytuj | edytuj kod]

Pierwsi zakonnicy przybyli do Bydgoszczy z kolegium poznańskiego w 1616 roku i zajęli pomieszczenia przy kościele parafialnym. Sprowadzenie nowego zakonu odbyło się w kontekście znacznego poparcia władz miejskich, części mieszczan oraz dziekana Kapituły Kujawskiej (późniejszego biskupa chełmińskiego) Kaspra Działyńskiego. W 1619 zakonnicy założyli w mieście swoją rezydencję, a przy niej szkołę gramatyki. Był to początek owocnej działalności oświatowej, której rozwinięciem było później powołanie pełnoprawnego kolegium jezuickiego w Bydgoszczy (1647)[1].

Biskup chełmiński uposażył jezuitów w wieś Płonkowo, kamienicę w Bydgoszczy oraz przekazał w 1638 r. cudowny krzyż z relikwiami. Wtedy to podjęto decyzję o wezwaniu nowo budowanego kościoła – Świętego Krzyża. Jezuici sprowadzili do budowy wysokiej klasy rzemieślników: brata zakonnego - muratora Wojciecha Przybyłkiewicza[2] i złotnika M. Małczykiewicza – wykonawcy ołtarza. W 1642 biskup przyjął jako współfundatora wielkiego kanclerza koronnego Jerzego Ossolińskiego, a po śmierci biskupa w 1646 całość zobowiązań finansowych dźwigał Ossoliński.

Budowę kościoła św. Krzyża ukończono w 1649 roku. 27 maja tego roku został poświęcony przez archidiakona warszawskiego, a uroczysta konsekracja wraz z kolegium nastąpiła w roku 1653[3].

Była to budowla pierwotnie manierystyczna, bezwieżowa, jednonawowa, z prezbiterium i dwiema kaplicami: Matki Boskiej i św. Józefa. W 1650 rozpoczęto budowę wieży północnej. Na sztychu Erika Dahlberga z 1657 roku widnieje ona w pełni wykończona. Wieżę południową zbudowano w latach 1691–1695 z fundacji chorążego malborskiego Jana Komorowskiego. Obie zwieńczone miedzianymi hełmami barokowymi miały 48 m wysokości i stanowiły dominantę w krajobrazie miasta.

W czasie potopu szwedzkiego świątynia została splądrowana. Ponowny rozwój klasztoru przypada na II połowę XVII wieku; kolejne etapy przebudowy świątyni i kolegium trwały do 1740 roku.

Okres rozbiorów 1772-1920[edytuj | edytuj kod]

W 1780 po kasacie jezuitów, kościół przeszedł pod kuratelę parafii farnej. W 1806 wojska francuskie urządziły swój sztab w kościele. Duchowieństwo, w obawie przed zbezczeszczeniem cudownego krzyża z ołtarza głównego, przeniosło go do kościoła farnego i już stamtąd nie powrócił.

W 1806 patronem świątyni został św. Ignacy Loyola. W latach 1814–1830, gdy remontowany był kościół farny, jego funkcję pełnił kościół pojezuicki. Odprawiano w nim nabożeństwa zarówno dla Polaków, jak i dla Niemców. 18 sierpnia 1834 świątynię oficjalnie przekazano niemieckiej wspólnocie katolickiej, zmieniając przy tym fasadę kościoła.

Znakami Bydgoszczy i okolicznej przestrzeni już od XVIII w. stały się dwie barokowe wieże kościoła. Anonimowi autorzy w 1843 pisali o „szczególnie pięknych wieżach kościelnych, prawdziwej ozdobie miasta”. Natomiast w 1848 pisano o kościele:

Quote-alpha.png
"Największa ozdoba naszego miasta, atrakcja dla przybyszów, nasza duma, wyniosłe wieże kościoła jezuitów"

Jednak 16 czerwca[4] 1848 około 18:00 wichura podczas gwałtownej burzy z gradobiciem strąciła hełmy z wież. Od razu zawiązał się „Komitet Odbudowy Wieżyc Kościoła Jezuickiego”, który rozpoczął zbieranie składek. W 1857 przykryto je tymczasowymi daszkami, a w latach 1880–1882 odbudowano w formie neogotyckiej, przywracając ich dawną wysokość. Przy tej okazji zmieniono również wygląd zewnętrzny fasady w stylu neoklasycystycznym oraz zbudowano taras ze schodami przed wejściem. W 1881 gmina niemiecka ufundowała 3 dzwony (św. Ignacy, św. Bonifacy, św. Wojciech), z których I wojnę światową przetrwał tylko najmniejszy dzwon – św. Wojciech.

Okres międzywojenny 1920–1939[edytuj | edytuj kod]

W okresie międzywojennym, mimo że kościół oficjalnie należał do katolików niemieckich, co niedziela suma o 11.00 była odprawiana w języku polskim. W 1925 zarwała się posadzka przy głównym ołtarzu i wówczas dokonano oględzin podziemi kościoła. W podziemnej krypcie znaleziono 86 trumien z II połowy XVII wieku. W krypcie pod bocznym ołtarzem znajdowała się trumna Franciszka Ossolińskiego, przedwcześnie zmarłego w 1648 starosty bydgoskiego, jedynego syna kanclerza wielkiego koronnego Jerzego Ossolińskiego. Kościół był chętnie odwiedzany przez turystów zauroczonych jej stylem włoskiej proweniencji.

Okres wojny 1939–1940[edytuj | edytuj kod]

Po zajęciu miasta przez hitlerowców, nowy nadburmistrz Bydgoszczy, nazista Werner Kampe zarządził przebudowę centrum miasta na modłę narodowosocjalistyczną. Doprowadził on do realizacji pomysłu wyburzenia zachodniej pierzei rynku i wschodniej pierzei ul. Mostowej, aby stworzyć przestrzeń dla nowego ratusza w stylu „hitlerowskim” i zapewnić odpowiednią przestrzeń dla defilad wojskowych. Legenda głosi, że podczas rozstrzeliwań 9 września 1939 na ścianie kościoła odcisnęła się ręka księdza (Piotra Szarka lub Stanisława Wiórka z parafii św. Wincentego a Paulo), której Niemcy nie potrafili zetrzeć[5][6]. Poza licznymi relacjami świadków nie udało się jednak udowodnić wystąpienia tego zjawiska, którego nie widać na zdjęciach z rozbiórki kościoła, przez co sprawa do dziś budzi kontrowersje. Wyburzenie kościoła przeprowadzono od 18 stycznia do 27 marca, a kamienic do 23 października 1940 roku. W zamian hitlerowcy nie zdążyli postawić nic nowego. W ten sposób po wojnie pozostało okaleczone centrum miasta, bez świątyni, która do tego czasu była jedną z ikon miejskiej architektury (ze względu na wieże – dominanty) i miejskiej historii.

Celebracje wydarzeń historycznych[edytuj | edytuj kod]

Świątynia położona w eksponowanym miejscu na rynku była naturalnym miejscem dla celebracji różnorodnych świąt i wydarzeń historycznych[7].

Starania o odbudowę kościoła[edytuj | edytuj kod]

Akt zburzenia kościoła i całej zachodniej pierzei Starego Rynku polscy mieszkańcy odebrali jako przejaw barbarzyńskiego niszczenia kultury i polskości. Zachodnia pierzeja rynku była reprezentacyjną częścią Starego Miasta i wyznaczała odpowiednie proporcje architektoniczne dla rynku, co artykułowali historycy sztuki oraz urbaniści.

Postulat o odbudowie kościoła powstał już w 1946 roku. Niestety hasło „kościół” był nie od przełknięcia dla władz socjalistycznych, które niewygodny dla niej temat przez wiele lat ignorowały. Celowe zepchnięcie starań o odbudowę na margines życia społecznego miał bardzo poważne konsekwencje dla późniejszych procesów świadomościowych i integracyjnych nowych pokoleń bydgoszczan.

Nowe starania o odbudowę kościoła i pierzei datują się na lata 80. XX wieku. W 1990 roku zawiązał się Społeczny Komitet Rekonstrukcji Zachodniej Pierzei Starego Rynku w Bydgoszczy. Obecnie istnieją dwa zasadnicze nurty społeczne:

  • zwolennicy wiernego odtworzenia kościoła i pierzei, stawiający na pierwszym miejscu szacunek dla tożsamości historycznej miasta, gdyż współczesna architektura uniwersalistyczna nie może udźwignąć ciężaru historii w tym miejscu,
  • zwolennicy tzw. twórczego odtworzenia (budowy w stylu współczesnym), łącząc szacunek dla historii z dziełem współczesnego pokolenia.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Kościół jezuicki został wzniesiony w rzadkim w Polsce stylu klasycyzmu palladiańskiego. Była to odmiana późnego renesansu (manieryzmu) wprowadzona przez włoskiego architekta Andrea Palladio, którego wyznawcą był budowniczy świątyni Wojciech Przybyłkowicz.

Kościół był budowlą jednonawową, salową o długości 36,5 m i szerokości 13,4 m wkomponowaną w zachodnią pierzeję Starego Rynku. Posiadała dwie kaplice boczne: Matki Boskiej i św. Józefa. Wnętrze kościoła utrzymane było w stylu baroku. W kamiennym ołtarzu umieszczono cudowny krzyż podarowany przez biskupa Kaspra Działyńskiego.

Wieże kościoła dostawione później (w latach 1650-1652 i 1690-1695) posiadały okazałe barokowe hełmy nałożone (nie przytwierdzone) na szczyty wież. W latach 1880-1882 dokonano neogotyckiej stylizacji fasady i wież kościoła.

W 1850 w kościele zostały zainstalowane dwa obrazy wybitnego malarza Maksymiliana Piotrowskiego:

  • św. Ignacy Loyola – w ołtarzu głównym,
  • Niepokalane Poczęcie Najświętszej Marii Panny – w ołtarzu kaplicy prawej.

Ponadto kaplicę Matki Boskiej ozdabiał obraz Antoniego Procajłowicza, a wnętrze kościoła zdobiły dzieła rzeźbiarza poznańskiego, Władysława Marcinkowskiego.

Relikty świątyni[edytuj | edytuj kod]

Relikty wyposażenia kościoła znajdują się obecnie na wyposażeniu innych świątyń:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Alabrudzińska Elżbieta. Kolegium jezuickie w Bydgoszczy w XVII i XVIII w. In. Kronika Bydgoska XI (1989). Bydgoszcz 1991
  2. uprzednio pracującego przy wznoszeniu kościołów i innych budynków w jezuickich kolegiach w Ostrorogu (1627-1636, 1640-1641), Jarosławiu (1636-1639) oraz Brześciu Litewskim (1642-1644)
  3. Pawlak Marian: Kolegium Jezuickie w Bydgoszczy (1619-1780). [w.] Kronika Bydgoska XXX 2008. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2009. ISSN 0454-5451
  4. w źródłach również 18 czerwca
  5. Legenda o śladzie dłoni
  6. Ślad ręki na murze kościoła
  7. Pastuszewski Stefan. Kościół pod wezwaniem św. Krzyża (później św. Ignacego Loyoli) w Bydgoszczy. In. Kronika Bydgoska XI (1989). Bydgoszcz 1991

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Alabrudzińska Elżbieta. Kolegium jezuickie w Bydgoszczy w XVII i XVIII w. In. Kronika Bydgoska XI (1989). Bydgoszcz 1991
  • Biskup Marian red.: Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991
  • Derenda Jerzy. Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Praca zbiorowa. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006
  • Derenda Jerzy. Bydgoszcz w blasku symboli – tom II z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008
  • Derenda Jerzy. Pęknięte serce miasta. In. Kalendarz Bydgoski 2003
  • Pastuszewski Stefan. Kościół pod wezwaniem św. Krzyża (później św. Ignacego Loyoli) w Bydgoszczy. In. Kronika Bydgoska XI (1989). Bydgoszcz 1991
  • Umiński Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik: Bydgoszcz: Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy”, 1996

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]