Kożangródek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kożangródek
Кажан Гарадок
ilustracja
Herb
Herb
Państwo  Białoruś
Obwód brzeski
Rejon łuniniecki
Nr kierunkowy 164771
Kod pocztowy 225660
Położenie na mapie obwodu brzeskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu brzeskiego
Kożangródek
Kożangródek
Położenie na mapie Białorusi
Mapa lokalizacyjna Białorusi
Kożangródek
Kożangródek
Ziemia52°12′57″N 27°00′46″E/52,215833 27,012778
Portal Portal Białoruś
Cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy w Kożangródku z 1818 fundacji Józefa i Tekli z ks. Druckich-Lubeckich Niemirowiczów-Szczyttów
Ocalała z pożaru barokowa brama niegdyś wiodąca do pałacu Niemirowiczów-Szczyttów w Kożangródku. Zdjęcie z lat 30. XX w.
Synagoga w Kożangródku. Zdjęcie z 1916

Kożangródek, Korzangródek[1] (biał. Кажан Гарадок) – agromiasteczko na Białorusi, w rejonie łuninieckim obwodu brzeskiego, na Polesiu, dawniej miasto i centrum klucza kożangródzkiego.

Prywatne miasto szlacheckie położone było w końcu XVIII wieku ww powiecie nowogródzkim województwa nowogródzkiego[2]. Po rozbiorach Rzeczypospolitej w Imperium Rosyjskim, w latach 1920–1939 w granicach II Rzeczypospolitej w województwie poleskim. Za II RP miejscowość była siedzibą wiejskiej gminy Kożangródek.

W latach 1939–1991 w granicach Białoruskiej SRR i obecnie w granicach Białorusi.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1493. Nazywany wówczas Horodźcem, wchodził w skład majątku Łachwa, należącego do wojewody trockiego Piotra Janowicza Montygerdowicza. Następnie przeszedł w ręce jedynej córki Piotra – Zofii, żony hetmana wielkiego litewskiego Stanisława Kiszki, i ich potomków. W 1613 podskarbi wielki WKL Mikołaj Stanisławowicz Kiszka sprzedał dobra kożangródzkie, obejmujące oprócz miasta z dworem m.in. wsie Rokitnę, Cnę, Jazwinki, Bostyń, Brodnicę, Wielutę, Dworzec, Drecką dolinę, Wiazyń i in., marszałkowi brasławskiemu Jerzemu Samsonowi Podbereskiemu, działaczowi kalwińskiemu. Podberescy stosunkowo krótko (ok. 30 lat) władali Kożangródkiem. Wdowa po Jerzym, Dorota z Zawiszów, w 1635 wybudowała w Kożangródku zbór kalwiński. Poprzez małżeństwo (1639) ich córki Elżbiety (I v. za cześnikiem w. lit. Władysławem Dorohostajskim) ze starostą krzepickim Teodorem Karolem hr. Tarnowskim dobra kożangródzkie przechodzą do rodziny Tarnowskich. Pod koniec XVII w. w wyniku małżeństwa wdowy po Piotrze Stanisławie hr. Tarnowskim (wnuku Teodora), Anny z Kieżgajło-Zawiszów, z kasztelanem smoleńskim Krzysztofem Benedyktem Niemirowiczem-Szczyttem dobra stają się własnością Niemirowiczów-Szczyttów.

Dobra kożangródzkie pozostawały nieprzerwanie w rękach Niemirowiczów-Szczyttów niemal 250 lat (do inwazji sowieckiej na Polskę w 1939). Ze względu na ich dominujący charakter cały region nazywano „Szczyttowszczyzną”. Po Annie i Krzysztofie Niemirowiczach-Szczyttach Kożangródek odziedziczył syn Jan Krzysztof. Jan Krzysztof i jego żona kasztelanka połocka Ludwika z Paców Niemirowiczowie-Szczyttowie zasłużyli się jako najwięksi fundatorzy i mecenasowie w historii ziemi łuninieckiej. Ufundowali w swoich dobrach trzy świątynie: Cerkiew Piatnicką w Bostyniu (1750), Św. Trójcy w Wiczynie (1756) i w Jaźwinkach (1759).

W I poł. XVIII w. w Kożangródku Niemirowiczowie-Szczyttowie wznieśli barokowy pałac, w całości bądź częściowo piętrowy, w którym działał nadworny teatr. Pałac spłonął w poł. XIX w., jednak brama wjazdowa do rezydencji zachowała się do 1939.

Kolejnym właścicielem został ich syn Krzysztof Niemirowicz-Szczytt ożeniony z Józefą hr. Butlerówną, a po nich ich syn Józef Niemirowicz-Szczytt, marszałek mozyrski. Józef wraz z żoną, Teklą z ks. Druckich-Lubeckich, ufundował w Kożangródku w 1818 cerkiew unicką św. Mikołaja Cudotwórcy (zachowaną do czasów współczesnych). Następnie dobra odziedziczył ich jedyny syn Krzysztof, ożeniony z Ewą Karaffa-Korbutt, a po nim jego syn Iścisław Niemirowicz-Szczytt.

W poł. XIX w. Niemirowiczowie-Szczyttowie wybudowali po przeciwnej stronie dawnego dziedzińca pałacowego duży dwór drewniany, w środkowej części piętrowy, z czterokolumnowym portykiem. Znajdowała się w nim m.in. kolekcja sztychów angielskich i francuskich. Dwór otoczony był parkiem w stylu angielskim, poprzecinany kanałami.

Klucz kożangródzki w poł. XIX w. liczył ok. 25 tys. ha. Po śmierci Krzysztofa Niemirowicza-Szczytta został podzielony pomiędzy jego synów na trzy mniejsze fortuny. Kożangródek z Cną i Drebskiem otrzymał Iścisław, Dworzec z Wólką i Teresinem – Kazimierz, a Nowy Dwór z Jaźwinkami i Lubożerdniami – Józef.

Ostatnim dziedzicem Kożangródka był syn Iścisława – Kazimierz Niemirowicz-Szczytt.

Atrakcją turystyczną Kożangródka jest znajdujący się na terenie dawnego parku 500-letni dąb – olbrzym, jedno z najstarszych drzew na Białorusi. Wg miejscowego przekazu poeta Adam Mickiewicz, w czasie swojego pobytu u Niemirowiczów-Szczyttów w drodze na Ukrainę, upodobał go sobie na miejsce odpoczynku.

Urodzeni w Kożangródku[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • R. Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, cz.1, t. II, Wrocław 1992, s. 61-63
  • A. Haratym, Szczytt Niemirowicz Józef, [w:] Polski Słownik Biograficzny, T. 47. Warszawa–Kraków: Polska Akademia Nauk i Polska Akademia Umiejętności – Instytut Historii PAN im. Tadeusza Manteuffla, 2011, s. 561–563
  • Пять веков Кожан-Городка
  • T. Żychliński, Złota Księga Szlachty Polskiej, Rocznik IV, Poznań 1882, s. 360-373: Niemirowiczowie-Szczyttowie h. Jastrzębiec

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Spis Abonentów Sieci Telefonicznych Państwowych i Koncesjonowanych w Polsce (z wyjątkiem miasta stołecznego Warszawy), 1932
  2. Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 110.