Kocioł kurlandzki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kocioł kurlandzki
II wojna światowa, front wschodni
Ilustracja
Ewakuacja sił niemieckich z Windawy,
19 października 1944 roku
Czas 9 października 1944 – 10 maja 1945
Miejsce Kurlandia
Terytorium Łotwa (pod okupacją niemiecką i radziecką)
Przyczyna ofensywa wojsk radzieckich
Wynik zwycięstwo ZSRR
Strony konfliktu
 ZSRR  III Rzesza
Dowódcy
Iwan Bagramian,
Andriej Jeriomienko,
Leonid Goworow
Ferdinand Schörner,
Lothar Rendulic,
Heinrich von Vietinghoff
Carl Hilpert White flag icon.svg,
Walter Krüger
Siły
2 Front Nadbałtycki Grupa Armii Kurlandia
Straty
2 Front Nadbałtycki
tylko od 16 lutego do 8 maja 1945:
30 000 zabitych,
130 000 rannych i chorych[1]
117 871 zabitych, rannych i zaginionych,
189 112 w niewoli[2]
brak współrzędnych
Front wschodni (II wojna światowa)
1941

Atak Niemiec na ZSRR • Brześć • Białystok – Mińsk • Rosienie • Dubno – Łuck – Brody • Besarabia • Wojna kontynuacyjna • Karelia (I) • Hanko • Smoleńsk (I) • Humań • Kijów (I) • Tallinn • Jelnia • Odessa • Krym (I) • Sewastopol • Charków (I) • Leningrad • Rostow • Moskwa • Tichwin (I) • Tichwin (II) • Kercz (I)

1942

Lubań • Rżew – Wiaźma • Barwienkowo – Łozowa • Toropiec – Chołm • Diemiansk • Charków (II) • Fall Blau • Woroneż • Siniawino • Rżew • Stalingrad • Operacja Uran • Operacja Zimowy Sztorm • Operacja Mały Saturn

1943

Operacja Pierścień • Operacja Iskra • Operacja Polarna Gwiazda • Krasnyj Bor • Charków (III) • Operacja Bawół • Operacja miuska • Kursk • Prochorowka • Orzeł • Biełgorod – Bogoduchowsk • Mga • Smoleńsk (II) • Lenino • Dniepr • Tamań • Kercz (II) • Kijów (II)

1944

Ukraina • Leningrad – Nowogród • Krym (II) • Wyborg – Pietrozawodzk • Świrsk – Pietrozawodzk • Operacja Bagration • Bobrujsk • Mińsk • Wilno • Lwów – Sandomierz • Dęblin – Puławy • Warszawa (I) • Baranów – Sandomierz • Brześć – Lublin • Warka – Magnuszew • Jassy – Kiszyniów • Karpaty • Dukla – Preszów • warszawska Praga • przyczółki warszawskie • Czerniaków • Suursaari • Kraje bałtyckie • Kurlandia • Petsamo • Zakarpacie • Belgrad • Kosowo • Gusiewo • Budapeszt

1945

Wisła – Odra • Sandomierz – Śląsk • Mława – Elbląg • Częstochowa • Warszawa (II) • Kraków • Operacja Konrad III • Nowy Sącz • Łódź • Poznań • Prusy Wschodnie • Królewiec • Dolny Śląsk • Głogów • Wrocław • Wał Pomorski • Operacja Sonnenwende • Pomorze • Kołobrzeg • Górny Śląsk • Balaton • Wiedeń • Morawy • Berlin • wzgórza Seelow • Odra • Nysa Łużycka • Brandenburgia • Łużyce • Budziszyn • Halbe • Praga • Bornholm
kapitulacja III Rzeszy

Bałtyk • Morze Czarne

Sytuacja na froncie wschodnim od 1 września 1943 do 31 grudnia 1944 roku

Kocioł kurlandzki[3][4] (łot. Kurzemes cietoksnis, niem. Kurland-Kessel, ros. Курляндский котёл) – obszar na Półwyspie Kurlandzkim (dzisiejsza Łotwa), na którym w czasie II wojny światowej grupa wojsk niemieckich została odcięta od reszty swoich sił i była blokowana przez Armię Czerwoną od października 1944 do maja 1945.

Kocioł powstał podczas bałtyckiej operacji ofensywnej, kiedy siły radzieckiego 1 Frontu Bałtyckiego dotarły do wybrzeża Bałtyku w pobliżu miasta Memel (obecnie Kłajpeda). Ten manewr odizolował niemiecką Grupę Armii Północ od reszty sił niemieckich przez atakujące od południa siły Armii Czerwonej, rozciągnięte pomiędzy Tukums i Lipawą na Łotwie, z Morzem Bałtyckim zamykającym ich front na zachodzie, Cieśniną Irbe na północy i Zatoką Ryską na wschodzie. Grupa Armii Północ, przemianowana na Grupę Armii Kurlandia 25 stycznia, pozostała odizolowana do końca wojny. Gdy rozkazano jej poddać się Sowietom 8 maja, nie miała ona już żadnej łączności z Berlinem i otrzymała oficjalny rozkaz złożenia broni dopiero 10 maja, dwa dni po kapitulacji Niemiec. Była to ostatnia grupa niemieckich wojsk na terytorium uznawanym przez ZSRR ze swoje (patrz: okupacja krajów bałtyckich) i jedna z ostatnich, które poddały się aliantom po zakończeniu II wojny światowej w Europie[5].

Tło sytuacyjne[edytuj | edytuj kod]

 Główny artykuł: Operacja Bagration.

Kurlandia, wraz z resztą wschodniego wybrzeża Bałtyku i położonymi przy nim wyspami, została w 1941 r. zajęta przez Grupę Armii Północ. Ta niemiecka grupa armii przez następne dwa lata bezskutecznie próbowała zdobyć Leningrad. W styczniu 1944 r. Armia Czerwona w operacji leningradzko-nowogrodzkiej zniosła oblężenie Leningradu i odepchnęła wojska niemieckie w stronę krajów bałtyckich.

22 czerwca 1944 r. Sowieci rozpoczęli białoruską ofensywę strategiczną o kryptonimie operacja Bagration. Celem tej ofensywy było uwolnienie Białoruskiej SRR od okupacji niemieckiej. Operacja Bagration odniosła ogromny sukces, doprowadzając do prawie całkowitego zniszczenia Grupy Armii Środek i zakończyła się 29 sierpnia. W swoich końcowych etapach (natarcie na Kowno i Szawle) operacja doprowadziła siły radzieckie głębokim uderzeniem aż do wybrzeża Bałtyku, przerywając komunikację pomiędzy Grupą Armii Północ a resztkami Grupy Armii Środek.

Po zakończeniu operacji Bagration wojska radzieckie kontynuowały oczyszczanie wybrzeża Bałtyku, pomimo niemieckich prób przywrócenia dawnej linii frontu w operacji Doppelkopf[6].

Utworzenie kotła[edytuj | edytuj kod]

Linia frontu 1 maja 1945 r.:

     Terytorium kontrolowane przez aliantów

     Obszary toczących się walk

     Terytorium kontrolowane przez Niemców.

W prawym górnym rogu mapy widać kocioł kurlandzki, odcięty od głównej strefy walki w Europie Środkowej
Znaczek pocztowy używany przez niemiecką pocztę polową w kotle kurlandzkim (1945)

9 października 1944 r. wojska radzieckie dotarły do Morza Bałtyckiego w pobliżu Memelu po rozbiciu kwatery głównej 3 Armii Pancernej. W rezultacie trzydzieści trzy dywizje Grupy Armii Północ, dowodzone przez feldmarszałka Ferdinanda Schörnera, zostały odcięte od Prus Wschodnich i rozciągnięte wzdłuż frontu sięgającego od Rygi do Lipawy[7].

Doradcy wojskowi Adolfa Hitlera – zwłaszcza Heinz Guderian, szef niemieckiego sztabu generalnego – wzywali do ewakuacji wojsk z Kurlandii drogą morską i wykorzystania ich w celu ustabilizowania frontu w Europie Środkowej. Hitler jednak odmówił i nakazał siłom niemieckim w Kurlandii oraz na estońskich wyspach Hiuma i Sarema pozostać na pozycjach, uważając je za niezbędne do ochrony niemieckich baz okrętów podwodnych wzdłuż wybrzeża Bałtyku. Hitler wciąż wierzył, że wojnę można wygrać i miał nadzieję, że nowa technologia U-Bootów typu XXI może przynieść Niemcom zwycięstwo w bitwie o Atlantyk, doprowadzając w efekcie do wyparcia aliantów z Europy Zachodniej. Pozwoliłoby to siłom niemieckim skoncentrować się wyłącznie na froncie wschodnim, wykorzystując kocioł kurlandzki jako bazę wypadową do nowej ofensywy[8]. Odmowa Hitlera wobec ewakuacji Grupy Armii Północ spowodowała okopanie się ponad 200 000 niemieckich żołnierzy, w większości z 16 i 18 Armii, na pozycjach, które zostały przez Niemców nazwane „przyczółkiem kurlandzkim”[9].

Radzieckie próby likwidacji kotła[edytuj | edytuj kod]

Sowieci podjęli łącznie sześć prób likwidacji kotła kurlandzkiego[10][11]. Pierwsza zaczęła się zaraz po zdobyciu Rygi przez 3 Front Bałtycki (co nastąpiło 13 października 1944 r.)[12] i była próbą całkowitego pokonania Grupy Armii Północ z marszu. 15 października o godzinie 10:00 Sowieci rozpoczęli uderzenie po przeprowadzeniu ciężkiego ostrzału artyleryjskiego[10]. Jednakże wycofywanie wojsk z regionu Rygi trwało za pozwoleniem Hitlera już od 11 października, co pozwoliło Niemcom zachować znaczne siły nienaruszone na potrzeby późniejszych walk. W czasie pierwszej próby zdobycia Kurlandii sukces odniosła jedynie radziecka 1 Armia Uderzeniowa, nacierająca wzdłuż wybrzeża Zatoki Ryskiej, która sforsowała rzekę Lelupa i zdobyła miasto Ķemeri (obecnie dzielnica Jurmały). Pozostałe armie zostały zatrzymane już na pierwszej linii obrony z powodu bardzo silnego niemieckiego oporu.

Pomiędzy 27 października a 25 listopada Sowieci przeprowadzili drugą ofensywę, próbując przedrzeć się przez front w kierunku Skrundy i Saldus, rozpoczynając jednoczesny atak w wykonaniu 52 dywizji ze składu 1 i 2 Frontu Bałtyckiego[10]. Sowieci zaatakowali również na południowy wschód od Lipawy, próbując przejąć ważny port morski w tym mieście. Pomimo zaangażowania tak wielkich sił, natarcie nie przyniosło praktycznie żadnych efektów, a zapasy strony radzieckiej po zakończeniu walk były na wyczerpaniu[13].

Trzecia próba likwidacji kotła rozpoczęła się 21 grudnia od radzieckiego ataku na Niemców w pobliżu Saldus. 2 Front Bałtycki na północy i 1 Front Bałtycki na południu rozpoczęły blokadę, przyspieszając niemiecką obronę obwodu kurlandzkiego podczas sowieckich prób jego zmniejszenia. W tej bitwie, działając w ramach 22 Armii 2 Frontu Bałtyckiego, radziecka łotewskojęzyczna 43 Dywizja Strzelecka zmierzyła się w bratobójczej walce z łotewską 19 Dywizją Grenadierów SS[14]. Bitwa zakończyła się 31 grudnia, a front został ustabilizowany.

15 stycznia 1945 r. Grupę Armii Północ przemianowano na Grupę Armii Kurlandia pod dowództwem gen. Lothara Rendulica. W połowie stycznia Heinz Guderian otrzymał zgodę Hitlera na wycofanie 7 dywizji z Kurlandii, jednak Hitler odmówił rozważenia całkowitej ewakuacji półwyspu[15]. 4 Dywizja Pancerna, 31, 32, 93 Dywizja Piechoty, 11 Ochotnicza Dywizja Grenadierów Pancernych SS „Nordland” oraz resztki wyczerpanych walkami 227, 218 i 389 Dywizja Piechoty, a także łotewska 15 Dywizja Grenadierów SS zostały ewakuowane drogą morską w ramach operacji Hannibal. 23 stycznia Sowieci rozpoczęli czwartą ofensywę w Kurlandii, próbując przedrzeć się przez słabiej obsadzony front w kierunku Lipawy i Saldus. Celem taktycznym było przecięcie linii kolejowych PriekuleJełgawa i Jełgawa–Lipawa umożliwiających wojskom niemieckim na półwyspie sprawną komunikację. Z powodu silnego oporu cel ten nie został osiągnięty, a po tygodniu bezskutecznych prób ofensywa została wstrzymana.

Piąta bitwa o Kurlandię rozpoczęła się 20 lutego atakiem radzieckim na Niemców w kierunku Priekule. Podstawowym celem było chwycenie przyczółka na rzece Bartuva i zdobycie miasta. Na dalszych etapach operacja miała się rozwijać w celu zdobycia Lipawy. Drugiego dnia ofensywy udało się zdobyć Priekule, ale dalszy postęp wojsk radzieckich został powstrzymany przez dobrze okopane niemieckie czołgi, którym jedynie wieżyczki wystawały ponad poziom gruntu, przez co zniszczyć mogło je tylko bombardowanie z powietrza lub precyzyjny ostrzał ciężkiej artylerii, do której brakowało pocisków. 28 lutego ofensywę przerwano.

Ostatnia i szósta próba likwidacji kotła miała miejsce od 17 marca do 28 marca. Siły radzieckie uderzyły na południe od miasta Saldus i pomimo początkowych sukcesów niektórych dywizji, musiały się następnie cofnąć na pozycje wyjściowe, bo wskutek niepowodzenia innych jednostek i odsłonięcia flanek zostały zagrożone okrążeniem. Trzy radzieckie dywizje zostały otoczone i dopiero po kilku dniach przebiły się do reszty swoich wojsk. Po porażce szóstej ofensywy kurlandzkiej Sowieci nie podejmowali już próby pokonania wroga na półwyspie aż do kapitulacji III Rzeszy.

Kapitulacja[edytuj | edytuj kod]

Naszywka mundurowa 563 Dywizji Grenadierów Ludowych, która walczyła w kotle kurlandzkim

8 maja prezydent III Rzeszy adm. Karl Dönitz nakazał gen. Carlowi Hilpertowi – ostatniemu dowódcy Grupy Armii Kurlandia – poddać się. Rozkaz jednak nie dotarł z powodu całkowitego odcięcia komunikacyjnego wojsk niemieckich w Kurlandii z ojczyzną. 9 maja z półwyspu odpłynął do neutralnej Szwecji transport 20 000 żołnierzy. Dopiero 10 maja, gdy Hilpert dowiedział się o kapitulacji Niemiec, poddał się ze swoim sztabem i 70 000 żołnierzy marsz. Leonidowi Goworowowi, dowódcy Frontu Leningradzkiego. W tym czasie Grupa Armii Kurlandia nadal składała się z wyczerpanych 27 dywizji i jednej samodzielnej brygady[16].

Do 12 maja około 135 000 żołnierzy niemieckich poddało się na obszarze kotła kurlandzkiego. Jednakże odosobnione grupy żołnierzy nadal stawiły opór, a nawet próbował się przedrzeć do Prus Wschodnich, np. 300-osobowa grupa esesmanów z Walter Krügerem na czele, która została rozbita przez czerwonoarmistów dopiero 22 maja, a sam Krüger popełnił samobójstwo[17].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Кривошеев 2001 ↓.
  2. Frieser i in. 2007 ↓, s. 661.
  3. Samuel W. Mitcham jr.: Niemieckie siły zbrojne 1939–1945. Ordre de Bataille. tłum. Rober Michulec. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-11596-5.
  4. Rolf-Dieter Müller: Wspólnicy Hitlera. Formacje Sojusznicze Wehrmachtu Na Froncie Wschodnim. tłum. Jadwiga Wolska-Stefanowicz. Warszawa: Bellon, 2010. ISBN 978-83-11-11485-2.
  5. Maciej Chilczuk: Ostatnie starcia II wojny światowej w Europie. Polska Zbrojna, 2017-05-08. [dostęp 2019-11-27].
  6. Mitcham 2007 ↓, s. 140.
  7. McAteer 2009 ↓.
  8. Weinberg 1995 ↓, s. 290.
  9. Антон Ермолаев: Советско-германская: сражение в Курляндии в 1944-1945 гг. (ros.). 2015-04-25. [dostęp 2020-06-13].
  10. a b c Švābe (ed.) 1955 ↓, s. 3
  11. Grier 2007 ↓, s. 81–88.
  12. Mitcham 2007 ↓, s. 152.
  13. Казаков 1979 ↓, s. 210.
  14. Александр Гурин: Обратная сторона маршей СС. Сколько латышей погибли в борьбе с нацизмом? (ros.). Balticnews., 2019-06-18. [dostęp 2020-06-13].
  15. CHAPTER IX. JULY 1941 TO MAY 8, 1945. W: V. Mangulis: Latvia in the Wars of the 20th Century. (ang.)
  16. Козлов (ред.) 1985 ↓, s. 422.
  17. Георгий Зотов: Бой после Победы. 9 мая 1945 года война закончилась не для всех (ros.). Argumienty i fakty, 2014-05-09. [dostęp 2020-06-13].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]