Korona Królestwa Polskiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy państwa polskiego w latach 1386–1795. Zobacz też: Królestwo Polskie.
Korona Królestwa Polskiego
Polska
13861795
Flaga Polski
Herb Polski
Flaga Polski Herb Polski
Położenie Polski
Język urzędowy polski, łacina, ruski
Stolica Kraków
Ustrój polityczny monarchia stanowa, później monarchia mieszana
Typ państwa monarchia elekcyjna
Ostatnia głowa państwa król Stanisław II August Poniatowski
Powierzchnia
 • całkowita
18. na świecie
ok. 614 000 km²
Liczba ludności (1550)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne

ok. 5 500 000
9 osób/km²
Polacy, Rusini, Niemcy Ormianie i Żydzi
PKB ()
 • całkowite 
 • na osobę

4,4 mld USD
800 USD[1]
Data powstania 1386
Rozbiory Polski 1795
Religia dominująca katolicyzm, kalwinizm, unitarianizm, prawosławie, grekokatolicyzm
Terytoria zależne min. Prusy Książęce, Mołdawia, Kurlandia i Semigalia, Spisz
Terytoria autonomiczne Prusy Królewskie, Warmia

Korona Królestwa Polskiego (łac. Corona Regni Poloniae), w skrócie Korona Polska[2] lub Królestwo Polskie, potocznie Korona – powstałe pod koniec XIV wieku pojęcie państwa polskiego jako czynnika nadrzędnego wobec władzy królów Polski, początkowo dziedzicznych (Andegawenowie), a następnie wybieralnych (od Władysława II Jagiełły do Stanisława Augusta Poniatowskiego). Nazwa państwa polskiego w latach 1386–1569 pozostającego w unii z Litwą, a później w latach 1569–1795 nazwa jednego z dwóch równoprawnych członów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Również określenie całości obszaru ziem wchodzących w skład Królestwa Polskiego na podstawie dziedzictwa i prawnej sukcesji.

Znaczenie prawne[edytuj | edytuj kod]

Replika tzw. korony Chrobrego, głównego insygnium koronacyjnego królów polskich, używanej od Władysława Łokietka (1320) do Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764). Korona symbolizowała ciągłość państwa polskiego i jedność jego terytorium.

Publiczno-prawne pojęcie Korony Królestwa na określenie suwerennego państwa wraz ze swoimi prawami i historycznym terytorium, w przeciwieństwie do państwa będącego tylko dziedziczną własnością poszczególnych królów, narodziło się w XIII wieku we Francji[3]. Idea została przyjęta w Czechach jako Korona świętego Wacława oraz na Węgrzech jako Korona świętego Stefana. W Polsce koncepcja Korony Królestwa Polskiego pojawiła się w okresie Zjednoczonego Królestwa Polskiego, gdy po wygaśnięciu dynastii Piastów władzę królewską odziedziczyli po nich Andegawenowie (1370).

Idea Korony Królestwa Polskiego, której symbolem były insygnia koronacyjne, została uznana za wiodąca zasadę ustrojową polskiej monarchii stanowej. Umożliwiła zachowanie ciągłości państwa polskiego i niepodzielności jego terytorium. Utożsamiała z państwem „panów polskich”, a następnie ogół ziemiaństwa, co stworzyło fundamenty pod ustrój republikański Rzeczypospolitej i demokrację szlachecką[3].

Pod koniec XV wieku zaczęła się też kształtować ideologia suwerenności Korony i dążenie do zrzucenia zwierzchnictwa cesarstwa i papiestwa. W roku 1555 sejm piotrkowski zrzucił zależność od papieży (od zjazdu w Sulejowie w roku 1318 papieże byli suwerenami Królestwa Polskiego). Za czasów ostatnich Jagiellonów przyjęto również zasadę suwerenności królów Polski od cesarzy, czego symbolem było zamknięcie korony Chrobrego złotymi kabłąkami i globem z krzyżem.

Obszar Korony[edytuj | edytuj kod]

Obszar Rzeczypospolitej na tle granic państw współczesnych.

     Korona

     Prusy – lenno Korony

     Wielkie Księstwo Litewskie

     Inflanty

     Kurlandia – lenno Korony i Litwy

W skład obszaru Korony Królestwa Polskiego wchodzą wszystkie ziemie historycznie podległe dziedzicznym królom Polski, które stanowiły ich rodowe patrymonium, w tym ziemie przyłączone na zasadzie prawnej sukcesji. Zgodnie z ideą Korony, wszystkie przyłączane ziemie mogły się znaleźć w jej składzie tylko na drodze legalnej sukcesji lub dobrowolnej inkorporacji.

Obszar Korony ukształtował się w okresie panowania dynastii Piastów i objął rdzenne ziemie polskie tworzące państwo pierwszego koronowanego króla (Korona Chrobrego) oraz ziemie włączone przez królów polskich później, w tym ziemie ruskie (Ruś Czerwona, Wołyń, Podole i ziemie ukrainne) odziedziczone przez Kazimierza Wielkiego.

Po wygaśnięciu rodzimej dynastii, obszar ten był traktowany jako niepodzielne terytorium, które nie podlegało dziedziczeniu, a kolejni królowie byli zobowiązani do utrzymania jego jedności i dążenia do odzyskania ziem utraconych.

W praktyce jednak Korona Królestwa Polskiego nie obejmowała większości ziem Śląska i Pomorza Zachodniego, które w okresie rozbicia dzielnicowego znalazły się w granicach innego nadrzędnego organizmu politycznego, Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Jednoczenie ziem koronnych[edytuj | edytuj kod]

Akt inkorporacji Prus do Korony wystawiony przez stany pruskie w 1454 roku
Akt inkorporacji do Korony jako lenna Księstwa Kurlandii i Semigalii przez Zygmunta Augusta w 1569 roku

Początkowe terytorium Korony Królestwa Polskiego tworzyły ziemie zjednoczonego Królestwa Polskiego, które wniosła trakcie ślubu z Jagiełłą w 1386 jako swoją własność Jadwiga Andegaweńska, będąca ostatnim dziedzicznym królem Polski. Obszar ten obejmował zarówno rodowe dziedzictwo Piastów (Koronę Chrobrego), jak i ich legalną sukcesję na obszarze Rusi Czerwonej, którą dołączono do Korony w 1387 roku.

Po śmierci Jadwigi Władysław Jagiełło kontynuował dzieło jednoczenia ziem Korony i przyłączył do niej utracone ziemię wieluńską (1391), ziemię dobrzyńską (1411) i Podole (1432), które było wcześniej lennem. W wyniku wojny trzynastoletniej w 1466 roku do Korony inkorporowano również Prusy Królewskie, czyli utracone Pomorze Gdańskie i ziemię chełmińską, a także Warmię, która zachowała autonomię.

Po śmierci ostatnich Piastów mazowieckich w 1526 w skład Korony weszło całe Mazowsze. Natomiast w 1564 wcielono do niej śląskie księstwa oświęcimskie i zatorskie, co potwierdzało trwałość roszczeń Korony wobec utraconych ziem śląskich.

W roku 1564 król Zygmunt August, ostatni wielki książę litewski, zrzekł się na rzecz Korony Królestwa Polskiego praw do sukcesji w Wielkim Księstwie Litewskim. Natomiast w roku 1569 na sejmie w Lublinie (na którym została zawarta 1 lipca unia lubelska) jako prawny spadkobierca dziedzictwa Giedymina przekazał Koronie ruskie ziemie będące w dyspozycji Wielkiego Księstwa Litewskiego. W tym samym roku Zygmunt August inkorporował również do Korony jako lenno Księstwo Kurlandii i Semigalii.

Ostateczny kształt terytorium na wschodzie Korona Królestwa Polskiego uzyskała w 1634 roku, po zawarciu pokoju z Moskwą.

Wszyscy królowie elekcyjni zaprzysięgali strzec niepodzielności terytorium Korony i Litwy oraz odzyskać utracone terytoria. Jednocześnie Rzeczpospolita realizowała ideę pacyfizmu i wyrzekała się sięgania po terytoria, do których nie miała legalnych praw.

Kwestia inkorporacji Litwy[edytuj | edytuj kod]

Alegoria Korony i Litwy na pomniku unii lubelskiej w Lublinie

Jednym z postanowień unii w Krewie z 1385 roku było wcielenie do Korony Królestwa Polskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego, co oznaczało rzeczywistą inkorporację do Korony wszystkich ziem i terytoriów litewskich i ruskich podległych Jagielle. Akt inkorporacji powtarzały kolejne zawierane unie polsko-litewskie w latach 1401, 1413 i 1501.

W praktyce postanowienie to napotykało opór i zostało zrealizowane jedynie częściowo poprzez unię lubelską zawartą w 1569 roku. Całkowite zjednoczenie obu narodów Rzeczypospolitej nastąpiło dopiero w roku 1791, u schyłku istnienia państwa. W przyszłości jednak odwoływano się do idei zjednoczenia Litwy z Koroną.

Ruś Koronna[edytuj | edytuj kod]

Przyłączenie Rusi Czerwonej do Korony w 1366 roku, obraz Jana Matejki z cyklu Dzieje cywilizacji w Polsce.
Oryginalny dokument aktu unii w Krewie z 14 sierpnia 1385 roku, która przyłączała litewskie i ruskie ziemie do Korony
Książę nowogrodzko-siewierski Dymitr Korybut przyrzeka wierność królowi Władysławowi Jagielle, królowej Jadwidze i Koronie Królestwa Polskiego (akt z 1386 roku)

Do schyłku X wieku państwa polskie i ruskie rozwijały swoje terytoria oddzielnie, nie stykając się ze sobą[4][5]. Do Mieszka I należały Grody Czerwieńskie (późniejsza Ruś Czerwona lub jej zachodnia część), które siłą zagarnął w 981 roku książę kijowski Włodzimierz, czym zapoczątkował polsko-ruską rywalizację o te ziemie. W roku 1018 Bolesław Chrobry w wyniku udanej wyprawy kijowskiej, nie tylko odzyskał dla Polski Grody Czerwieńskie, ale też zdobył stolicę Rusi. Wysyłane przez niego z Kijowa listy do obu cesarzy oraz bite monety z napisami cyrylicą wskazują, że w chwili koronacji w 1025 roku Bolesław Chrobry i jego syn Mieszko II mogli czuć się pretendentami do zwierzchnictwa nad Rusią Kijowską[6]. Na pewno też w skład Korony Chrobrego wchodziły ziemie Rusi Czerwieńskiej.

Kolejni Piastowie (Bolesław Śmiały, Kazimierz Sprawiedliwy, Leszek Biały) jeszcze kilkakrotnie interweniowali w sprawy Rusi, osadzając na tronie w Kijowie i Haliczu podległych im książąt. Poza tym poprzez żony niektórych Piastów istniały relacje dynastyczne z Rurykowiczami.

W czasie rozbicia dzielnicowego, gdy większa część ziem ruskich pozostawała w zależności od Złotej Ordy, nastąpił upadek Rusi Kijowskiej. Według tradycyjnej historiografii rosyjskiej, czołową rolę na Rusi przejęło wówczas księstwo włodziemiersko-suzdalskie (później moskiewskie). Jak jednak wykazał ukraiński historyk Mychajło Hruszewski, bezpośrednią legalną kontynuację władzy książąt kijowskich posiadali książęta halicko-włodzimierscy, którym podlegał Kijów i którzy uznawali się za panów Rusi. W roku 1253 Daniel Halicki został nawet koronowany na króla Rusi i jego państwo nosiło nazwę Królestwa Rusi.

W 1323 roku na zasadzie sukcesji dynastycznej, po matce, ostatnim księciem halicko-wołyńskim został Bolesław Jerzy II z mazowieckiej gałęzi dynastii Piastów. Wobec braku potomstwa uczynił on spadkobiercą spokrewnionego ze sobą Kazimierza Wielkiego. Po zabójstwie księcia w 1340 roku król Polski prawnie przejął księstwo halicko-włodzimierskie i oficjalnie przyjął tytuł pan i dziedzic Rusi. Jednak na skutek oporu miejscowych możnych i interwencji Litwinów Kazimierzowi nie udało się włączyć całej Rusi Czerwonej do Królestwa. Objął ją dopiero następca Kazimierza Ludwik Węgierski ustanowił on jednak tam węgierską administrację i de facto przyłączył księstwo do Węgier[7].

Spory polsko-litewsko-węgierskie zakończyła dopiero unia w Krewie w 1385 i interwencja Władysława Jagiełły (formalnie w imieniu „króla” Jadwigi), który zgodnie z porozumieniami krewieńskimi w 1386 roku usunął z Rusi Czerwonej litewskie siły i węgierskich starostów. W następnym 1387 roku Jadwiga Andegaweńska ogłosiła akt przyłączenia Rusi Halicko-Włodzimierskiej do Korony[8]. Odtąd Ruś Czerwona aż do I rozbioru byłą częścią Korony jako województwo ruskie, a królowie polscy do samego końca nosili legalny tytuł książąt ruskich.

W 1432 roku Jagiełło jako samodzielny król podporządkował Koronie część Podola. Jednak większość Wołynia i część Podola pozostawały przy Litwie. Poza tym wielcy książęta litewscy dziedziczyli szereg innych dawnych księstw ruskich, które w okresie kryzysu Złotej Ordy wybrały panowanie litewskie, zamiast mongolskiego. Było to głównie zasługą Giedymina, który podporządkowywał księstwa ruskie od Podlasia do Smoleńska, w tym sam Kijów (w 1331), przede wszystkim dzięki małżeństwom dynastycznym swoich synów. Jagiellonowie byli główną gałęzią rodu Giedyminowiczów i ich prawnymi dziedzicami.

Zgodnie z aktem unii w Krewie Jagiełło i inni książęta litewscy zobowiązali się włączyć wszystkie podległe im ziemie litewskie i ruskie do Korony. Nie nastąpiło to jednak aż do roku 1569, gdy ostatni Jagiellon, jako prawny dziedzic patrymonium Giedymina, włączył dobrowolnie i na zawsze do Korony Podlasie, litewską część Wołynia oraz ziemie ukrainne: kijowską i bracławską. Odtąd Ruś Koronna obejmowała nie tylko Ruś Czerwoną i Podole, ale też ziemie reszty Ukrainy.

W roku 1619 na mocy rozejmu w Dywilinie do Korony włączono również ziemię czernihowską i siewierską, do których praw na rzecz Korony zrzekł się car Michał I (ziemie te już wcześniej podlegały Jagiellonom i uznawały zwierzchność Korony). Porozumienia dywilińskie potwierdził podpisany w 1634 roku pokój wieczysty w Polanowie. Wówczas ostatecznie ustalił się obszar Korony Królestwa Polskiego.

Utrata ziem i rozbiory[edytuj | edytuj kod]

W wyniku trwającej 14 lat wojny z Rosją (tzw. potop rosyjski) Rzeczpospolita, osłabiona powstaniem Chmielnickiego i najazdem Szwedów, utraciła część ziem leżących za Dnieprem. Rozejm andruszowski z 1667 postanawiał, że Korona traci na rzecz Rosji Zadnieprze, czyli województwo czernihowskie oraz połowę województwa kijowskiego. Postanowienia rozejmu następnie sankcjonował traktat Grzymułtowskiego z 1686 roku zawarty przez Jana Sobieskiego w celu wspólnego wystąpienia przeciw Turcji. Sam Kijów (miasto królewskie Korony) leżący na zachodnim brzegu Dniepru miał przypaść Rosji zaledwie na dwa lata, lecz de facto Rosja już nigdy go nie oddała.

Postanowienia andruszowskie i pokój z 1686 zostały jednak uznane w Koronie za nielegalne i nie były ratyfikowane przez kolejne sejmy. Jan III Sobieski nie był królem dziedzicznym, lecz wybieralnym, więc decyzje dotyczące granic Korony pozostawały w gestii Sejmu. Jako król był na mocy pacta conventa zobowiązany do obrony całości granic Rzeczypospolitej. W wyniku braku zgody na ratyfikację przez kolejne Sejmy, jedynym prawomocnym dokumentem regulującym stan granic Polski z Rosją pozostawał traktat polanowiecki z 1634 roku. Z formalnego więc punktu widzenia zabór pozostawał nieważny aż do 1764 roku, gdy przekupiony przez ambasadora rosyjskiego interrex prymas Łubieński na sejmie konwokacyjnym zatwierdził traktat Grzymułtowskiego r. i uznał tytuł władców Rosji (Wszechrusi), co otwierało drogę do roszczeń carów Moskwy do ziem Rusi Koronnej.

Rzeczpospolita nigdy jednak nie ratyfikowała żadnych traktatów dotyczących zaboru Kijowa. Formalnie pozostawał miastem Korony aż do II rozbioru w 1793 roku. Dopiero wówczas też zlikwidowano województwo kijowskie[9].

W latach 1772, 1793 i 1795 miały miejsce rozbiory Polski, w wyniku których przestała faktycznie istnieć Rzeczpospolita Korony Polskiej i Litwy. Król Stanisław August Poniatowski zaaprobował traktaty rozbiorowe, do czego jednak nie miał prawa jako król elekcyjny. Zgodnie z ideą Korony Królestwa Polskiego, jego rolą było strzeżenie ciągłości i nienaruszalności granic Królestwa. Zgodnie z tą ideą, w okresie rozbiorów dążono do restytucji Królestwa Polskiego w całości granic przedrozbiorowych.

Ziemie Korony Królestwa Polskiego[edytuj | edytuj kod]

Królestwo Polskie za panowania dynastii węgierskiej (wraz z lennami)
Korona Królestwa Polskiego (wraz z lennami) i Wielkie Księstwo Litewskie za panowania Jagiełły
Rzeczpospolita Obojga Narodów w największym zasięgu, ok. 1635 oraz ziemie później utracone

Na obszar Korony składały się „ziemie” (łac. terrae), które korzeniami sięgały księstw dzielnicowych. Ziemie przekształcano lub dzielono na województwa, choć termin ten pozostawał w użyciu.

W czasach Rzeczypospolitej Korona dzieliła się na prowincje wielkopolską oraz małopolską, które zaś dzieliły się na województwa, a te na powiaty.

Ziemie Korony Królestwa Polskiego[edytuj | edytuj kod]

(* – data inkorporacji, jeśli nastąpiło to po okresie Zjednoczonego Królestwa)

Związane unią[edytuj | edytuj kod]

Lenna Korony[edytuj | edytuj kod]

(* – inkorporacja do Korony)

Sąsiedzi[edytuj | edytuj kod]

W okresie istnienia Korony Królestwa Polskiego zmieniała się sytuacja polityczna za jej najbliższymi granicami. Przez ten czas najważniejszymi sąsiadami byli:

Idea Korony Królestwa Polskiego[edytuj | edytuj kod]

Dokument przywileju koszyckiego (1374)
Koronacja Władysława Jagiełły w 1386 (fragment ołtarza z Katedry Wawelskiej z ok. 1475)
Bolesław Chrobry koronowany zamkniętą koroną przez Ottona III – rycina z Chronica Polonorum Macieja Miechowity z 1519 roku. Gallowa tradycja koronacji Chrobrego na suwerennego króla, była w XVI wieku już zasadą ustrojową.
Sejm koronny za panowania Zygmunta II Augusta (grafika z dzieła Jana Herburta Statuta y Przywileie Koronne z 1570 roku)
Chorąży armii koronnej (ok. 1605)

Geneza[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Zjednoczone Królestwo Polskie.

Koncepcja Korony Królestwa sięga korzeniami przełomu XIII i XIV wieku i powstała jako naczelna ideologia polityczna rodzącej się wówczas monarchii stanowej w jednoczącej się Francji z okresu Stanów Generalnych. Bezpośredni wpływ na narodzenie się idei Korony Królestwa Polskiego miały koncepcje polityczne realizowane w rządzonych przez obce dynastie monarchiach stanowych Czech (dynastia Luksemburgów) i Węgier (dynastia Andegawenów) w późnym średniowieczu. W krajach tych ideologia korony królestwa przyjęła nazwy „Korony świętego Wacława” i „Korony Świętego Stefana”, nawiązujące do postrzeganych jako święte insygniów władzy monarszej i miała na celu ograniczenie władzy królewskiej, nad królem bowiem stało właśnie królestwo.

W Polsce określenie „Korona Królestwa Polskiego” po raz pierwszy pojawia się w dokumentach królewskich za Kazimierza Wielkiego (1333–1370), nie niosło one jednak wtedy ze sobą jeszcze spójnej ideologii politycznej, stanowiąc raczej zamiennik dla nazwy Królestwa Polskiego. Termin Corona Regni pojawia się tylko trzykrotnie w dokumentach Kazimierza Wielkiego i wszystkie trzy są określeniami obcych kancelarii, w związku z układami międzynarodowymi, co było ówcześnie powszechne. Jednak za czasów Kazimierza Wielkiego koncepcja Korony Królestwa, która ograniczała władzę króla, stała w sprzeczności z charakterem jego rządów.

Dopiero wygaśnięcie głównej linii Piastów w 1370 roku i przejście dziedzictwa w ręce dynastii Ludwika Andegaweńskiego doprowadziło do ostatecznego wykrystalizowania się terminu, określającego nowy sposób postrzegania państwa i władcy, charakterystyczny dla rozwiniętej monarchii stanowej. Ludwik Węgierski był już królem Korony Królestwa Polskiego i to dla niej zobowiązywał się odzyskać wszystkie utracone ziemie. W imię interesów Korony Królestwa zażądano od króla Ludwika unieważnienia testamentu Kazimierza, ponieważ zapis ziem dla wnuka stał w sprzeczności z prawem Korony do zachowania integralności terytorialnej. Początkowo termin „Korona” stosowany był przede wszystkim w kręgu możnowładztwa małopolskiego (grupa tzw. panów krakowskich). Z czasem dzięki wpływowi jaki wspomniana grupa dostojników wywierała na Ludwika Węgierskiego i Władysława Jagiełłę, Korona Królestwa stała się obowiązującą ideologią państwową.

Założenia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa „Korona Królestwa Polskiego” odnosiła się do państwa, jako instytucji niezależnej od władcy, niebędącej już, jak w dobie monarchii patrymonialnej, jego własnością. Nazwa „Korona Królestwa” określała Polskę, jako organizm niepodzielny, rządzący się prawami i zasadami ustrojowymi stojącymi ponad osobą monarchy. Władca zgodnie z tą ideologią nie miał prawa uszczuplania terytorium państwa, np. poprzez zapis testamentowy lub nadanie ziemi w lenno. Nie był też już jedynym i nadrzędnym źródłem prawa, jak w okresie wcześniejszym. Sam podlegał prawom królestwa, co wyrażało się m.in. w wykształconym już w pełni prawie oporu. Terminem Korony Królestwa określano często nie tylko ziemie rzeczywiście znajdujące się pod władzą króla polskiego, ale także te do których roszczono sobie prawa, czyli przede wszystkim Śląsk i Pomorze Gdańskie. Do Korony wliczano także stanowiące (pomimo podejmowanych przez lokalnych książąt prób usamodzielnienia się) lenno Polski – Mazowsze.

Za Ludwika Węgierskiego ideologia Korony Królestwa przyjęła już w pełni rozwiniętą formę. Termin ten stosowano przede wszystkim w celu zabezpieczenia pozycji i niezależności Królestwa Polskiego, które w unii personalnej z Węgrami było stroną niewątpliwie słabszą. Przykład stanowi przywilej koszycki z 1374, w którym Ludwik zobowiązał się: zachowywać Koronę Królestwa Naszego całą i nienaruszoną i żadnych ziem lub ich części od niej nie odrywać ani uszczuplać[10].

W jej skład idei Korony wchodziły 3 zasady wewnętrzne:

  • Zasada niepodzielności państwa polskiego – uniemożliwiała ona powrót na drogę rozbicia dzielnicowego
  • Zasada suwerenności (przejęta z Francji) – królowie polscy nie składają hołdów lennych
  • Zasada niepozbywalności terytorium państwowego – zasada ta miała 2 konsekwencje:
    • nie można było darować lub sprzedawać kawałka terytorium państwa polskiego
    • kolejni królowie Polski składali w momencie koronacji przysięgę, iż będą próbować odzyskać utracone ziemie

Nowa ideologia państwowa wpisywała się w szerszy nurt przemian, który na sile przybrał wraz z przejęciem władzy przez obcych władców, ale zapoczątkowany został już w momencie zjednoczenia państwa przez Władysława Łokietka i wykrystalizowania się monarchii stanowej (jej umowna data początkowa – 1320). Przejawiał się on w nowym sposobie rozumienia państwa jako spójnego organizmu, w wykreowaniu symboli ogólnopaństwowych (Orzeł Biały), z czasem także w podporządkowaniu władzy monarszej zasadom ustrojowym (egzekwowany od 1438, choć początkowo nie w pełni skutecznie, obowiązek potwierdzania przez nowo obranego władcę przywilejów nadanych przez jego poprzedników).

Określenie państwa[edytuj | edytuj kod]

Po zawarciu unii z Wielkim Księstwem Litewskim formalny termin Korony Królestwa przyjął się jako popularne i wygodne określenie Królestwa Polskiego. W kontraście do „Litwy” (czyli Wielkiego Księstwa Litewskiego) określano je krótko mianem „Korony”. Pod tą nazwą Królestwo stanowiło – powiększone o Podlasie i pozostałe ziemie ukrainne – jedną z dwóch części składowych Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Ideologia Korony Królestwa wywarła także wpływ na terminologię stosowaną na dworze. Od późnego średniowiecza urzędy państwowe dotąd określane jako „królewskie”, zaczęły nosić nazwę „koronnych” (np. Kanclerz wielki koronny, Hetman wielki koronny itp).

W okresie zaborów nazwa Korona była używana jako potoczne wspólne określenie ziem polskich i ukraińskich. Mieszkańców tych ziem nazywano Koroniarzami, w odróżnieniu od Litwinów.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Godło Polski
Historia Polski
Monografie
Państwo polskie
Państwo pierwszych Piastów
Rozbicie dzielnicowe
Zjednoczone Królestwo
Korona Królestwa Polskiego
Rzeczpospolita Obojga Narodów
Ziemie polskie pod zaborami
II Rzeczpospolita
Polska podczas II wojny światowej
Polska Rzeczpospolita Ludowa
III Rzeczpospolita
Pozostałe
• Naród polski
• Władcy Polski
• Ustrój polityczny Polski
• Historia konstytucji w Polsce
Portale
PolskaPolska LudowaHistoria

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dariusz Rostkowski: Bilans gospodarczy Unii Lubelskiej (pol.). Obserwator Finansowy. [dostęp 2020-01-14].
  2. Tak np. Konstytucja 3 maja, Zaręczenie Wzajemne Obojga Narodów, Pan Tadeusz (ks. IV, w. 2943, 2944).
  3. a b Korona Królestwa Polskiego, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2019-12-06].
  4. Feliks Koneczny Dzieje Rosji, część I, rozdz. II Ruś jako droga do Grecji (860-1043).
  5. Jacek Bartosiak opisuje, że „Stara Ruś nie stykała się początkowo z późniejszymi ziemiami piastowskimi, ponieważ cała kraina dolnego Dniepru także była pustkowiem, stąd była izolowana tak od zachodniej, jak i południowej strony”. W okresie kolonizacji Waregów w kierunku czarnomorskim (IX i X wiek) ziemie polskie „były od opisywanych zdarzeń na Rusi izolowane pustkowiem dolnej Prypeci i jej najbardziej zachodnimi dopływami. W tamtych czasach nie było w tym rejonie osad ludzkich. Dopiero pod koniec X wieku szlaki handlowe powodują podporządkowanie Grodów Czerwieńskich i styczność Starej Rusi z państwem piastowskim, co zaświadcza dosłownie zapisek latopisu ruskiego Nestora” (Jacek Bartosiak, Rzeczpospolita między lądem a morzem, Warszawa 2018, s. 216, 218).
  6. Przemysław Urbańczyk Bolesław Chrobry – lew ryczący, Toruń 2017, s. 280–282.
  7. „Król Ludwik stopniowo oderwał Ruś Czerwoną od Polski i inkorporował ją do korony węgierskiej. W 1372 roku osadził na Rusi Władysława Opolczyka w charakterze na wpół namiestnika na wpół dziedzicznego lennego księcia, a w 1378 r. przejął ją pod bezpośredni zarząd węgierski” Henryk Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Poznań 2006, Wydawnictwo Poznańskie, s. 26.
  8. „Dziełem rzeczywistych twórców unii polsko-litewskiej i kierowników polskiej polityki był akt formalnego objęcia Rusi Halicko-Włodzimierskiej pod władzę Polski (1387). Aktu tego dokonała Jadwiga jako sukcesorka Ludwika, a chodziło w nim przede wszystkim o uchylenie zwierzchności węgierskiej nad tym krajem, utrwalonej po śmierci Kazimierza Wielkiego”, Jerzy Wyrozumski: Historia Polski do roku 1505. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978, s. 250.
  9. Eugeniusz Romer, O wschodniej granicy Polski z przed 1772 r., w: Księga Pamiątkowa ku czci Oswalda Balzera, t. II, Lwów 1925, s. [355].
  10. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. III nr 1709, s. 425–426. Przeł. H. Paszkiewicz, Dzieje Polski, Warszawa 1925, s. 213–216.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]