Krainy historyczne w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Regiony historyczne Polski na podstawie podziału administracyjnego w latach 1466 - 1657

Krainy historyczne w Polsce – obszary powiązane wspólną historią i kulturą, niekiedy także więzami gospodarczymi na przestrzeni wieków.

Według Normana Daviesa we współczesnych granicach Polski znajdują się (niektóre tylko częściowo) następujące krainy historyczne[1]: Wielkopolska (łac. Polonia Maior), Małopolska (łac. Polonia Minor), Mazowsze (łac. Mazovia), Kujawy (łac. Cuiavia), Śląsk (łac. Silesia), Pomorze (łac. Pomerania, składające się z dwóch krain o odmiennej przeszłości historycznej – Pomorze Gdańskie i Pomorze Zachodnie), Prusy (łac. Prussia), Polesie (łac. Polesia), Ruś Czerwona (łac. Ruthenia Rubra) oraz Podlasie (łac. Podlachia, początkowo nieuwzględniane)[2]. W Polsce środkowej wymieniane są także ziemia sieradzka (łac. terra Siradiae) i ziemia łęczycka (łac. terra Lanciciensis)[3].

Na terenie dawnych Prus wyróżnia się historyczne Warmię, Barcję oraz Mazury[4], ponadto wrócił do użytku termin Górne Prusy (niem. Oberland). Pozostałe dawne pruskie krainy leżą w obrębie wyżej wymienionych. Również polska część Litwy Pruskiej pokrywa się z północną częścią Mazur. Dodatkowo za oddzielne krainy historyczne częściowo leżące w Polsce należy uznać Suwalszczyznę, Orawę[5], Spisz[6] oraz Łużyce[7], z których do Polski należą zarówno wschodnie krańce Łużyc Dolnych (Żary), jak i Górnych (Zgorzelec, Lubań). Do Polski należą również terytoria historycznych Czech (ziemia kłodzka) oraz Moraw (uzyskane w wyniku korekt granicznych obszary koło Osoblahy)[3].

Poza wschodnimi granicami Polski ustalonymi w 1945[8] pozostają krainy historyczne (lub ich części), które znajdowały się na terytorium Rzeczypospolitej do czasu rozbiorów (1772–1795) oraz na terytorium II Rzeczypospolitej do czasu zawarcia porozumień między mocarstwami wielkiej trójki (1943–1945)[9][10]. Od czasów Kazimierza Wielkiego w skład Korony Królestwa Polskiego wchodziły duża część Wołynia i Podola. Po unii lubelskiej (1569) do Korony Królestwa Polskiego w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów wchodziły: Wołyń (łac. Volhynia), Podole (łac. Podolia), Ukraina (łac. Ucraina)[2] oraz Inflanty (łac. Livonia).

Lista krain historycznych[edytuj | edytuj kod]

W obrębie współczesnych granic, wyróżnia się, niekiedy z zastrzeżeniami, następujące krainy historyczne:

Herb Nazwa Uwagi
POL województwo kaliskie IRP COA.svg POL województwo poznańskie IRP COA.svg
Wielkopolska W tradycji nie utrwalił się jeden konkretny herb Wielkopolski, w zależności od kontekstu utożsamia się go z herbem dawnego województwa kaliskiego (głowa tura w koronie na szachownicy) lub herbem dawnego województwa poznańskiego (orzeł biały bez korony w czerwonym polu).
POL województwo krakowskie IRP COA.svg
Małopolska
Herb Ksiestwa Czerskiego.svg POL województwo mazowieckie IRP COA.svg
Mazowsze Pierwotnym symbolem Mazowsza zwykł być herb Piastów mazowieckich i księstwa czerskiego (żmij – zielony smok w srebrnym polu), później rolę tę pełnił herb ze srebrnym piastowskim orłem bez korony w czerwonym polu. Herb Janusza I Starszego i Księstwa Mazowieckiego w swojej czteropolowej tarczy nawiązywał do obu powyższych herbów, przy czym smok był barwy czerwonej. Współczesny herb powiatu warszawskiego zachodniego w czteropolowej tarczy zawiera zarówno czerskiego smoka (w pierwotnej barwie zielonej), jak i piastowskiego srebrnego orła bez korony.
POL województwo dolnośląskie COA.svg POL województwo śląskie COA.svg
Śląsk
Dolny Śląsk
Górny Śląsk
Herbem Dolnego Śląska jak i całego Śląska jest czarny orzeł w złotym polu, herbem Górnego Śląska jest złoty orzeł w błękitnym polu.
POL województwo zachodniopomorskie COA.svg POL województwo pomorskie COA.svg
Pomorze
Pomorze Zachodnie
Ziemia lęborsko-bytowska
Pomorze Gdańskie
Herbem Pomorza Zachodniego jest czerwony gryf w srebrnym polu. Herbem współczesnego województwa pomorskiego pokrywającego w znacznej części Pomorze Gdańskie jest czarny gryf kaszubski w wersji bez korony w złotym polu.

Pomorze Gdańskie było częścią Prus Królewskich. Ziemia lęborsko-bytowska aktualnie najczęściej uznawana za część Pomorza Gdańskiego wielokrotnie zmieniała swoją przynależność państwową i pierwotnie zaliczana była do ziem zachodniopomorskich. Pomorze Zachodnie dzieli się na dwie części – Pomorze Tylne, które znajduje się w całości w Polsce oraz Pomorze Przednie, które, wyłączając Szczecin i jego okolice, znajduje się w niemieckim kraju związkowym Meklemburgia-Pomorze Przednie.

POL województwo brzeskokujawskie IRP COA.svg
Kujawy
POL województwo łęczyckie IRP COA.svg
Ziemia łęczycka
POL województwo sieradzkie IRP COA.svg
Ziemia sieradzka
POL powiat wieluński COA.svg
Ziemia wieluńska
POL powiat lipnowski COA.svg
Ziemia dobrzyńska
POL województwo malborskie IRP COA.svg Herb biskupa warmińskiego.svg
Prusy Królewskie
Pomorze Gdańskie
Ziemia malborska
Ziemia chełmińska
Warmia
Herby ziemi malborskiej i ziemi chełmińskiej są tożsame z herbem Prus Królewskich, na którym w srebrnym polu widnieje orzeł czarny z koroną złotą na szyi i wzniesionym do góry mieczem. Herbem Warmii jest tradycyjnie herb biskupa warmińskiego (Baranek Boży w czerwonym polu).

Częścią Prus Królewskich było również Pomorze Gdańskie. Tradycyjnie za część ziemi chełmińskiej uważa się ziemię lubawską i ziemię michałowską.

POL Prusy książęce COA.svg
Prusy Książęce
Mazury
Prusy Górne
Prusy Dolne
Litwa Mniejsza
Mazury nie posiadają oddzielnego herbu utrwalonego w tradycji, w herbie województwa warmińsko-mazurskiego region ten reprezentuje herb Prus Książęcych przedstawiający w srebrnym polu czarnego orła z emblematem z literą S. W Prusach Książęcych wyodrębniano Mazury, Prusy Górne, Prusy Dolne, na północnym wschodzie Litwę Mniejszą (Litwę Pruską), fragmenty której obejmują w Polsce część współczesnego powiatu gołdapskiego, a na północnym zachodzie Sambię, która wraz z Królewcem znajduje się w całości w obwodzie kaliningradzkim.

Przedkrzyżackie Prusy dzieliły się na następujące ziemie: Pomezanię, Pogezanię, Warmię, Natangię, Barcję, Sambię, Skalowię, Nadrowię, Galindię, ziemię Sasinów oraz niekiedy uznawaną za w pełni odrębną krainę Jaćwież (Sudowię). Kraina znajduje się aktualnie w granicach trzech państw – Polski, Rosji i Litwy. Współcześnie w województwie warmińsko-mazurskim wyróżnia się Barcję, Warmię, Mazury, Powiśle, ziemię lubawską i niewielki fragment Mazowsza – Poborze.

POL województwo białostockie II RP COA.svg
Podlasie
POL województwo poleskie II RP COA.svg
Polesie
POL powiat suwalski COA.svg
Suwalszczyzna
Coat of arms of Dzūkija.png POL Grodno COA.svg
Dzukia
Grodzieńszczyzna
Brandenburg Wappen.svg Wappen Bistum Lebus.svg
Brandenburgia
Nowa Marchia
Ziemia lubuska
Herbem Brandenburgii (w tym Nowej Marchii) jest czerwony orzeł w srebrnym polu. W polskiej tradycji herbem samej ziemi lubuskiej jest herb diecezji lubuskiej.

W zależności od przyjętych kryteriów ziemia lubuska traktowana jest albo jako część Nowej Marchii albo jako odrębna ziemia Brandenburgii. Poza ziemią lubuską polską część Brandenburgii stanowi pogranicze wielkopolsko-zachodniopomorskie.

Alex K Halych-Volhynia.svg
Ruś Halicko-Włodzimierska
Ruś Czerwona
Herbem Rusi Halicko-Włodzimierskiej jest złoty lew w błękitnym polu.

Ziemie w obecnych granicach Polski: chełmska, bełska (częściowo), przemyska i sanocka. Aktualnie wschodnia część Rusi Czerwonej (Rusi Halickiej) i Wołyń leżą na Ukrainie. Południowa część Rusi Halicko-Włodzimierskiej wraz z południową Małopolską tworzyły Królestwo Galicji i Lodomerii (Galicję).

Armoiries Basse-Lusace.svg Armoiries Haute-Lusace.svg
Łużyce
Dolne Łużyce
Górne Łużyce
Herbem Dolnych Łużyc jest czerwony byk w srebrnym polu, herbem Górnych Łużyc żółty mur w błękitnym polu.

Według niemieckiej tradycji polska część Łużyc stanowi część Śląska jako tzw. "Łużyce Śląskie".

Small coat of arms of the Czech Republic.svg POL Hrabstwo kłodzkie COA.svg
Czechy (Bohemia)
Ziemia kłodzka
Herbem krainy Czechy jest srebrny lew w koronie w czerwonym polu. Tego samego herbu używa miasto Kłodzko. Herbem historycznego hrabstwa kłodzkiego, które zdefiniowało granice ziemi kłodzkiej są w czerwonym polu dwie złote listwy w lewo skos.
Moravia.svg POL powiat głubczycki COA.svg
Morawy
Morawskie enklawy na Śląsku
Herbem Moraw jest szachowana orlica na błękitnym tle.

Morawską enklawę w polskiej części Śląska stanowi większość obszaru współczesnego powiatu głubczyckiego.

COA-Szepes-vármegye.svg
Spisz
POL gmina Jabłonka COA.svg
Orawa

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Davies N., Boże igrzysko. Historia Polski, t. 1, Kraków 1994, s. 54-63.
  2. a b Dodatkowo według wydania z 2007 roku.
  3. a b Polska: regiony historyczne, histmag.org [zarchiwizowane].
  4. Mapa - krainy historyczne w obrębie województwa warmińsko-mazurskiego
  5. Informacje o krainie w Orawskim Portalu Turystycznym
  6. Stowarzyszenie Rozwoju Spisza i Okolicy: Charakterystyka regionu
  7. Informacje o polskiej części Łużyc w portalu podroze.pl
  8. Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz.U. z 1946 r. nr 2, poz. 5).
  9. Krystyna Kersten: Jałta w polskiej perspektywie. London: Aneks Publishers, 1989, s. 101–110. ISBN 0-906601-58-4.
  10. Edmund Jan Osmańczyk: Encyklopedia ONZ i stosunków międzynarodowych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 1982, s. 256, 258, 408. ISBN 83-214-0092-2.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Atlas[edytuj | edytuj kod]

Bardziej szczegółowa mapa krain historycznych: (1)