Wersja ortograficzna: Kuchnia grecka

Kuchnia grecka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kuchnia grecka – dział sztuki kulinarnej wywodzącej się z kultury helleńskiej i charakterystycznej dla ziem Grecji i Greków.

Zazwyczaj postrzegana jest jako zdrowa i prosta, bez skomplikowanych receptur dań, lecz dość pracochłonna pod względem przygotowania posiłków utrzymanych na ogół w stylu wiejskim. Charakteryzuje się m.in. typowym dla kuchni śródziemnomorskich i bałkańskich, szerokim zastosowaniem czosnku, oliwy z oliwek, liści winorośli, dużej ilości warzyw (zwłaszcza pomidorów, papryki) i świeżych ziół. Przy bogactwie warzyw i przypraw mięso używane jest raczej jako dodatek niż główny składnik potraw. Greckie wina znane są i cenione od czasów starożytnych.

Potrawy kuchni greckiej: musaka, pilaw, suwlaki i jachní

Tysiącletnie tradycje[edytuj | edytuj kod]

Greczynka przygotowująca wypieki (figurka terakotowa z początku V wieku p.n.e.)

Reprezentując bardzo długą tradycję, kuchnia ta historycznie była prekursorem kuchni zachodniej i za pośrednictwem starożytnego Rzymu wywarła kulinarny wpływ na Europę, a później i na Nowy Świat. Pierwszą w historii książkę kucharską napisał w 330 p.n.e. Archestratos, zaś tradycja kulinarna Grecji liczy około 4 tysięcy lat. Kuchnię starożytnych Greków charakteryzowała niewielka ilość surowców: opierała się ona głównie na pszenicy, oliwie i winie; mięso jadano rzadko, nieco częściej ryby. Taka tendencja utrzymywała się w czasach rzymskich i osmańskich, i dopiero stosunkowo niedawno popularniejsze stało się mięso. Kuchnia bizantyjska, choć bardzo podobna do klasycznej, obejmowała już nowe składniki, wcześniej niedostępne, takie jak kawior czy gałka muszkatołowa. Ryby nadal stanowiły istotną część pożywienia. W sztuce kulinarnej wykorzystywano uprzywilejowaną pozycję Konstantynopola w ówczesnym handlu przyprawami.

Niektóre z dań współczesnych sięgają tradycją starożytności, np. skordalia (orzechy włoskie, migdały, miażdżony czosnek i oliwa) czy zupa z soczewicy; niektóre czasów hellenistycznych i rzymskich, jak np. lukániko (suszona kiełbasa wieprzowa) lub bizantyjskich: feta, wędzona ikra czy tradycyjny chleb wypiekany z kukurydzy, jęczmienia i żyta. Wiele dań pochodzi z kuchni osmańskiej i zdradza rodowód arabski, perski lub turecki, m.in. musaka (warstwy mielonej jagnięciny, bakłażana i pomidorów pieczonych w piecu) i tzatziki (jogurt z czosnkiem i ogórkiem).

Podstawowe składniki dań[edytuj | edytuj kod]

Mięso w większych ilościach spożywane jest tylko przy specjalnych okazjach, zwykle jest traktowane bardziej jako dodatek smakowy i łączone z warzywami albo makaronem. Podobnie jak w innych kuchniach bałkańskich i w tureckiej, do mięs charakterystycznych należy baranina (arnisio) i jagnięcina, a także mięso koźlęce. Bardzo liczne są dania z cielęciny i wieprzowiny, o wiele rzadsze z wołowiny, w ostatnim pięćdziesięcioleciu rozpowszechniły się drobiowe (głównie kurczak; kura, indyk), rzadsze są potrawy z królika (kuneli) i zająca (lagòs). Najczęściej przyrządzane jako pieczone i prażone (z rusztu) albo duszone i smażone w oliwie. Z podrobów do przyrządzania potraw często wykorzystuje się nerki, wątrobę, ozór i móżdżek, a nawet przeponę.

Typowa przekąska kuchni greckiej

Typowe znamię kuchni greckiej stanowią oliwki (elies), zarówno w postaci jadalnej, jak i szeroko stosowanej oliwy wykorzystywanej niemal w każdym daniu (oprócz niej używa się też dużo masła). Chrupiący chleb maczany w oliwie stanowi popularną przekąskę. Najpopularniejsze wśród gatunków oliwek wyłącznie konsumpcyjnych to podłużne Kalamon (Kalamatiani, Korakolia) i duże, krągłe Amfisis – dodawane do potraw duszonych, sałatek lub osobno spożywane jako przystawka. W jadłospisie Greków stosunkowo liczne są różnorodne przekąski (orektiká), bardzo często w postaci mieszanej (diáfora orektiká), do których należy m.in. chorta, sałatka choriatiki, „postna” pasta rybna taramosalata czy miks z marynowanymi sardelami.

Smażone danie rybne z gowika

Spośród obfitości ryb (psaria) najczęściej spożywa się tuńczyka, barwenę (barbuni), okonia, miecznika (ksifías), sardynki, a z owoców morza (thalasina): krewetki (garides), ośmiornice (chtapodi) i małże (midia), także langusty, homary, kraby, kalmary, mątwy i ostrygi. W tawernach i w handlu na targowiskach można dla kuchni domowej dostać takie ryby jak: dorsz, flądra, chelon (lawraki), gowik (fangrí), granik (sfirida), kielec (sinagrida), makrela, ostrosz (drákena), pstrąg, sandacz, skorpena, sola (glossa). Przyrządza się je na wiele sposobów: z rusztu, przyprawiane czosnkiem i sokiem z cytryny, pieczone z jogurtem i ziołami, gotowane w gęstym sosie pomidorowym lub jako dodatki do zup. Daniem szczególnym jest jeżowiec z sokiem cytryny i oliwą (achiní) czy marídessardele (gawros) lub inne drobne rybki podawane w oliwie bądź w niej smażone, a spośród zup – kakawiá, gotowana z mieszaniny kawałków różnych ryb i owoców morza. Natomiast potrawa określana w Polsce jako „ryba po grecku”, w Grecji nie jest znana[1].

Do najpopularniejszych przypraw należy powszechnie dostępne (jako chwast) oregano, pietruszka, koperek, mięta, czarny pieprz, sól morska, cynamon, rodzynki i wanilia. Stosowane są poza tym liście laurowe, bazylia, estragon, tymianek, rozmaryn, szafran, kminek, imbir, kolendra i gałka muszkatołowa; oprócz kapar także nasiona („orzeszki”) pinii i owoce (jagody) jałowca. Mielone goździki, siekane migdały i orzechy, wanilię, sok z cytryny i skórkę cytrynową lub pomarańczową również często się wykorzystuje do przyprawiania potraw, zwłaszcza deserów i słodyczy (gliká).

Najczęściej używane w potrawach warzywa (chortariká) to: pomidory, czosnek, cebula, ogórek, szpinak, karczochy, koper włoski (fenkuł), sałata, kapusta, cukinia, bakłażan i papryka; rzadziej używana jest marchew, por, seler, kalafior, cykoria czy rukola, szarłat i okra (bamies). Grecy przyrządzają warzywa na wiele sposobów: opiekają na węglach i na patelni, smażą, duszą w sosie, rzadko są tylko gotowane w wodzie albo na parze.

Skibki sera chalumi

Produktem nabiałowym najbardziej charakterystycznym jest tradycyjny bałkański ser o nazwie feta (dosłownie „plaster”), wytwarzany z mieszanki mleka owczego z kozim lub z samego mleka owczego. Jako ser kruchy, dobrze topiący się w wysokiej temperaturze, jest składnikiem tak wielu potraw, że współczesna kuchnia grecka nie mogłaby się bez niego obejść. Innym oryginalnym produktem jest tulumotiri – ser kozi w podłużnej osłonce (kiszce). Poza tym różnorodne zastosowanie (także jako składnik potraw) mają sery: bezsolny, twarogowy owczy mizithra, inny owczy manuri, twardy żółty kefalotiri, łagodny grawiera (kefalograwiera). Używa się też półtwardego niedojrzałego cypryjskiego sera chalumi; częstym dodatkiem bywa włoski parmezan (parmezána), niekiedy mozzarella albo pecorino.

Do składników kulinarnych trzeba zaliczyć też zboża, wśród których pierwsze miejsce zajmuje pszenica wykorzystywana do chleba pita i pełnoziarnistego chleba wiejskiego. Ważnym zbożem jest także ryż stosowany w pilawach, jako dodatek do mięs oraz w charakterystycznych dolmades (zawijany w liście winogron).

Niektóre specjalności wyspiarskie[edytuj | edytuj kod]

Zapiekanka pastitsio
  • Mykonos – suszona wieprzowina (lúses) oraz zapiekanka z cebuli i sera (kremythòpita)
  • Sifnos – ciasto miodowe (melòpita) oraz ciecierzyca z przyprawami (sifniòtika revíthia)
  • Siros – zapiekanka z cukinii z serem feta w cieście (kolokythòpita)
  • Spetses – ryba (kielec) zapiekana z pomidorami, cebulą i oliwą (sinagrida spetsiota)
  • Kos – tarta cytrynowa oraz różne gatunki sałaty
  • Chios – mastykowiec
  • Hydra – „dary Morza Egejskiego” (ślimaki i owoce morza gotowane z ryżem)
  • Kreta – ser grawiera, karczochy, warzywna zupa rybna (psaròsoupa me chorta kritikí), grzanki jęczmienne (kritikòs dakos), ciasteczka serowe (sarikopites kritikés)
  • Lesbos – ser ladotiri konserwowany w oliwie, orzechowo-miodowy kołacz platseda
  • Paros – opiekane ślimaki
  • Santoryn – małe, dość niekształtne pomidory
  • Korfu – dania inspirowane kuchnią włoską: rybne (burdeto, saworo) oraz mięsne: wieprzowina núbulo, cielęcina sofrito, pastítsio (makaron zapiekany z pikantnym mięsem), figadella (prażona kiszka wątrobiana), słodycze z migdałami (mandoles, mandolato) [2].

Nietypowa dla obcych często może być temperatura dań gorących, serwowanych jako letnie, co ma uwydatniać naturalny smak potraw.

Zupy[edytuj | edytuj kod]

Flakowa zupa magiritsa

Kuchnia grecka nie odznacza się tak szerokim ich wyborem jak np. polska. Prawdopodobnie wpływa na to znaczna ilość potraw półpłynnych, jak również jednodaniowych (entrades) oraz przystawek, przez co zupy stanowią niekonieczną część głównego posiłku. Wyróżnia je jednak to, że są bardzo treściwe i w razie potrzeby mogą zastąpić cały obiad. Charakterystyczne są awgolémono i fasolada; poza nimi częściej jada się pomidorową (domatòssupa), jarzynową (chortòsupa), soczewicową (soupa fakés), treściwą mięsną (kreatòsupa), grzybową (manitaròsupa), rosół (wywar) z mięsa (zomòs kréatos) lub z kury (kotòsupa) albo rybny (psaròsupa). Do szczególnie oryginalnych należy podobna do flaczków, tradycyjna wielkanocna magiritsa sporządzana z jagnięcych podrobów. Obok zwykłej zupy ryżowej (supa me rizi) jest jeszcze przyrządzany na słodko ryż na mleku (rizògalo).

Napoje[edytuj | edytuj kod]

Kawa po grecku serwowana z wodą

Kawa jest najpopularniejszym napojem Greków – podawana jako kafedáki zawsze w małych filiżankach i odstawiana na kilka minut, aby opadły fusy. Zwykle uzupełniana jest szklanką wody z lodem i bakaliami (słodkie ciastko, kawałek ciasta). Podczas letnich miesięcy szczególnie popularna jest frappé – mrożona kawa z mlekiem lub cukrem albo gorzka[3]. Wśród wielu powszechnie serwowanych wariantów mocnej kawy rozróżnia się zależnie od ilości cukru: bardzo słodką (wari glikò), średnią (metrio) lub niesłodzoną (sketto). Zamawiać też można różne inne wersje, np. lekką i mniej słodką (metrios wrastos) albo podwójną (diplò).

Najpowszechniejszy napój to szklanka świeżej wody (fresko nero), w Grecji tradycyjnie podawana każdemu gościowi; na Krecie silnie oziębiona. Jest także niezbędnym dodatkiem do deserów z ciastami i bakaliami oraz do domowych poczęstunków słodyczami. Najczęstsze napoje orzeźwiające poza wodą mineralną (metalliko nero) to lemoniada i oranżada (portokalada), i wypierana przez nie dawna orszada (sumada).

Uzo serwowane z wodą

Spośród alkoholowych najpopularniejsze są dwa tradycyjne trunki: uzo (ouzo) i retsina. Uzo jest wódką anyżową (podobną do francuskiego absyntu) i pite jest przeważnie w postaci czystej, czasem z wodą, wskutek czego ulega silnemu zmętnieniu. Grecy rzadko piją bez zakąszania, dlatego uzo zwykle podawane jest z przystawkami (uzo me meze, uzomezes): kawałkiem ryby, mięsa, sera, pieczywa. Z mocnych alkoholi pija się także powszechną na Bałkanach wódkę owocową raki z jej lokalnymi odmianami – jak tesalska winogronowa tsípuro czy kreteńska aromatyczna raki o nazwie tsikudiá. Retsina jest wytrawnym winem (12-13%) zaprawianym dodatkiem żywicy sosnowej, spotykanym w trzech odmianach (białej, różowej i czerwonej). Typowe likiery to mastyka (masticha) i miętowy (mende), poza nimi wiśniówka (liker kerasi). Jako specjalność wyspy Naksos wyróżnia się likier cytrynowy (kitron), a na Korfu – wytwarzany z kumkwatu (kumkát). Typowo greckim wyrobem alkoholowym typu koniakowego, o docenianych i znanych w świecie walorach, jest swoiście wzbogacany smakowo winiak (brandy) Metaxa.

Zakorzenione w kulturze Greków od starożytności wino (krasí) jest obowiązkowym uzupełnieniem wszelkich posiłków, jako białe (aspro krasí) i czerwone (mawro, kokkino krasí), w rozmaitych odmianach mocy i smaku. Obok najczęstszego stołowego i deserowego można się zetknąć z winem czerwonym zaprawianym ziołami (brúsko) i z tzw. wiejskim (choriátiko), wytwarzanym domowym sposobem; niekiedy spotyka się grzane wino (zestò krasí). Napojem całkiem obcym, przyjętym z tradycji europejskiej, ale bardzo lubianym i powszechnie dostępnym jest piwo (bira).

Ciasta i desery[edytuj | edytuj kod]

Ciasta i wypieki, m.in. kulurakia i melomakarona

Przeważnie mają pochodzenie orientalne i ich cechą typową jest przesadna słodycz. Z reguły są także przetłuszczone i trudnostrawne jako przyrządzane z obfitym użyciem masła, oliwy i oleju; oprócz stosowania w nich miodu i obsypywania cukrem pudrem, dla dodania słodyczy często też są polewane syropem. Najczęstsze dodatkowe składniki ciast i deserów to orzechy, migdały, rodzynki; aromat nadają im cynamon, wanilia, goździki, starte skórki owoców cytrusowych, woda różana.

Obce, tureckie pochodzenie mają takie wyroby jak baklawa (baklawás) chałwa (chalwás) czy nitkowate przecukrzone ciasto kataifi. Do rdzennie greckich należy mustalewriá (legumina na moszczu winnym) czy galatobúreko (ciasto z kremem śmietankowym). Z innych ciast częste są: orzechowe karydòpita oraz pastaflora i portokalòpita – kruche z dżemem i placek z pomarańczami, wśród wypieków świątecznych bardziej znane to fanuropita, wasilopita czy wielkanocne lazarakia i tsureki. Spośród deserów popularne są ciasteczka: maślane kurabiedes, kulurakia (z cynamonem), rodzaje niewielkich pączków (miodowe lukumades, orzechowe melomakárona), słodkie paluszki (peloponeskie diples, migdałowe dáktila kiriòn), migdałowy nugat mandolato.

Do słodyczy deserowych zalicza się przetwory z owocami w słodkim syropie (glyká kutaliú), jak również konfitury i dżemy, w domach czy w kafejkach podawane zwyczajowo ze szklanką wody: np. z dzikiej figi (syko), drobnych, zielonych gorzkich pomarańcz (nerantzi), czy z mastyksu na Chios.

Specyficzne dania i określenia kulinarne[edytuj | edytuj kod]

Chorta wlita
Musaka
Gołąbki dolmades
Nadziewane gemista
Kokoretsi
  • agináres alá-políta – karczochy w sosie awgolemono
  • arní gemisto – jagnięcina faszerowana wątróbką i ryżem
  • arní kapama – baranina (jagnięcina) w sosie pomidorowym
  • awgolémono – zupy i sosy na bazie jajek i cytryny
  • atzém piláfi – ryż z sosem i kawałkami mięsa
  • briam – bakłażan zapiekany z ziemniakami i warzywami (dynią, cukinią, pomidorami)
  • chirinò me fasólia – wieprzowina duszona z fasolą
  • choriatiki – sałatka wiejska (za granicą popularna jako „grecka”)
  • chorta – zielone części różnych roślin (często dzikich), ugotowane w osolonej wodzie, podawane z oliwą i sokiem z cytryny
  • dolmades (dolmas) – małe gołąbki, mielone mięso z ryżem, częściej sam ryż w oliwie z ziołami, zawinięte w liście winogron
  • ellinikòs kafés – kawa po grecku (to samo co w Polsce „kawa po turecku”)
  • feta – cierpki ser dojrzewający, specjalność kuchni greckiej o zastrzeżonej nazwie, chronionym składzie i procedurze produkcji
  • filo – typowo greckie ciasto w cienkich płatach, z dużą zawartością oliwy, półprodukt do różnych potraw (zbliżone do ciasta francuskiego)
  • galéos skordaliá – smażony rekin z kartoflami, czosnkiem, sokiem cytrynowym, oliwą
  • gallopula gemisti – indyk nadziewany kasztanami i rodzynkami
  • gurunòpulo súwlas – prosię pieczone na rożnie
  • gyros – mięso opiekane dookoła na pionowym ruszcie (gyros – obrót, okrążenie), podawane z dodatkami na talerzu lub w placku pita
  • jemista (gemista) – zapiekane z ryżowym farszem pomidory i papryka
  • juwarlakia (giuwarlakia) – pulpety z mięsa mielonego w sosie awgolemono
  • kebab – porcja mielonego mięsa na rożenku, zapiekana na ruszcie
  • kefalaki – pieczone baranie lub kozie łby, z których konsumuje się móżdżek, język i oczy
  • keftedes – zapiekane pulpeciki z mielonego mięsa
  • kléftiko – pieczeń jagnięca z czosnkiem (potrawa „zbójnicka”)
  • kokoretsi – części podrobów zapiekane w kiszce jagnięcej
  • melidzanosalata – pasta z pieczonych bakłażanów i jogurtu
  • meze – zakąska (często w lm. mezedes)
  • moschari stifado – cielęcina w sosie z cebulą i czarną fasolą
  • musaka (musakás) – zapiekanka z mięsa mielonego, makaronu, ziemniaków, bakłażana, sosu pomidorowego, zalana beszamelem
  • pastitsio – zapiekanka z grubego makaronu, mięsa mielonego, sosu pomidorowego, zalana beszamelem (podobna do włoskiej lazanii)
  • patátes fúrnu – ziemniaki zapiekane w piekarniku
  • patátes tiganités – frytki
  • patsa – zupa z flaków i nóżek cielęcych
  • psistaria – przydomowy ruszt do pieczenia, także punkt gastronomiczny – smażalnia
  • saworo – sposób przyrządzania mięs (ryb) marynowanych i gotowanych w occie
  • skordalia – pasta z chleba lub ziemniaków, czosnku, oliwy i soku z cytryny
  • spanakopita, tiropita – wypieki z ciasta filo z różnym nadzieniem (szpinakowym, serowym)
  • spanakorizo – ryż ze szpinakiem, podawany ze świeżym sokiem z cytryny
  • strapatsáda (kagianas) – jajeczno-pomidorowa zasmażanka z przyprawami (popularna wyspiarska przekąska)
  • sutzukakia – mięsne zraziki gotowane w słodkim sosie winnym
  • suwlakiszaszłyk z kawałków różnych mięs zapiekanych na patyczku; gyros na wynos (lm. suwlakia)
  • taramosalata – pasta z solonej rybiej ikry z dodatkami
  • tiropitakia – pierożki z ciasta francuskiego nadziewane serem feta
  • tzatziki – gęsty sos (dip), na bazie zagęszczonego naturalnie jogurtu; dodatek do dań z rusztu

Gastronomia Greków[edytuj | edytuj kod]

Gospoda rybacka (psarotawerna)

Korzystać z bogatej kuchni greckiej można w rozmaitych typach lokali gastronomicznych. Zazwyczaj jest to restauracja – estiatòrio albo gospoda – tawerna; dla turystów często też hotelowa jadalnia (trapezaría). W estiatorio serwuje się wszystkie rodzaje posiłków przyrządzanych w rozmaity sposób; nie podaje się w nich tylko kawy. Podobnym miejscem konsumpcji jest tawerna, dawniej mająca charakter mniej wyszukany a bardziej „ludowy” (z towarzyszącą muzyką „buzuki”), dziś często nie różniąca się wiele od estiatiorio. Ich odmianą są lokale, w których przyrządza się głównie mniej popularne i droższe dania rybne (psaròtawerna, psaròestatório), wskutek czego ich liczba stale się zmniejsza.

Najbardziej ulubione miejsce pobytu Greków to kawiarnia (kafeníon), gdzie podaje się również napoje orzeźwiające i alkoholowe wraz z piwem (ale rzadko wino), a także przekąski i proste dania, i gdzie można spędzić długi czas przy jednym skromnym zamówieniu. Kawa i napoje bezalkoholowe dostępne są także w cukierni (zácharoplastíon) wraz z wyborem ciast, deserów i słodkich wypieków. Lokale, których specjalnością jest wyszynk trunków to inomajiríon – odpowiednik winiarni (gdzie wino często serwuje się z beczki do paru prostych dań), oraz bar zwany uzería, gdzie zasadniczo podawany jest mocniejszy alkohol (uzo, raki) wraz ze zwykłymi przekąskami (meze) albo zakąskami marynowanymi (pikilía).

W barze alkoholowym (uzeria)

Ponadto w lokalach całkiem obcego pochodzenia (pizzería) serwowana jest pizza (na miejscu bądź na wynos), a w barach światowych sieci gastronomicznych (McDonald’s itp.) – hamburgery, frytki i inne typowe dania. Wraz z upowszechnieniem żywienia typu „fast food” od lat 70. ubiegłego wieku, w ulicznych kioskach masowo sprzedaje się gyros, suwlaki, spanakopitę (tyropitę) i prażoną kukurydzę.

Greckie śniadanie jest nader skromne (zazwyczaj stanowi je kawa z jakimś wypiekiem), co sprawia, że rano lokale gastronomiczne z reguły są puste. Wyjątek stanowi pełniejsze, przeznaczone specjalnie dla zagranicznych turystów, tzw. śniadanie kontynentalne serwowane w ośrodkach wypoczynkowych i hotelach. Obiad podawany jest na ogół w godzinach 12-15, kolacja – 20-23, jednakże latem, w sezonie turystycznym, wiele lokali czynnych nawet po północy (do ok. 2:00).

Grecy wiele czasu spędzają w tych miejscach, czemu towarzyszy nawyk żywienia się poza domem. Ich posiłki chętnie konsumowane są grupowo (paréa), przy czym panuje zwyczaj, że jedna osoba płaci rachunek za pozostałe. Na obiad podaje się zwykle jedno sycące danie główne (najczęściej mięsne), a z nim parę rodzajów sałatek z pieczywem (pita), ser, oliwki i wino. Głównym posiłkiem dnia jest kolacja złożona często z zespołu kilku-kilkunastu dań. W wielu lokalach klient może udać się do kuchni i z możliwością wyboru, sam wskazuje odpowiednią potrawę. Dla obcych nietypowa może wydawać się temperatura dań gorących, serwowanych jako letnie, co ma uwydatniać naturalny smak potraw. Niezbędnymi elementami wyposażenia stołu jest koszyczek z pieczywem i karafka z wodą; sztućców do poszczególnych dań się nie zmienia.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Bożenna Iliev: W bałkańskim kociołku. Pelplin: Bernardinum, 2019, s. 241.
  2. Nikos Nikitidis: Corfu, dz. cyt., s. 56-57.
  3. Susanna Tee: Smaki świata: Grecja, dz. cyt., s. 23.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Lidia Milewska: Specjalności kuchni greckiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, 1994
  • Andrzej Zygmuntowicz: Kuchnia grecka. Warszawa: Wydawnictwo „Tenten”, 1991, seria: Encyklopedia sztuki kulinarnej 9
  • Maria Sandilou: Kuchnia grecka. Poznań: Wydawnictwo Publicat, 2009
  • Susanna Tee: Smaki świata: Grecja. Bath: Parragon Books, 2005
  • Klaus Bötig: Kreta. Hamburg: Hoffmann und Campe, 1989
  • Nikos Nikitidis: Corfu. Rethymno: Mediterraneo Editions, 2011
  • Vernon Vas Elliott: A visitor's guide to modern Greek behaviour and habits. Anixi: Efstathiadis, 1993
  • Martin Pristl: Grecja. Katowice: Wydawnictwo „Videograf”, 1994, seria: Kieszonkowa encyklopedia turysty 30

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Roman Dawid Tauber, Olha Kovinko: Kuchnia grecka. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Hotelarstwa i Gastronomii, 2013, ​ISBN 978-83-88537-78-3
  • Kuchnia grecka (zebr. Marta Orłowska). Kielce: O-press, 2006, ​ISBN 978-83-89068-55-2
  • Σοφία Σκούρα: Μεγάλη Ελληνικη Κουζίνα [Wielka kuchnia grecka]. Wyd. Φυτρακη 2008, ​ISBN 978-960-535-569-2